नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

बालावतार

पणाम

[क]

सब्बं निरुत्तिपथपारगतं सबुद्धं,

बुद्धं तिलोकतिलकं हतपापधम्मं;

धम्मं विमुत्तिसुखदं विहताघसंघं,

संघं च निच्चमभिवन्दिय दक्खिणेय्यं.

[ख]

वुद्धिप्पत्तोस्मि मुद्धो मम वरगरवो सीलपञ्ञादिसोभे,

चन्दादिच्चेव सुद्धे वरजिनठपिते सासनाब्भे पतीते;

निस्सायेवा तिपेमा पणमिय सिरसा निच्चमेसं सरित्वा,

पादम्भोजे गुणग्गे हतदुरितमलो आनुभावेन तस्सा.

[ग]

पोराण सीहळ पदत्थ विनिच्छयञ्च,

सब्बम्पि मागधनिरुत्तिनयं पसत्थं;

अञ्ञञ्च नेकविध सक्कत सद्दसत्थं,

पारम्पराभत मतञ्च निसम्म सम्मा.

[घ]

बालावतार वरमागध सद्दसत्थे,

दुब्बोध नेकपदअत्थ विनिच्छयेन;

अत्थाय आधुनिक बालपरम्पराय,

बालावतार वरगण्ठिपदं करिस्सं.

[ङ]

निच्चं ये मेत्थ बाला वरहदययुता सुट्ठु निक्खित्तनेत्ता,

पुण्णे नानानयानं सुरतरुसदिसे धीरपासंसिये वे;

गम्भीरं दुत्तरं ते जिनवचनुदधिं तिण्णथामा भवेय्युं,

लद्धोपाया च चन्दं तदितरपचुरं सक्कतं सोतुकामा.

[च]

गन्थनिप्फत्तिया सेस – दुक्करत्तं यथावतो;

जानन्ति कुसला धीरा, नेकसत्थन्तरादिसु;

गन्थेसु गुणदोसम्पि, तेयेव विदुरा सदा.

[छ]

तस्मा एत्थ पमादादि – दोसलेसो भवे यदि;

पोराणाचेरलद्धीहि, विलोमं वा भवेय्य चे.

[ज]

गन्थन्तरं विगाहेत्वा, विचारेत्वा पुनप्पुनं;

युत्तिमेव च गण्हन्तु, हुत्वा वीमंसबुद्धिकाति.

पणाम

१. बुद्धं तिधा भिवन्दित्वा, बुद्धम्बुज विलोचनं.

बालावतारं भासिस्सं, बालानं बुद्धिवुद्धिया.

१. सन्धि कण्ड

सञ्ञा

२. अक्खरापादयो एकचत्तालीसं.

अक्खरापि अकारादयो एकचत्तालीसं सुत्तन्तोपकारा. तं यथा-अ आ-इ ई-उ ऊ-ए ओ, क ख ग घ ङ, च छ ज झ ञ, ट ठ ड ढ ण, त थ द ध न, प फ ब भ म, य र ल व स ह ळ अं-इति.

३. तत्थोदन्तासरा अट्ठ.

तत्थ अक्खरेसु ओकारन्ता अट्ठ सरा नाम. तत्थेति वत्तते.

४. लहुमत्ता तयो रस्सा.

तत्थ सरेसु लहुमत्ता अ, इ, उ इति तयो रस्सा.

५. अञ्ञे दीघा.

तत्थ सरेसु रस्सेहञ्ञे दीघा.

संयोगतो पुब्बे एओ रस्सा इवोच्चन्ते, अनन्तरा ब्यञ्जना संयोगो. एत्थ, सेय्यो, ओट्ठो, सोत्थि.

६. सेसा ब्यञ्जना.

सरे ठपेत्वा सेसा कादयो निग्गहीतन्ता ब्यञ्जना.

७. वग्गा पञ्चपञ्चसो मन्ता.

ब्यञ्जनानं कादयो मकारन्ता पञ्चपञ्चसो अक्खरवन्तो वग्गा.

८. वग्गानं पठमदुतिया सो चाघोसो. ळन्ताञ्ञे घोसा. घोसाघोससञ्ञा च ‘‘परसमञ्ञा पयोगे’’ति सङ्गहीता. एवं लिङ्ग, सब्बनाम, पद, उपसग्ग, निपात, तद्धित, आख्यात, कम्मप्पवचनीयादिसञ्ञा च.

९. अंइति निग्गहीतं.

अंइति अकारतो परं यो बिन्दु सूयते, तं निग्गहीतं नाम.

बिन्दु चूळामणाकारो, निग्गहीतन्ति वुच्चते.

केवलस्सा प्पयोगत्ता, अकारो सन्निधीयते.

१०. अ, कवग्ग, हा कण्डजा, इ, चवग्ग, या तालुजा, उ, पवग्गा ओट्ठजा, टवग्ग, र, ळा मुद्धजा, तवग्ग, ल, सा दन्तजा, ए कण्ठतालुजो, ओ कण्ठोट्ठजो, वो दन्तोट्ठजो.

सञ्ञा

सरसन्धि

११. लोक अग्गोइत्यस्मिं – ‘‘पुब्बमधोठित मस्सरं सरेन वियोजये’’ति पुब्बब्यञ्जनं सरतो पुथक्कातब्बं.

सरा सरे लोपं.

अनन्तरे सरे परे सरा लोपं पप्पोन्ति.

‘‘नरे परं युत्ते’’ति अस्सरो ब्यञ्जनो परक्खरं नेतब्बो लोकग्गो.

सरेत्यस्मिं ओपसिलेसिको काससत्तमी, ततो वण्णकालब्यवधाने कारियं न होति. यथा-मं अहा सीति, ‘‘पमादमनुयुञ्जन्ती’’त्यादिगाथायं ‘जना अप्पमाद’न्ति च. एवं सब्बसन्धीसु.

अनन्तरं परस्स सरस्स लोपं वक्खति, तस्मानेन पुब्बस्स लोपो ञायति, तेनेव सत्तमीनिद्दिट्ठस्स परतापि गम्यते.

१२. सरेत्यधिकारो. पन इमे पन इमेतीह-सरा लोपं इत्वेव.

वा परो असरूपो.

असमानरूपासरम्हा परो सरो वा लुप्यते, पनमे, पनिमे.

१३. बन्धुस्स इव, न उपेतीतीध –

क्वचासवण्णं लुत्ते.

सरे लुत्ते परसरस्स क्वचि असवण्णो होतीति इ उ इच्चेतेसं ठानासन्ना ए ओ. बन्धुस्सेव. नोपेति.

१४. तत्र अयं, यानि इध, बहु उपकारं, सद्धा इध, तथा उपमन्त्येतस्मिं –

दीघं.

सरे लुत्ते परो सरो क्वचि ठानासन्नं दीघं याति. तत्रायं, यानीध, बहूपकारं, सद्धीध, तथूपमं.

१५. किंसु इधेत्यत्र –

पुब्बो च.

सरे लुत्ते पुब्बो च क्वचि दीघं याति. किं सूध.

१६. ते अज्ज, ते अहंतेत्थ –

यमेदन्तस्सादेसो.

सरे परे अन्तस्स एकारस्स क्वचि यो आदेसो होति, त्यज्ज, ‘‘दीघ’’न्ति ब्यञ्जने परे क्वचि दीघो, त्याहं.

क्वचीति किं. नेत्थ.

१७. सो अस्स, अनु एतित्येत्थ –

वमोदुदन्तानं.

सरे परे अन्तो कारुकारानं क्वचि वो आदेसो होति. स्वस्स, अन्वेति.

क्वचीति किं. तयस्सु, समेतायस्मा.

१८. इध अहं तीध –

दो धस्स च.

सरे परे धस्स क्वचि दो होति. दीघे – इदाहं. क्वचीति किं. इधेव. चकारेन ब्यञ्जनेपि, इध भिक्खवे.

१९. पति अन्तुं, वुत्ति अस्सेतीह –

इवण्णो यन्नवा.

सरे परे इवण्णस्स यो नवा होति. कत यकारस्स तिस्स ‘‘सब्बो चन्ती’’ति क्वचि चादेसे ‘‘परद्वेभावो ठाने’’ति सरतो परब्यञ्जनस्स ठानासन्नवसा द्वित्तं. पच्चन्तं, वुत्यस्स.

नवाति किं. पटग्गि,

एत्थ ‘‘क्वचि पटि पतिस्से’’ति पतिस्स पटि, वण्णग्गहणं सब्बत्थ रस्सदीघ सङ्गहणत्थं.

२०. यथा एवेतीह –

एवादिस्स रि पुब्बो च रस्सो.

सरतो परस्स एवस्सादिएकारो रित्तं नवा याति. पुब्बो च ठानासन्नं रस्सं. यथरिव. यथेव.

२१. न इमस्स, ति अङ्गिकं, लहु एस्सति, अत्थ अत्थं, इतो आयति, तस्मा इह, सब्भि एव, छ अभिञ्ञा, पुथ एव, पा एवतीह वा त्वेव –

य व म द न त र ळा चागमा.

सरे परे यादयो आगमा वा होन्ति, चकारेन गो च. नयिमस्स, तिवङ्गिकं, लहुमेस्सति, अत्तदत्थं, इतोनायति, तस्मातिह, सब्भिरेव, छळभिञा, पुथगेव, ‘‘रस्स’’न्ति ब्यञ्जने परे क्वचि रस्सो. पगेव.

वाति किं. छ अभिञ्ञा, पुथ एव, पा एव.

एत्थ ‘‘सरे क्वची’’ति सरानं पकति होति, सस्सरूपमेव, न विकारोत्यत्थो.

२२. अभि उग्गतोत्यत्र –

‘‘अब्भो अभी’’ति अभिस्स अब्भो. अब्भुग्गतो.

सरसन्धि

ब्यञ्जनसन्धि

२३. ब्यञ्जनेत्यधिकारो. क्वचीत्वेव. सो भिक्खु, कच्चि नु त्वं, जानेम तन्तीह –

लोपञ्च तत्राकारो.

ब्यञ्जने परे सरानं क्वचि लोपोहोति, तत्र लुत्ते ठाने अकारागमो, चकारेन ओकारुकारापि. सभिक्खु कच्चिनो त्वं, जानेमु तं.

क्वचीति किं, सोमुनि.

२४. उघोसो, आखातन्तीह – द्वेभावे ठाने इत्वेव.

वग्गे घोसाघोसानं ततियपठमा.

वग्गे घोसाघोसानं चतुत्थदुतियानं तब्बग्गे ततियपठमा होन्ति यथासङ्ख्यं युत्ते ठाने, उग्घोसो, रस्से अक्खातं.

२५. पर सहस्सं, अतिप्पखोतीह – ‘‘क्वचि ओ ब्यञ्जने’’ति ओकारागमो. परोसहस्सं. गागमे च, अतिप्पगोखो.

२६. अव नद्धात्यत्र – ‘‘ओ अवस्से’’ति क्वचि अवस्स ओ. ओनद्धा.

क्वचीति किं. अवसुस्सतु.

ब्यञ्जनसन्धि.

निग्गहीतसन्धि

२७. निग्गहीतन्त्यधिकारो. किं कतो, सं जातो, सं ठितो, तं धनं, तं मित्तन्तिह –

वग्गन्तं वा वग्गे.

वग्गब्यञ्जने परे बिन्दुस्स तब्बग्गन्तो वा होति. किङ्कतो, सञ्जातो, सण्ठितो, तन्धनं, तम्मित्तं.

वाति किं. न तं कम्मं.

वाकारेनेव ले लो च. पुल्लिङ्गं.

२८. वात्यधिकारो. एवं अस्स, एतं अवोचेतीह –

मदा सरे.

सरे परे बिन्दुनो म दा वा होन्ति. एवमस्स, एतदवोच.

वाति किं. मं अजिनि.

२९. तं एव, तं हीतीह –

एहेञं.

एकारे, हे च परे बिन्दुनो ञो वा होति. द्वित्ते – तञ्ञेव, तमेव. तञ्हि, तं हि.

३०. संयोगोतीह –

सये च.

यकारे परे तेन सह बिन्दुनो ञो वा होति. द्वित्ते – सञ्ञोगो, संयोगो.

३१. चक्खु अनिच्चं, अव सिरोतीह - आगमो, क्वचित्वेव.

निग्गहीतञ्च.

सरे, ब्यञ्जने वा परे क्वचि बिन्द्वागमो होति. चक्खुंअनिच्चं, अवंसिरो.

३२. विदूनं अग्गं, तासं अहंतीह –

‘‘क्वचि लोपं’’ति सरे बिन्दुलोपो, विदूनग्गं. दीघेतासाहं.

३३. बुद्धानं सासनं, सं रागोतीह –

‘‘ब्यञ्जने चे’’ति बिन्दुलोपो, बुद्धानसासनं. दीघेसारागो.

३४. बीजं इवेतीह –

परो वा सरो.

बिन्दुतो परो सरो वा लुप्यते, बीजंव.

३५. एवं अस्सेतीह –

ब्यञ्जनो च विसञ्ञोगो.

बिन्दुतो परे सरे लुत्ते संयोगो ब्यञ्जनो विनट्ठसंयोगो होतीति पुब्बसलोपो. एवंस.