नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.
सुबोधालङ्कारटीका
गन्थारम्भकथा
यो पादनीरजवरोदरराधितेन […रादिकेन (क.)],
लोकत्तयेन’विकलेन निराकुलेन;
विञ्ञापयी निरुपमेय्यतमत्तनो तं,
वन्दे मुनिन्दमभिवन्दिय वन्दनीयं.
पत्तो सपत्तविजयो जयबोधिमूले,
सद्धम्मराजपदविं यदनुग्गहेन;
सत्तापसत्त [सत्तप्पसत्थ (क.)] विपुलामलसग्गुणस्स,
सद्धम्मसाररतनस्स नमत्थु तस्स.
यो भाजनत्तमभिसम्भुणि सग्गुणस्स,
तस्सापि धम्मरतनस्स महारहस्स;
सम्भावितं ससिरसाहितसन्नतेहि,
सम्भावयामि सिरसा गणमुत्तमं तं.
ये’नन्ततन्तरतनाकरमन्थनेन,
मन्था’चलोल्लसितञाणवरेन लद्धा;
सारा मताति सुखिता सुखयन्ति चञ्ञे,
ते मे जयन्ति गुरवो गुरवो गुणेहि.
१. दोसावबोध पठमपरिच्छेद
रतनत्तयप्पणामवण्णना
१. मुनिन्दवदनम्भोज-गब्भसम्भवसुन्दरी;
सरणं पाणिनं वाणी, मय्हं पीणयतं मनं.
१. अथायं गन्थकारो गन्थारम्भे पुब्बपयोगानुबन्धसभावसिद्धिकविगुणोपेतानं यतिपोतानं तदुपायन्तरविरता कमन्तरापेतपरक्कमसम्भवेनाधिगतब्यसनसतमुपलब्भ दयासञ्जातरसरसहदयताय तदुपायभूतं बन्धलक्खणं विरचयितुकामोभिमतसिद्धिनिमित्तमत्तनोधिगतसद्धम्मदेवतानुस्सरणं ताव दस्सेतुमाह ‘‘मुनिन्दे’’च्चादि. ननु ‘‘बन्धलक्खणं विरचयितुकामो’’ति वुत्तं, किमेत्थ लक्खणकरणेन अदिट्ठलक्खणापि दिस्सन्ति बन्धन्ताति? सच्चं, तथापि ते घुणक्खरप्पकासा तब्बिदूनं पयोगानुसारिनो वा सियुं, पुब्बे कतसत्थपरिचया वा सियुन्ति विञ्ञेय्यं. वाणी मय्हं मनं पीणयतन्ति सम्बन्धो. वाणीति वा सरस्सत्यपरनामधेय्या काचि देवता, सा सब्बावदाता यथिच्छितत्थसाधनपुण्डरीकगब्भे निसीदतीति लोकवादो. वाणीति पन पच्चुहविरहेनाभिमतसिद्धिनिबन्धनेकताणो सम्मासम्बुद्धभासितो सद्धम्मो, ततोयेवायं देवता रुप्पते. तत्थ सरस्सतिया यथा’सत्ता जाताय मनोसम्पीणनन्ति लोको, सद्धम्मदेवताय तु मनोपीणनं, तस्सा सब्बवज्जरहितायच्चन्तनिम्मलाय निरन्तरत्थनेकताणप्पवत्तिया मनसो सम्पीणनं. तेन च पस्सद्धि, ताय पन सुखं, तेनापि समाधि, समाधिसम्भवेन यथाभूतावबोधसम्भवतो विचित्तानेकसद्दत्थविसेसा पटिभन्त्यनायासेन, ततो च यथिच्छितसिद्धिनिप्फत्तीति वङ्कवुत्तिया तप्पसादमासीसति.
किंविसिट्ठोच्चाह ‘‘मुनिन्दे’’च्चादि. उभो लोके मुनाति जानातीति मुनि, इन्दति परमिस्सरियं पवत्तेति सब्बत्थाति इन्दो, मुनि च सो इन्दो च, मुनीनं इन्दोति वा मुनिन्दो, सम्मासम्बुद्धो. ततोयं तस्स निमित्तकसञ्ञा. विज्जमानेसुपि परियायसद्देस्वञ्ञेसु कविकामितस्सत्थस्सेकन्तवाचकत्तेनो’ चित्यसम्पोसकोयं मुनिन्दसद्दो, तथा हि यो उभयलोकजाननेन मुनीनं परमिस्सरियपुग्गलानम्पि परमिस्सरियं वत्तेति, सो परं पीणेति हेतुभावेन’त्रे’त्यु’चितमेव, तथा पदन्तरानम्पि ओचित्यं पोसेति. तथा हि तादिसस्स वदनारविन्दोदरे सम्भवा सुन्दरी, ततोयेव पटिसरणं, तस्मा च मनो पीणेतीति. तस्स वदनं, तमिव मुनिन्दवदनं, अम्भोजं. तमेव वा लक्खिसंयोगितादिसधम्मेन’म्भोजं, पदुमं. तस्स गब्भो. तत्थ सम्भवेन पवत्तिया, उप्पत्तिया वा सुन्दरी निरवज्जा देवता. वाचा पन दोसलेसेनाप’सम्फुट्ठाव निरवज्जा, तथा च वक्खति ‘‘गुणालङ्कारसंयुत्ता’’ [सुबोधालङ्कार १४ गाथा] इच्चादि. ततोवायं सरणं पाणिनं सत्तानं पटिभानादिगुणविसेसावहत्तमत्तेन पटिसरणभूता देवता. वाचा पन सब्बुपद्दवनिवारणेन सब्बहितसुखसम्पदासम्पादनेनच्चन्तपटिसरणभूता. सभावनपुंसकत्ता चेत्थ न लिङ्गपरिवत्तनं. मय्हन्ति एकवचनेनत्तनो निरभिमानत’मानेति सज्जनमाचारं. अभिन्नपदसिलेसो चायं, सब्बत्थेवावीकतसद्दप्पयोगतो. सिलेसो चायं वङ्कवुत्तिया सब्बत्थ सिरिं पोसेति. तथा च वक्खति ‘‘वङ्कवुत्तीसु पोसेति, सिलेसो तु सिरिं पर’’न्ति [सुबोधालङ्कार १७२ गाथा]. अयमेत्थ सङ्खेपेन नयेन अत्थवण्णना. वित्थारनयेन पन नानप्पकारेनत्थो संवण्णेतुं सक्का. तथा सति गन्थगारवोपि सियाति पकारोयमेवब्भुपगतो.
१. सुपरिसुद्धबुद्धिगोचरपरमविचित्तगन्थकारकोयमाचरिय- सङ्घरक्खितमहासामिपादो सपिटकत्तयसब्बसत्थपारावतरणेन सञ्जातानप्पकपीतिसुखमनुभवं पटिपत्तिपटिवेधसासनद्वयस्स परियत्तिमूलकत्ता येन केनचि परियायेन तस्सा परियत्तिया अत्थावबोधेन ‘‘अप्पेव नाम साधुजनं परितोसेय्य’’मिति तदधिगमोपायभूतमिदं पकरणमारभन्तो गन्थारम्भे इट्ठदेवताय पणामकरणं सताचारानुरक्खणत्थं [सदाचारानुरक्खणत्थं (क.)], विसेसतो अभिमतगन्थस्सानन्तरायेन परिसमत्तिया च कारणमिति इट्ठदेवतानुस्सरणं, गन्थन्तरारम्भपटिक्खेपकजनपटिबाहनपुब्बकानि अभिधानाभिधेय्यकरणप्पकारपयोजनानि च दस्सेन्तो ‘‘मुनिन्दवदनम्भोज…पे… परिस्समो’’ति गाथत्तयमाह. एत्थ पठमगाथाय इट्ठदेवतासङ्खातरतनत्तयप्पणामो दस्सितो, दुतियगाथाय आरम्भपटिक्खेपकजना निसेधिता, ततियगाथाय अभिधानादिकं दस्सितं. तथा हि लोकुत्तरधम्मनिस्सितपरियत्तिसङ्खातसब्बञ्ञुभारतिया मनोसम्पीणनासीसनापदेसेन अत्तनो निस्सेसधम्मरतने पसादो पकासितो. सो पन धम्मप्पसादो तदविनाभावतो बुद्धसङ्घेसुपि सिद्धोति रतनत्तयविसयं पणामं वङ्कवुत्तिया दस्सेति. सो हि अत्थतो पणामक्रियाभिनिप्फादिका कुसलचेतना. एत्थ फलं हेट्ठा वुत्तमेव.
पुन सन्तेसु रामसम्माद्यलङ्कारेसु पिट्ठपिसनं विय होतीदं अलङ्कारकरणन्ति वदन्ता विरुद्धवादिनो रामसम्मादीनमत्थिभावं उब्भावेत्वा [अभ्युपगमेत्वा (क.)] ते सुद्धमागधिका न वळञ्जेन्तीति इमिना पटिसिद्धा. निराकरणफलञ्हि गन्थस्स निद्दोसभावोव. अपिच सद्दालङ्कारअत्थालङ्कारदीपकेन अलङ्कारसद्देन गन्थसरीरसङ्खातसञ्ञिनो सञ्ञासङ्खातअभिधानञ्च अलङ्कारसद्दस्स सद्दालङ्काराद्यभिधेय्यञ्च सुद्धमागधिकत्तं वत्वा अलङ्कारसद्दस्स विसेसनभूतअनुरूपसद्दोपादानेन बुद्धवचनस्स उपयोगत्तं मागधिकवोहारेन भवतीति गम्यमानत्ता करणप्पकारञ्च अलङ्कारगन्थप्पवत्तिया अत्थालङ्कारादिनिस्सितत्ता इमिना अलङ्कारसद्देनेव अलङ्कारसङ्खरणसङ्खातप्पयोजनञ्च दस्सेति.
सत्थप्पयोजनानं साध्यसाधनलक्खणो सम्बन्धो पन सम्बन्धस्स निस्सयभूतसत्थप्पयोजनानं दस्सनेनेव तन्निस्सितत्ता सयम्पि वुत्तो होति. वुत्तं हि–
‘‘सत्थं पयोजनञ्चेव, उभो सम्बन्धनिस्सया;
वुत्ता तंवुत्तियायेव, वुत्तो तन्निस्सितोपि सो’’ति.
तस्सत्थो– सम्बन्धनिस्सया सम्बन्धस्स आधारभूता सत्थं, पयोजनञ्च उभो वुत्ता, तंवुत्तियायेव तेसं उभिन्नं कथनेनेव तन्निस्सितो ते निस्साय पवत्तो सोपि सम्बन्धो वुत्तो भवतीति.
एत्थ अभिधानकथनं वोहारसुखत्थं, अभिधेय्यादिकथनं पन तेहि युत्तानंयेव गन्थानं सुबुद्धिपुब्बकादीनं उपादेय्यत्तञ्च तब्बिपरीतानं उम्मत्तकवचनादीनमिवअनुपादेय्यत्तञ्च पकासनत्थन्ति वेदितब्बं. वुत्तञ्हि –
‘‘सम्बन्धानुगुणोपायं [सम्बन्ध्यनुगुणोपायं (क.)], पुरिसत्थाभिधायकं;
वीमंसाधिगतं [वीमंसाधिकतं (सी.)] वाक्य-मतोनधिगतं […नधिकतं (सी.)] पर’’न्ति.
तस्सत्थो– सम्बन्धानुगुणोपायं साधियसाधनलक्खणसम्बन्धस्स निस्सयभूतवाच्चवाचकानं सम्बन्धिभूतानं अञ्ञमञ्ञानुरूपगुणपरिजानने कारणभूतं पुरिसत्थाभिधायकं चतुब्बिधधम्मअत्थकाममोक्खसङ्खातानं पुरिसत्थानं वाचकभूतं वाक्यं ‘‘एकाख्यातो पदच्चयो, सिया वाक्यं सकारको’’ति [अभिधानप्पदीपिका १०६ गाथा] वुत्तलक्खणमज्झपतितवाक्यसमुदायोपेतं महावाक्यसरूपसत्थं वीमंसाधिगतं ञाणगतिलक्खणउपपरिक्खाय अधिगतं अधिप्पेतं, अतो परं वुत्तलक्खणसत्थतो अञ्ञं अनधिगतं नाधिप्पेतन्ति. इदं पनेत्थ गाथानं निक्खेपप्पयोजनं.
लोके पदुमगब्भे वसन्तिया सब्बङ्गधवलाय यथिच्छितत्थसाधिकाय सरस्सतीनामिकाय देवताय ‘‘वाणी’’ति वोहारतो इमिना अत्थेन योजेत्वा अभिन्नपदसिलेसालङ्कारवसेन वुत्तत्ता पदत्थो एवं वेदितब्बो – मुनिन्दस्स सोभासुगन्धादिगुणयोगतो मुखसदिसस्स, नो चे मुखसङ्खातअम्भोजस्स गब्भे उदरे सम्भवेन पवत्तिया उप्पत्तिया वा सुन्दरी निद्दोसा, सोभना वा पाणिनं सरणं अतोयेव अहितापनयनहितावहत्थेन सब्बसत्तानं पटिस्सरणभूता वाणी यथावुत्तगुणोपेता सरस्सतीदेवता, नो चे सब्बञ्ञुभारतीति वुत्तसद्धम्मरतनं मय्हं मनं गन्थविरचने ब्यावटस्स मे चित्तं पीणयतं अभिमतत्थसम्पादनेन पीणयतूति.
उभयलोकजाननतो मुनि च सो इन्दभावपवत्तनतो इन्दो चेति कम्मधारयेन वा, अगारियमुनिअनगारियमुनिसेखमुनिअसेखमुनीनं चतुन्नं पञ्चमो हुत्वा इन्दोति छट्ठीतप्पुरिसेन वा मुनिन्दो. देवतापक्खे वदनमिव वदनन्ति अम्भोजे, सद्धम्मपक्खे अम्भोजमिव अम्भोजन्ति वदने च उपचारेन गहिते कम्मधारयो. मुनिन्दस्स वदनम्भोजमिति च, तस्स गब्भोति च, तस्मिं सम्भवोति च, तेन सुन्दरीति च वाक्यं. वाणिया विसेसनत्तेपि एकन्तनपुंसकत्ता सरणसद्दस्स न लिङ्गपरिवत्तनभावो. पाणिनन्ति रस्सत्तं, दीघस्स ब्यभिचारत्ता. मय्हन्ति एकवचनेन अत्तनो साधुगुणोदयकारणं निरतिमानतं दीपेति. सन्तेसुपि अञ्ञेसु जिनपरियायेसु मुनिन्दसद्दो इट्ठमनोसम्पीणनअम्भोजतुल्यतासुन्दरित्तसरणत्तसङ्खातानं अत्थन्तरानं ओचित्यं पोसेतीति पयुत्तो. तथा हि तादिसस्स मुखं अम्भोजतुल्यं, तस्मिं मुखोदरे सम्भवा सुन्दरी, ततोयेव पाणिनं सरणं. तस्मायेव मनोसम्पीणने पटुत्तं सुब्यत्तमिति ओचित्यं होति. लोके पत्थटमिदमोचित्यमादरणीयं होति. तस्मिञ्हि उत्तमकवयोयेव उपदेसकाति. वुत्तञ्हि –
‘‘ओचित्यं नाम विञ्ञेय्यं, लोके विख्यातमादरा;
तत्थोपदेसप्पभवा, सुजना कविपुङ्गवा’’ति [सुबोधालङ्कार १०४ गाथा].
निमित्तवण्णना
२. रामसम्माद्यलङ्कारा, सन्ति सन्तो पुरातना;
तथापि तु वळञ्जेन्ति, सुद्धमागधिका न ते.
२. अथेवमभिगतामितसिद्धिसम्पदापादनेकचतुरपरमिट्ठदेवता- भावरूपितसद्धम्मरतनस्सो’ पदस्सितनिपच्चकारेन इट्ठदेवतापूजं दस्सेत्वा ‘‘ननु बन्धलक्खणमत्थियेव पुब्बकं, तस्मा किमनेन पिट्ठपिसनेने’’ति लक्खणन्तरारम्भपटिक्खेपकजनपटिबाहनपुब्बकमभिधेय्यप्पयोजन- सम्बन्धे दस्सेतुमाह ‘‘रामसम्मे’’च्चादि. रामसम्मादीनं रामसम्मपभुतीनं पुब्बाचरियानं, रामसम्मादयो वा तंसम्बन्धतो. भवति हि तंसम्बन्धतो तब्बोहारो यथा किञ्चिपि वेज्जसत्थं ‘‘बिम्बिसारो’’ति. अलङ्कारा भूसाविसेसा, बन्धालङ्कारपटिपादकत्थेन अलङ्कारख्या गन्थविसेसा वा. सन्तो सोभना. द्वेपि पुरा पुब्बकाले भवा पुरातना, पोराणिका. उभोपि सन्ति. यज्जपि संविज्जन्ति. तथापि तूति निपातसमुदायोयं विसेसाभिधानारम्भे. एवं सन्तेपीति अत्थो. सुद्धमागधिकाति मगधेसु भवा, तत्थ विदिता वा मगधा, सद्दा. ते एतेसं सन्ति, तेसु वा नियुत्ताति मागधिका. सुद्धा च सक्कटादिभासितकालुसियाभावेन विसुद्धा, असम्मिस्सा वा अपरिचितत्ता ते मागधिका चाति सुद्धमागधिका, यतिपोता. ते यथावुत्ते अलङ्कारे आभरणविसेसे न वळञ्जेन्ति, पसाधनविसेसे नानुभवन्ति. गन्थविसेसे पन उग्गहणधारणादिवसेन अत्तनो सुद्धमागधिकत्ता, रामसम्मादीनञ्च सक्कटादिभावतोति अयमेत्थ सद्दत्थो. भावत्थलेसोपेत्थ परिपूरति, तथाविधपतीतियोगतो. सुद्धमागधिका अत्तनो परिसुद्धभावेन पुब्बे सोभनापि ते अलङ्कारा इदानि मलग्गहितभावप्पत्ता ‘‘किं तेहि मलग्गहितेहि अम्हादिसानं सुद्धसत्तान’’न्ति न वळञ्जेन्तीति.
‘‘पतीयमानं पन किञ्चि वत्थु,
अत्थेव वाणीसु महाकवीनं;
यं तं पसिद्धावयवातिरित्त-
माभाति लावण्यमिवङ्गनासू’’ति.
हि वुत्तं.
२. सन्तो विञ्ञूहि पसत्थत्ता सोभना पुरातना पुब्बकालसम्भूता रामसम्माद्यलङ्कारा रामसम्मादीहि आचरियेहि विरचितत्ता, तेसं तंसम्बन्धतो तब्बोहारसदिसनामत्ता वा रामसम्मादयो नाम अलङ्कारा किस्मिञ्चि वेज्जसत्थे ‘‘बिम्बिसारो’’ति वोहारो विय. अलङ्कारा भूसाविसेसा, अलङ्कारत्तपटिपादनतो अलङ्कारनामिका गन्थविसेसा वा सन्ति किञ्चापि विज्जन्ति, तथापि तु एवं सन्तेपि सुद्धमागधिका सक्कटपाकतादीसु अञ्ञभासासु परिचयाभावतो केवलमागधिका ते रामसम्मादिके अलङ्कारे न वळञ्जेन्ति पसाधनवसेन, उग्गहणधारणादिवसेन न सेवन्ति. मगधेसु भवा, तेसु वा विदिता मगधा, सद्दा. ते एतेसं अत्थि, तेसु नियुत्ताति वा मागधिका. सुद्धसद्दो मगधविसेसनो, मागधिकविसेसनो वा होति. सद्दानं तादिसपतीतिविसेसयोगतो भावत्थलेसोपि इध दिप्पति. तथा हि सुद्धमागधिका अत्तनो सुद्धत्ता तेसं विन्यासेन सोभनत्ते सतिपि भासाय पुरातनत्ता अपरिसुद्धोति अवमञ्ञमाना न वळञ्जेन्तीति. वत्तिच्छितस्सत्थस्स उपत्थम्भकभूतो भावत्थलेसोपि महाकवीनं वचनेसुयेव लब्भतीति दट्ठब्बो. वुत्तं हि–
‘‘पतीयमानं पन किञ्चि वत्थु,
अत्थेव वाणीसु महाकवीनं;
यं तं पसिद्धावयवातिरित्त-
माभाति लावण्यमिवङ्गनासू’’ति.
तस्सत्थो – महाकवीनं पूजितकवीनं वाणीसु वचनविसेसेसु पतीयमानं गम्ममानं यं किञ्चि वत्थु यो कोचि अत्थलेसो अत्थेव अत्थि एव, तं वत्थु अङ्गनासु वनितासु पसिद्धावयवातिरित्तं हत्थपादादिपाकटसरीरावयवतो अधिकं लावण्यमिव मनोगोचरीभूतसुन्दरत्तं विय पसिद्धावयवातिरित्तं पकाससद्दावयवतो अधिकं हुत्वा आभाति दिप्पतीति.
अभिधानादिवण्णना
३. तेनापि नाम तोसेय्य-मेते’लङ्कारवज्जिते;
अनुरूपेना’लङ्कारे-ने’समेसो परिस्समो.
३. तेनेच्चादि. येन ते अलङ्कारे न वळञ्जेन्ति, तेन कारणेन अलङ्कारवज्जिते आभरणेहि, गन्थविसेसेहि वा रहिते, अलङ्कारा वा यथावुत्तवज्जिता येहि ते, एते यतिपोते एसं यतिपोतानं अनुरूपेन इदानि विरचियमानत्ताभिनवभावतो, दसबलवदनकमलमज्झवासितभासितविरचितभावतो च अनुच्छविकेन अलङ्कारेन आभरणेन, अलङ्कारसत्थेन वा तोसेय्यं अपिनाम यथिच्छितपसाधनवसेन, सवनधारणादिवसेन वा वळञ्जनेन सन्तुट्ठे करेय्यं अप्पेव नाम यन्नूनाति एसो परिस्समो अयं अम्हाकं तादिससन्तुट्ठिजनकालङ्कारपकरणप्पयोगो.
अलङ्करोन्ति अत्तभावमनेनाति अलङ्कारो, आभरणं हारकेयूरादि. अलङ्करोन्ति बन्धसरीरमनेनाति अलङ्कारोतिमिना पन अलङ्कारसद्देन पसादादयो सद्दालङ्कारा, सभाववुत्यादयो च अत्थालङ्कारा नानप्पकारा सङ्गहिता, येहि सद्दत्थसङ्खातं बन्धसरीरं सोभते, यथा हि पुरिससरीरे हारकेयूराद्यलङ्कारो न्यस्यते, येन सोभते, तथा बन्धसरीरेपि सद्दालङ्कारा, अत्थालङ्कारा च निक्खिपीयन्ति, यतो सोभते. तेनेव वक्खति ‘‘तं तु पापेन्तुलङ्कारा, विन्दनीयतरत्तन’’न्ति [सुबोधालङ्कार ९ गाथा] च, ‘‘अत्थालङ्कारसहिते’’च्चादिकञ्च [सुबोधालङ्कार १६४ गाथा].
अलङ्कारविधानभावेन तु बन्धसरीरम्पि तदत्थिया अलङ्कारो, तथा तप्पटिपादकं सुबोधालङ्कारनामधेय्यसत्थं अलङ्कतपटिपादकत्तेन मङ्गलसुत्तन्ति विय. वक्खति हि ‘‘गन्थोपि कविवाचान-मलङ्कारप्पकासको’’ [सुबोधालङ्कार १२ गाथा] च्चादि. अत्र उच्चते –
‘‘मुख्योलङ्कारसद्दोयं, सद्दत्थालङ्कतिस्सितो;
सामत्थिया त्वधिट्ठाने, तथा सत्थेपि तब्बती’’ति.
अनेनस्साभिधेय्यादीनि वुच्चन्ति. अभिधीयते इति अभिधेय्यं, समुदितेन सत्थेन वचनीयत्थो. सो च सरीरालङ्कारविभागकप्पनाय तेसं पटिपादनं. सुबोधालङ्कारेन हि ते पटिपादीयन्ति. येन च यो पटिपादीयति, तस्सायमत्थो भवतीति अभिधेय्यसत्थोपि. दस्सितमेव तु सरीरालङ्कारसङ्खरणं पयोजनं, तं निस्साय सुबोधालङ्कारप्पवत्तितो. यस्स हि यमुद्दिस्स पवत्ति होति, तं तस्स पयोजनं, तं पन कवित्तकित्तिपसिद्धादिलक्खणं, परम्पराय तदत्थताय सुबोधालङ्कारसङ्खरणस्स. सत्थपयोजनानं, साधियसाधनलक्खणो सम्बन्धो तु निस्सयपदस्सिना दस्सितोयेव. यथाह –
‘‘सत्थं पयोजनञ्चेव, उभो सम्बन्धनिस्सया;
वुत्तातंवुत्तियायेव, वुत्तो तन्निस्सितोपि सो’’ति.
अभिधेय्यादिकथनञ्च तंसमङ्गिस्सेव च वीमंसाविसेससमङ्गीनमुपादीयमानत्ता, अञ्ञादिसस्स पन उम्मत्तकवचनादिनो विय हेय्यत्ता. वुत्तञ्हेतं –
‘‘सम्बन्धानुगुणोपायं, पुरिसत्थाभिधायकं;
वीमंसाधिगतं वाक्य-मतोनधिगतं पर’’न्ति.
वाक्यन्ति चेत्थ वाक्यलक्खणोपेतमन्तरवाक्यसन्निचयं महावाक्यसरूपं सत्थमेवाधिप्पेतं.
३. येन ते ते अलङ्कारेन वळञ्जेन्ति, तेन कारणेन अलङ्कारवज्जिते आभरणविसेसेहि, गन्थविसेसेहि वा वज्जिते, ते विरहिते येहि एते सुद्धमागधिके एसं सुद्धमागधिकानं अनुरूपेन अभिनवभावतो मागधिकसरूपं अनुगतरूपेन, दसबलभासितविरचितत्ता वा अनुकूलेन अलङ्कारेन आभरणविसेसेन, गन्थविसेसेन वा तोसेय्यं अलङ्कारवळञ्जापनेन, गन्थविसेसे [गन्थविसये (क.)] उग्गहणधारणादिकारापनेन वा सन्तुट्ठे करेय्यं अपिनाम यंनून सुन्दरमिति, एसो परिस्समो अयं मम अलङ्कारपकरणप्पयोगो. अपिनामाति एत्थ इतिसद्दो गम्यमानो.
अलङ्कारेहि वज्जिता, अलङ्कारा वज्जिता येहि वाति च. रूपस्स अनु अनुरूपं, रूपं अनुगतं अनुरूपं वा, तेन अनुरूपेन. अलङ्करोन्ति अत्तभावमनेनेति अलङ्कारो, हारकेयूरादि आभरणपक्खे, गन्थपक्खे तु अलङ्करोन्ति बन्धसरीरमनेनेति अलङ्कारो. इमिना मुख्यभावेन पसादादिसद्दालङ्कारा च सभाववुत्यादिअत्थालङ्कारा च पवुच्चन्ति. अमुख्यतो पन इमेसं द्विन्नं अलङ्कारानमधिट्ठानभूतबन्धसरीरम्पि, तथा मङ्गलसुत्तरतनसुत्तादिवोहारो विय अलङ्कारपकासकं ‘‘सम्मा बुज्झन्ति द्विप्पकारा अलङ्कारा अनेने’’ति इमिना अत्थेन लद्धसुबोधालङ्कारवरनामधेय्यसत्थम्पि वुच्चति. वुत्तमिदमेव –
‘‘मुख्योलङ्कारसद्दोयं, सद्दत्थालङ्कतिस्सितो;
सामत्थिया त्वधिट्ठाने, तथा सत्थेपि तब्बती’’ति.
एत्थ सामत्थियं नाम तदाधारतप्पटिपादकत्तवोहारतो तदाधेय्यतप्पटिपादनीयं न भवति चे, अञ्ञं किं भवतीति अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणमेवाति.
४. येसं न सञ्चिता पञ्ञा-नेकसत्थन्तरोचिता;
सम्मोहब्भाहतावे’ते, नावबुज्झन्ति किञ्चिपि.
५. किं तेहि पादसुस्सूसा, येसं नत्थि गुरूनी’ह [गरूनिह (क.)];
ये तप्पादरजोकिण्णा, ते’व साधूविवेकिनो.
४-५. एवं लक्खणारम्भपटिक्खेपकजनपटिबाहनपुब्बकमभिधेय्यादिकं दस्सेत्वा इदानि सत्थतोव सब्बत्थ गुणदोसविवेचनं. अतोयेव वुच्चति –
‘‘सब्बत्थ सत्थतोयेव, गुणदोसविवेचनं;
यं करोति विना सत्थं, साहसं किमतोधिक’’न्ति.
तस्मा गुणदोसविभागविचारणं नाम तब्बिदूनंयेव, नासत्थञ्ञूनं पुरिसपसूनं. तथा चाह –
‘‘गुणदोसमसत्थञ्ञू, जनो विभजते कथं;
अधिकारो किमन्धस्स, रूपभेदोपलद्धिय’’न्ति [काब्यादास १.८].
येनेवं, तेनेत्थ गुणदोसदस्सने पसन्नानेकसत्थचक्खुयेवाधिगतो, नञ्ञो तब्बिपरीतोत्यन्वयब्यतिरेकवसेन दस्सेन्तो ‘‘येस’’न्तिआदिगाथाद्वयमाह. तत्थ येसन्ति अनियमुद्देसो, येहीति अत्थो. येहि न सञ्चिता न रासिकता, नानासन्तानवुत्तिनीपि एकत्तनयेन एकस्मिं सन्ताने न वासिता नपरिभाविताति वुत्तं होति. का सा? पञ्ञा हेय्योपादेय्यविवेकरूपा. कीदिसीति आह ‘‘अनेकसत्थन्तरोचिता’’ति. अनेकस्मिं तिपिटकतक्कब्याकरणालङ्कारसत्थादिके सत्थन्तरे उचिता सवनधारणादिवसेन परिचिता सायं पञ्ञा येसं न सञ्चिताति पकतं. एतेति यथाउद्दिट्ठानं नियमवचनं. सम्मोहब्भाहताति यथावुत्तायातिसयवतिया पञ्ञायाभावतो बलप्पत्तेन मोहेन अब्भाहता विसेसेन पहता, एवसद्दिता होन्तीति अधिप्पायो. यतो एवं, तस्मापि किञ्चिपि हेय्योपादेय्यरूपं यं किञ्चिदेव अट्ठानानियोजकतादिसगुरुपादसुस्सूसानिस्सयपटिलद्धविवेकपञ्ञाति- सयालाभेन नावबुज्झन्ति, न जानन्तीत्यत्थो. यतो आलसियादिदोसलेसपरिग्गहोपि सतताचरियसेवनवसेन सिरोविकिण्णतादिसगुरुपादपङ्कजम्बुजपरायनो चिरेनपि कालेन नानाविधसत्थन्तरकतपरिचयबलेन पप्पोति तादिसं पञ्ञावेयत्तियं. तेनेवाह भगवा –
‘‘निहीयति पुरिसो निहीनसेवी,
न च हायेथ कदाचि तुल्यसेवी;
सेट्ठमुपनमं उदेति खिप्पं,
तस्मा’त्तनो उत्तरितरं भजेथा’’ति [अ. नि. ३.२६].
ततो एतादिसो पञ्ञवायेवेत्थ गुणदोसविभागविवेचने अधिकारी, नञ्ञो तब्बिपरीतो पुरिसपसूति अयमेत्थाधिप्पायो. रुळ्हो अत्थविसेसो. तेनाह ‘‘किं तेहि पादसुस्सूसा, येसं नत्थि गुरूनिहा’’ति. इहाति इमस्मिं लोके येसं जनानं गुरूनं कातब्बा पादसुस्सूसा पादपरिचरिया नत्थि, तेहि जनेहि यथावुत्तनयेन पञ्ञावेयत्तियरसानभिञ्ञेहि किं पयोजनं, लेसमत्तम्पि नत्थि, अनधिगतायेवेत्थ एतेति अधिप्पायो. इदानि ब्यतिरेकमुखेन आह ‘‘ये’’तिआदि. ये पुब्बे कतपुञ्ञतादिसम्पत्तिसम्पन्ना तप्पादरजेहि तेसं गुरूनं पादधूलीहि ओकिण्णा ओनद्धा गवच्छिता, तेव साधू यथावुत्तनयेन पञ्ञावेयत्तियेन अभिञ्ञाता सज्जना एव विवेकिनो हेय्योपादेय्यगुणदोसविभागनियमनपञ्ञासम्पत्तिसमङ्गिनो होन्ति, तेयेवेत्थ गुणदोसविवेचने अधिगताति अधिप्पायो. सा चायं गुरुपादसुस्सूसा विसिट्ठादरेन करणीयाति वङ्कवुत्तिया तदभ्यासे साधुजने नियोजेति.
४-५. ये सकलसत्थपरिचितञ्ञाणपाटवा यदि दोसमारोपयन्ति, तेसं तद्दोसनिराकरणं विना पदेसावबोधनमत्तेन पण्डितमानीनं वचनस्सागुरुकरणं वङ्कवुत्तिया दस्सेन्तो च तंद्वारेनेव अत्तनो अनञ्ञसाधारणगुरुगारवतं साधुजनेहि परमादरेन सम्पादेतब्बमिति दस्सेतुं ‘‘येसं…पे… किनो’’ति गाथाद्वयमाह. अनेकसत्थानं तिपिटकतक्कब्याकरणादीनं अनेकेसं गन्थानं अन्तरे तत्वत्थसङ्खातअब्भन्तरे उचिता सवनउग्गहणधारणादिवसेन परिचिता पञ्ञा सुतमया पञ्ञा येसं येहि न सञ्चिता, द्विन्नमेकक्खणे पवत्तियाभावेपि उपचितसमूहभावतो, पुब्बकालिकपञ्ञाय अपरकालिकपञ्ञाय अनन्तरआसेवनादिपच्चयलाभतो अवत्थबाहुल्लपवत्तितो वा सञ्चितब्बापि न रासिकता. एते ईदिसपञ्ञापाटवरहिता इमे सम्मोहब्भाहता पञ्ञापाटवाभावतो बलप्पत्तेन मोहेन विसेसेन पहता एव किञ्चिपि हेय्योपादेय्यं नावबुज्झन्ति. न एके अनेकेति च, ते च ते सत्था चेति च, तेसमन्तरमिति च, तस्मिं उचिताति च सम्मोहेन अब्भाहताति च विग्गहो. तेन वुत्तं–
‘‘गुणदोसमसत्थञ्ञू, जनो विभजते कथं;
अधिकारो किमन्धस्स, रूपभेदोपलद्धिय’’न्ति [काब्यादास १.८].
तस्सत्थो – असत्थञ्ञू जनो गुणदोसं कथं विभजते. तथा हि रूपभेदोपलद्धियं नीलपीतादिरूपविसेसावबोधने अन्धस्स अधिकारो अभिमुखकरणं किं होति, न भवत्येव, तस्मा अनेकसत्थन्तरगतसुप्पसन्नपञ्ञाचक्खुना एव गुणदोसविवेचनं भवति, तदभावे न भवत्येव. इदमेव वुच्चते–
‘‘सब्बत्थ सत्थतोयेव, गुणदोसविवेचनं;
यं करोति विना सत्थं, साहसं किमतोधिक’’न्ति.
तस्सत्थो – सब्बत्थ गुणदोसविवेचनं सत्थतोयेव होति, सत्थं विना सत्थोचिततादिसपञ्ञं विना यं करोति गुणागुणविभागं करोति, यं करणं अत्थि, अतोधिकं साहसं किं आसुं किरिया अनुपपरिक्खनकिरिया नत्थेव.
इह इमस्मिं लोके येसं अकतपुञ्ञानं जनानं गुरूनं
‘‘पियो गरु भावनीयो,
वत्ता च वचनक्खमो;
गम्भीरञ्च कथं कत्ता,
नो चा’ट्ठाने नियोजको’’ति [अ. नि. ७.३७].
निद्दिट्ठगुणोपेतानं आचरियानं कातब्बा पादसुस्सूसा पादपरिचरिया नत्थि, तेहि किं पयोजनं. ये कतपुञ्ञा जना तप्पादरजोकिण्णा तेसं गुरूनं पादरजेहि गवच्छिता, तेव साधू जना एव विवेकिनो कल्याणमित्तगुरुपासनाहि अधिगतविसिट्ठविवेकबुद्धिनो भवन्ति, ते एव विवेकं जानन्तीति भावो. सोतुमिच्छा सुस्सूसा, तं निस्साय कत्तब्बपादपरिचरियापि तदत्थिया सुस्सूसा नाम होति. पादेसु सुस्सूसाति च, तेसं पादाति च, तेसु रजानीति च, तेहि ओकिण्णाति च विग्गहो. सिस्सानं सकलाभिबुद्धिया गुरुपटिबद्धत्ता अत्तनो गुणतो अधिकतरायेव सेवितब्बा. वुत्तञ्हि भगवता –
‘‘निहीयति पुरिसो निहीनसेवी,
न च हायेथ कदाचि तुल्यसेवी;
सेट्ठमुपनमं उदेति खिप्पं,
तस्मा’त्तनो उत्तरितरं भजेथा’’ति [अ. नि. ३.२६].
६. कब्बनाटकनिक्खित्त-नेत्तचित्ता कविज्जना;
यंकिञ्चि रचयन्ते’तं, न विम्हयकरं परं.
७. तेये’व पटिभावन्तो, सो’व बन्धो सविम्हयो;
येन तोसेन्ति विञ्ञूये, तत्थाप्य’विहितादरा.
६-७. एवमेत्थान्वयब्यतिरेकवसेनाधिगते दस्सेत्वा इदानि ‘‘किं अम्हाकं कब्बनाटकपरिचयाभावेरचनाविसेसाभियोगोपजनितपरिस्समेना’’ति ओलीनवुत्तिनो सोतुजने समुस्साहेति ‘‘कब्बनाटका’’तिआदिना. कविप्पयोगसङ्खातो बन्धोव कविनो इदन्ति कब्बं. मुत्तकादिवाक्यस्वमुत्तिकाद्यवयवसभावा अन्तरवाक्यसमुदायसम्पन्नं वुत्तजातिभेदभिन्नं पज्जमयं गज्जमयं पज्जगज्जमयं चम्पूनामकञ्च, महावाक्यरूपं महाकब्बञ्च, तं पन महाकब्बं सग्गेहि सग्गनामकेहि परिच्छेदविसेसेहि बन्ध्यते करीयतीति सग्गबन्धोति पवुच्चति. तस्स तु लक्खणं ‘‘सग्गबन्धस्स मुखं इट्ठासीसनं सिया पणामो वा बन्धसम्बन्धिनो कस्सचि अत्थस्स निद्देसो वा’’तिआदिना अनेकधा वण्णेन्ति. तं यथा?
‘‘सग्गबन्धो महाकब्ब-मुच्चते त्वस्स लक्खणं;
पणामो वत्थुनिद्देसो, आसीसापि च तम्मुखं.
इतिहासकथुब्भूतं, सन्तसन्निस्सयम्पि वा;
चतुवग्गफलायत्तं, चतुरोदात्तनायकं.
पुरण्णवुतुसेलिन्दु-सवितूदयवण्णनं;
उय्यानसलिलक्कीळा, मधुपानरतुस्सवं.
विप्पलम्भविवाहेहि, कुमारोदयवड्ढिहि;
मन्तदूतप्पयानाजि-नायकाभ्यूदयेहिपि.
अलङ्कतमसंखित्त-रसभावनिरन्तरं;
नातिवित्थिण्णसग्गेहि, पियवुत्तसुसन्धिभि.
सब्बत्थ भिन्नसग्गन्ते-हुपेतं लोकरञ्जकं;
कब्बं कप्पन्तरट्ठायि, जायते साध्वलङ्कती’’ति [काब्यादास १.१४ – १९ गाथा].
तत्थ इतिहासकथुब्भूतन्ति पुरावुत्तकथासन्निस्सयं. सन्तसन्निस्सयन्ति इतरसोभनाधिकरणगुणराजचरितादिनिस्सयं वा. चतुवग्गफलायत्तन्ति धम्मादिचतुवग्गफलायत्तं. धम्मो नाम अब्भूदयनिब्बानहेतुको. अत्थो नाम विज्जाभुम्यादीनं यथाञ्ञायमज्जनं, अज्जितानञ्च रक्खणं. कामो नाम निरयो विसयो पयोगो. मोक्खो नाम सब्बसंसारदुक्खनिवत्ति. चतुरोदात्तनायकन्ति उस्साहसत्तिमन्तसत्तिपभूसत्तियोगेन चतुरो कुसलो चागातिसयादियोगेन उदात्तो उदारो नायको विपक्खो, पटिपक्खो च यत्थ, तं. मधु नाम सुरा. विप्पलम्भो विरहो. मन्तो नीतिवेदीहि सह कारीयनिच्छयो. दूतो सन्धानप्पवत्तो पुरिसो. पयानं सङ्गामादिनिमित्तगमनं. आजि सन्ध्याभावे विग्गहो. असङ्खत्तरसभावनिरन्तरन्ति असंखित्ता बहुत्ता रसा सिङ्गारवीरादयो, भावा रतिउस्साहादयो, तेहि निरन्तरं पत्थटं. पियवुत्तसुसन्धिभीति पियानि सुतिसुभगानि वुत्तानि इन्दवजिरादीनि अञ्ञमञ्ञसम्बन्धसंसग्गताय सोभनो सन्धि अञ्ञमञ्ञसङ्गहा येसं सग्गानं, तेहीति.
पुनपि यथावुत्तेसु अङ्गेसु नगरवण्णनादीसु किञ्च यथासम्भवं मधुपानादिरहितम्पि तञ्ञूनं मनो रञ्जेति उपादियतेव सब्भीति दस्सेतुमाह–
‘‘कब्बं न दुस्सतङ्गेहि, न्यूनमप्यत्र केहिचि;
बन्धङ्गसम्पदा तञ्ञू, काममाराधयन्ति चे’’ति [काब्यादास १.२०].
पुनपि –
‘‘गुणतो पठमं वत्वा, नायकं तेन सत्तुनो;
निराकरणमिच्चेस, मग्गो पकतिसुन्दरो.
वंसवीरसुतादीनि, वण्णयित्वा रिपुस्सपि;
तज्जया नायकुक्कंस-कथनञ्च सुखेति नो’’ति [काब्यादास १.२१ २२ गाथा] आहु.
सब्बम्पेतं सद्धम्मामतरसपानसरसहदयानं सम्फप्पलापविपुलविसप्पवेसोपद्दुतकब्बनाटकपरम्मुखानं सततचरितसञ्चरितरतनभाजनानं सप्पुरिसानं किं हदयखेदोपजनितपरिस्समेनेति तदनुरूपमेवोपदस्सितन्ति.
नाटकं नाम भरतादिनाट्यसत्थे नानप्पकारनिरूपितरूपं कप्पं, तंलक्खणेकदेसभूतलक्खणानि पकरणादीनि नव रूपकानि. नाटिका च एत्थेवावरुम्भन्ति. कब्बञ्च नाटकञ्च, तेसु निक्खित्तं ठपितं नेत्तञ्च चित्तञ्च येहीति विग्गहो. के ते? कविनो. तत्थ निक्खित्तनेत्तचित्तवचनेन सुतस्स चिन्तनञ्च ऊहापोहमुखेन यथुग्गहितनियामं, अविपरीतत्थनिच्छयनं, निच्छितस्स भावना, निरन्तराभियोगो च दस्सितो. कब्बनाटकवचनेन सुतं, चिन्तितं, भावितञ्च दस्सितं. सुते दस्सिते तन्निस्सयं सुतमयञाणम्पि दस्सितमेव सियाति. ‘‘कब्बनाटकनिक्खित्तनेत्तचित्ता’’ति इमिना सुतचिन्ताभावनानुक्कमेन सम्पादितपञ्ञापाटवानं कब्बरचनाय सामत्थियं दस्सेति. होति हि तादिसानं तंसुतादि बन्धनकारणं. वुत्तञ्हि –
‘‘साभाविकी च पटिभा,
सुतञ्च बहु निम्मलं;
अमन्दो चाभियोगोयं,
हेतु होतिह बन्धने’’ति [काब्यादास १.१०३ गाथा].
यंकिञ्चीति अत्तनो चित्तारुळ्हं यंकिञ्चि बन्धजातं. इमिना पन अनियमवचनेन अत्तनो तत्थ आदराभावं दीपेति. रचयन्ति करोन्ति. एतं तेहि रचितं बन्धजातं परं अच्चन्तमेव विम्हयकरं न होति, तादिसोपायसम्पत्तिसम्पन्नस्स उपेय्यसम्पत्तिसब्भावतो अनच्छरियमेवाति अधिप्पायो. तत्थ तेसु कब्बनाटकेसु रचनाविसेसएकन्तोपायभूतेसु अविहितादराअपि सुतादिवसेन अकतादरापि ये सप्पुरिसा पञ्ञवन्तो येन बन्धविसेसेन विञ्ञू गुणदोसविदुनो सत्थञ्ञुनो पण्डितजने तोसेन्ति पीणेन्ति. तोसेन्तियेव हि ते तादिसे साभाविकिपटिभाविरहेपि एतादिसेसु अत्थेसु सुतचिन्ताभावनावसेन वायमन्ता. वुत्तञ्हि –
‘‘न विज्जती यज्जपि पुब्बवासना-
गुणानुबन्धि पटिभानमब्भुतं;
सुतेन वाचु’स्सहनेनुपासिता,
धुवं करोत्येव कमप्यनुग्गह’’न्ति [काब्यादास १.१०४ गाथा].
पटिभावन्तो हेय्योपादेय्यपरिच्छेदलक्खणपञ्ञाय पञ्ञवन्तो नाम, तेयेव सप्पुरिसा. सविम्हयो ‘‘कीदिसायं, तादिसोपायन्तररहितानम्पि एतादिसो बन्धो सिया’’ति विम्हयेन सह वत्तमानोपि. सोव बन्धो तमेव बन्धनं तादिसोपायसम्पत्तिविरहेनोपेय्यसम्पत्तिया सब्भावतो, नाञ्ञोति.
६-७. इदानि कब्बनाटकेसु अपरिचितानमम्हाकं गन्थरचनासभावावबोधोव कुतोति ओसक्कन्ते ‘‘कब्बनाटका’’दिगाथाद्वयेन समुस्साहेति. कब्बनाटकनिक्खित्तनेत्तचित्ता कब्बनाटकेसु सुतानुलोकनचिन्ताभावनावसेन ठपितनेत्तचित्ता कविज्जना कब्बकारका यं किञ्चि अत्तनो अभिमतं रचयन्ति करोन्ति, एतं बन्धनं परं अतिसयेन न विम्हयकरं अच्छरियकरं न होति, निरन्तराभियोगतो सिद्धोपायमूलपञ्ञासम्पदाय उपेय्यभूतगन्थसङ्खरणं भवत्येवाति अधिप्पायो. कविनो इदं कब्बन्ति च, नटकस्स इदं नाटकं, नच्चगीतादि. इध पन तप्पटिपादककथापकासकगन्थो नाटकं नाम. कब्बञ्च नाटकञ्चाति च, कब्बनाटकेसु निक्खित्तं नेत्तचित्तं येहीति च विग्गहो. ये जना तत्थ तेसु कब्बनाटकेसु अविहितादरापि सवनधारणादिवसेन अकतसम्भमा एव विञ्ञू येन गन्थरचनाविसेसेन तोसेन्ति पीणेन्ति, तेयेव पटिभावन्तो पटिभानसङ्खातपञ्ञवन्तो भवन्ति. सोव बन्धो सविम्हयो अञ्ञेसं उप्पज्जमानविम्हयेन सहितो. पटिभा एतेसं अत्थीति च, सह विम्हयेन वत्ततीति च, अविहितो आदरो येहीति च विग्गहो. बाहिरसत्थाभियोगाभावेपि पुब्बवासनाभावेपि इह निरन्तराभियोगं करोन्तो तादिससामत्थियं साधेतीति वुत्तं होति. वुत्तञ्हि –
‘‘न विज्जती यज्जपि पुब्बवासना-
गुणानुबन्धि पटिभानमब्भुतं;
सुतेन वाचु’स्सहनेनुपासिता,
धुवं करोत्येव कमप्यनुग्गह’’न्ति [काब्यादास १.१०४ गाथा].