४. अत्थालङ्कारावबोधपरिच्छेद
१६४. अत्थालङ्कारसहिता, सगुणा बन्धपद्धति;
अच्चन्तकन्ता कन्ताव [यतोअच्चन्तकन्ताव (क.)], वुच्चन्तेते ततो’धुना.
१६४. एवं सद्दालङ्कारे परिच्छिज्ज सम्पत्यत्थालङ्कारं बोधयितुमाह ‘‘अत्थालङ्कार’’इच्चादि. सगुणा यथावुत्तेहि पसादादीहि सद्दगुणेहि सहिता बन्धपद्धति कब्बरचनं. अलङ्करीयति कन्तिं नीयति बन्धो एतेहि सरीरमिव हारादीहीति अलङ्कारा, तेहि अत्थालङ्कारेहि जात्यादिलक्खणेहि सहिता संयुत्ता सती सगुणा पतिब्बतादिगुणोपेता अत्थेन धनेन अलङ्कारेन आभरणेन सहिता युत्ता कन्ताव अङ्गना विय. यतो अच्चन्तकन्ता अतिसयरमणीया सिया, ततो तेन कारणेन ये अत्थालङ्कारा अवसरं पत्ता, ते अधुना इदानि वुच्चन्ते कथीयन्ति.
१६४. एवं सद्दालङ्कारविभागं दस्सेत्वा इदानि तन्निस्सयंयेव अत्थालङ्कारबन्धमारभन्तो ‘‘अत्थालङ्कारि’’च्चादिमाह. सगुणा यथावुत्तपसादादिसद्दगुणयुत्ता बन्धपद्धति पज्जगज्जादिपभेदा रचनावलि अत्थालङ्कारसहिता सभाववुत्तिवङ्कवुत्तिसङ्खातेन अत्थालङ्कारेन संयुत्ता सगुणा अत्थालङ्कारसहिता कन्ता इव पतिब्बतादीहि गुणेहि युत्ता सुवण्णरजतमणिमुत्तादिधनेहि गीवेय्यकटकनूपुरादीहि आभरणेहि च युत्ता अङ्गनाव अच्चन्तकन्ता यतो अतिसयेन रमणीया, ततो तस्मा ते अत्थालङ्कारा अधुना दानि वुच्चन्ते. अलङ्करोन्ति बन्धं सरीरं वा एतेहीति च, अत्थस्स अलङ्काराति च, तेहि सहिताति च, गुणेहि सह वत्ततीति च, बन्धस्स पद्धतीति च, अच्चन्तं अतिसयेन कन्ताति च विग्गहो.
१६५. सभाववङ्कवुत्तीनं, भेदा द्विधा अलंक्रिया;
पठमा तत्थ वत्थूनं, नानावत्थाविभाविनी.
१६५. कतिप्पभेदा ते इच्चाह ‘‘सभाव’’इच्चादि. सभाववुत्ति वङ्कवुत्तीति इमेसं भेदा पभेदेन अलंक्रिया अत्थालङ्काराद्विधाद्विप्पकारा. तेसु सभाववुत्ति कीदिसीति आह ‘‘पठमा’’तिआदि. तत्थ तासु पठमा सभाववुत्ति वत्थूनं पदत्थानं जातिगुणक्रियादब्बसभावानं नाना विचित्ता, न द्वेकाव अवत्था अवसरा विभाविनी पकासिका विञ्ञेय्या. जात्यादीनं पदत्थानं यथासभावमनेकप्पकारं सम्मदेव विवरन्ती सभावं पदत्थानं विचित्तं वदतीति सभाववुत्ति नामाति अधिप्पायो, साव जातिया पदत्थसरूपस्स तथातथापटिपादकत्तेन वुत्तिया [दत्तिया (क.)] जातिपि वुच्चति.
१६५. पसत्थालङ्कारा [पसत्थादिअलङ्कारा (क.)] पभेदतो एत्तकाति दस्सेन्तो ‘‘सभावि’’च्चादिमाह. अलंक्रिया अत्थालङ्कारा सभाववङ्कवुत्तीनं भेदा पभेदतो द्विधा द्विप्पकारा होन्ति. तत्थ तासुद्वीसु पठमा सभाववुत्ति वत्थूनं जातिगुणक्रियादब्बलक्खणानं पदत्थानं नानावत्थाविभाविनी अनेकप्पकारस्स पकासिनी होति. एत्थ जात्यादीनं पदत्थानं अनेकप्पकारसभावपकासिनी सभाववुत्ति नाम. एसाव जाति गुणादिचतुब्बिधपदत्थानं सरूपसङ्खातजातिया तेहि आकारेहि पटिपादनतो उपचारतो जाति नाम होति. जात्यादिपदत्थानंयेव यथासभावं हित्वा वत्थुपरिकप्पितअतिसयोपमारूपकादिसरूपसङ्खातं वङ्कसभावं पकासेन्ती वङ्कवुत्ति नाम. यभावो च वङ्को चाति च, तेसं वुत्तीति च, अलंकरोन्ति एताहीति च, नाना अनेका च सा अवत्था चाति च वाक्यं.
यथा –
१६६. लीलाविकन्तिसुभगो,
दिसाथिरविलोकनो;
बोधिसत्तङ्कुरो भासं,
विरोचि वाचमासभिं.
१६६. ‘‘यथे’’ति तं उदाहरति. लीलाय विलासेन विहिताय विकन्तिया गमनेन सत्तपदवीतिहारसङ्खातेन सुभगो सुन्दरो दिसासु दससु थिरमचलं विलोकनं यस्स सो बोधिसत्तङ्कुरो तदहुजातो महाबोधिसत्तो आसभिं वाचं ‘‘अग्गोहमस्मी’’तिआदिकमुत्तमं निब्भयवचनं भासं वदन्तो विरोचि विसेसेन रमणीयत्तं पत्तो. अयं सभाववुत्ति. एवं जातिसभाववुत्यादयोपि परिकप्पनीया.
१६६. इदानि सभाववुत्तिया उदाहरणं आह ‘‘यथा – लीलाविकन्ति’’च्चादि. लीलाविकन्तिसुभगो विलासगमनेन सत्तपदवीतिहारेन सुन्दरो दिसाथिरविलोकनो दसदिसासु अचलओलोकनो बोधिसत्तङ्कुरो महाबोधिसत्तङ्कुरो आसभिं वाचं ‘‘अग्गोहमस्मी’’तिआदिना अभीतवचनं भासं वदन्तो विरोचि असोभीति. इह बोधिसत्तसङ्खातस्स दब्बस्स लीलाविकन्तिदिसाथिरविलोकनवचोनिच्छारणसङ्खतानं अवत्थानं पकासितत्ता दब्बसभाववुत्तीति ञातब्बा. एसायेव दब्बगतगत्यादिविचित्रसरूपं अलङ्करणतो अलङ्कारो नाम, दब्बगतगत्यादयो पन अलंकिरियमानत्ता अलंकिरिया नाम. जातिगुणक्रियासभाववुत्तियोपि एवमेव दट्ठब्बा. लीलाय युत्ता विकन्तीति च, ताय सुभगोति च, दिसासु थिरं विलोकनं यस्सेति च, बोधिया पञ्ञाय सत्तोति च, सोयेव अङ्कुरोति च, उसभस्स भावोति च वाक्यं. उसभस्स भावसङ्खाता अकम्पनीया ठिति आसभं नाम, अकम्पभावतो तेन समापि वाचा उपचारतो आसभी नाम होति.
१६७. वुत्ति वत्थुसभावस्स, या’ञ्ञथा सा पराभवे;
तस्सा’नन्तविकप्पत्ता, होति बीजोपदस्सनं.
१६७. दुतियमाह ‘‘वुत्ति’’च्चादिना. वत्थुनो जात्यादिरूपस्स पदत्थस्स सभावो यस्सं अवत्थायं यादिसं रूपं तस्स अञ्ञथाभावेन तस्स रूपस्स तथेतं दब्बापनेन वुत्ति वचनं. परा भवे अञ्ञा वङ्कवुत्ति नाम सिया. किं सा साकल्लेन वत्तुं सक्काति आह ‘‘तस्सा’’इच्चादि. तस्सा वङ्कवुत्तिया अनन्तविकप्पत्ता अपरिमितभेदकत्ता बीजस्स कारणत्ता सकलब्यत्तिब्यापिसामञ्ञरूपस्स यतो परे विचित्तालङ्कारा पसवन्ति, उपदस्सनं कथनं होति निरवसेसाभिधानस्स केनाप्यसक्कुणेय्यत्ता.
१६७. इदानि वङ्कवुत्तिं दस्सेति ‘‘वुत्ति’’च्चादिना. वत्थुसभावस्स जात्यादिपदत्थसम्बन्धिनो तासु तासु अवत्थासु यो सभावो विज्जति, तस्स सभावस्स अञ्ञथा विज्जमानाकारं हित्वा वत्तुपरिकप्पितेन अतिसयउपमारूपकादिअञ्ञपकारेन या वुत्ति यं कथनं अत्थि, सा पराभवे सभाववुत्तितो अञ्ञा वङ्कवुत्ति नाम सिया. तस्सा वङ्कवुत्तिया अनन्तविकप्पत्ता अप्पमाणपक्खत्ता कथनेन परिसमापेतुं असक्कुणेय्यत्ता नयतो तस्स अनन्तपक्खस्स परिग्गहणत्थं बीजोपदस्सनं कारणमत्तस्स निदस्सनं होति. वक्खमानभेदतो एकमेकम्पि अत्तना सदिसं अनन्तभेदपरिग्गहजाननत्थं पहोतीति अधिप्पायो. वत्थूनं सभावोति च, अनन्ता विकप्पा यस्स सभावस्सेति च, तस्स भावोति च, बीजस्स उपदस्सनन्ति च विग्गहो.
वङ्कवुत्तिअत्थालङ्कारउद्देसवण्णना
१६८. तत्था’तिसयउपमा-
रूपकावुत्तिदीपकं;
अक्खेपो’त्थन्तरन्यासो,
ब्यतिरेको विभावना.
१६९. हेतुक्कमो पियतरं, समासपरिकप्पना;
समाहितं परियाय-वुत्तिब्याजोपवण्णनं.
१७०. विसेस रुळ्हाहङ्कारा,
सिलेसो तुल्ययोगिता;
निदस्सनं महन्तत्तं,
वञ्चना’प्पकतत्थुति.
१७१. एकावलि अञ्ञमञ्ञं, सहवुत्ति विरोधिता;
परिवुत्तिब्भमोभावो, मिस्स’मासी रसी इति.
१७२. एते भेदा समुद्दिट्ठा, भावो जीवितमुच्चते;
वङ्कवुत्तीसु पोसेति, सिलेसो तु सिरिं परं.
१६८-१७२. यथोद्देसं निद्दिसितुकामो उद्दिसति ‘‘तत्थे’’च्चादि. तत्थाति तस्सं वङ्कवुत्तियं ‘‘एते भेदा समुद्दिट्ठा’’ति इमिना सम्बन्धो. समुद्दिट्ठाति सङ्खेपनयेन वुत्ता. अतिसयो उपमा रूपकं आवुत्ति दीपकञ्च, समासो समासवुत्ति परिकप्पना च, विसेसो रुळ्हाहङ्कारो च, जीवितमुच्चतेति तदभावे बन्धस्स छवस्सेव हेय्यत्ता वुत्तं, सिलेसो तु वङ्कवुत्तीसु सभाववुत्तिं हित्वा वत्थुसभावतो अञ्ञथा यथा तथा परिकप्पनरूपासु अतिसयादीसु वुत्तीसु परं सिरिं कन्तिं पोसेति तं पूरेति आवहतीति.
१६८-१७२. भेदवन्तानं पदत्थानं सभावकथनं उद्देसक्कमेन पाकटं होतीति वत्तमानेहि अलङ्कारेहि उद्दिसन्तो ‘‘तत्थातिसय…पे… रसी’’ति गाथाचतुक्कमाह. तत्थ तत्थाति तिस्सं वङ्कवुत्तियं इति एवं एते पञ्चतिंस भेदा समुद्दिट्ठा सङ्खेपेन वुत्ताति. एतेसं पन पदानं अत्थो निद्देसे आविभविस्सति. इमिना भावो च सिलेसो च अतिप्पसत्थोति दीपेति. भावो भावालङ्कारो जीवितं बन्धस्स पाणभूतोति वुच्चते, भावरहितस्स बन्धस्स छवसरीरस्स विय अनुपादेय्यत्ता, सिलेसो तु सिलेसालङ्कारो पन वङ्कवुत्तीसु अतिसयोपमादिवङ्कवुत्तीसु परमुक्कंसभूतं सिरिं सोभं पोसेति पूरेति.
निद्देसवण्णना
१७३. पकासिका विसेसस्स,
सिया’तिसयवुत्ति या;
लोकातिक्कन्तविसया,
लोकियाति च सा द्विधा.
१७३. तत्थातिसयवुत्तीनं ताव निद्दिसन्तो आह ‘‘पकासिका’’इच्चादि. विसेसस्स वत्थुगतस्सातिमत्तस्स पकासिकायाति अनुवदित्वा सा अतिसयवुत्ति सियाति विधीयते, अतिसयस्स वत्थुनो उक्कंसस्स पटिपादिका वुत्ति अतिसयवुत्ति. सा च दुविधाति आह ‘‘लोक’’इच्चादि. लोकं लोकप्पतीतिं अतिक्कन्तो विसयो गोचरो यस्सा सा लोकातिक्कन्तविसया च लोके भवा लोकठितिमनतिक्कन्तत्ताति लोकिया चाति अतिसयवुत्ति द्विधा द्विप्पकारा भवति.
१७३. इदानि उद्देसक्कमेन अतिसयवुत्तिं दस्सेति ‘‘पकासि’’च्चादिना. विसेसस्स जात्यादिपदत्थगतअधिकविसेसस्स या वुत्ति पकासिका, सा अतिसयवुत्ति नाम सिया, सा अतिसयवुत्ति लोकातिक्कन्तविसया च जात्यादिपदत्थानं यथासभावसङ्खतलोकठित्यातिक्कन्तविसयत्ता लोकातिक्कन्त विसयाति च लोकियाति च यथावुत्तलोकमनतिक्कम्म पवत्तनतो लोकियाति चेवं द्विधा द्विप्पकारा होन्ति. वदतीति वुत्ति, अतिसयस्स वुत्तीति च, लोकं अतिक्कन्तो विसयो एतिस्साति च, लोके भवाति च विग्गहो. ‘‘विसेसस्स पकासिका’’ति पसिद्धगुणानुवादेन सा अतिसयवुत्ति सियाति अपसिद्धं अतिसयवुत्तिविधानं करोति, यथा ‘‘यो कुण्डली, सो देवदत्तो’’ति. अनुवादकअनुवादनीयभेदो उपरिप्येवमेव दट्ठब्बो.
१७४. लोकियातिसयस्से’ते,
भेदा ये जातिआदयो;
पटिपादीयते त्व’ज्ज,
लोकातिक्कन्तगोचरा.
१७४. अयं द्विप्पकारा अतिसयवुत्ति सभाववुत्यादीहि भिन्नाति चे? आह ‘‘लोक’’इच्चादि. जातिआदयो यतो पदत्थस्स विचित्तं सरूपं वदतीति विचित्तसरूपपटिपादिका सभाववुत्तिपि अलङ्कारो, अलङ्कारियं तु वत्थुमत्तं, ततो सभाववुत्यादयो ये भेदा विसेसा, एते लोकियातिसयस्स भेदा, यथा सरीरे यं सहजं सुन्दरत्तं, तस्स पोसकापि मुत्तावलिप्पभुति अलङ्कारोति वुच्चति, एवं बन्धेप्यलङ्कारियवत्थुनिमित्तं धम्मत्तं याय उक्कंसीयति, सा उक्कंसोति वुच्चति. सा च वुत्ति अलङ्कारसद्देन वुच्चते. सा पन अतिसयवुत्तियेव. तेनेवाह ‘‘लोकियातिसयस्सेते, भेदा ये जातिआदयो’’ति. यतो एवं, ततो लोकातिक्कन्तविसया च विसुं दस्सनीयाति आह ‘‘पटी’’तिआदि. तुसद्दो भेदे. अज्ज तु इदानि पन लोकातिक्कन्तगोचरा पटिपादीयतेति सम्बन्धो.
१७४. इदानि एसा द्विप्पकारापि अतिसयवुत्तिसभाववुत्यादीहि अनञ्ञाति दस्सेतुं ‘‘लोकिये’’च्चादिमाह. जातिआदयो जातिगुणादिपदत्थगतविचित्तसरूपस्स पकासनतो निस्सयवोहारेन ‘‘जात्यादयो’’ति निद्दिट्ठा जातिसभाववुत्तिगुणसभाववुत्यादयो ये भेदा विसेसा, एते लोकियातिसयस्स लोकियातिसयवुत्तियायेव भेदा अवयवा. तत्थ लोकियातिसयवुत्ति नाम जातिसभाववुत्तिगुणसभाववुत्यादयोयेवाति. एसायेव विचित्ररूपपटिपादिका उक्कंसाति च वुच्चति. एवं लोकियातिसयवुत्तिया ‘‘लीलाविकन्तिसुभगो’’ति उदाहरणस्स गम्यमानत्ता वक्खमानं पटिजानाति ‘‘पटिपादीयते’’च्चादिना. अज्ज तु इदानि पन लोकातिक्कन्तगोचरा अतिसयवुत्ति पटिपादीयते उदाहरणतो निप्फादीयति. लोके भवोति च, तस्स अतिसयो आधिक्कमिति च वाक्यं.
१७५. पिवन्ति देहकन्ती ये,
नेत्तञ्जलिपुटेन ते;
ना’लं हन्तुं जिने’सं त्वं,
तण्हं तण्हाहरोपि किं.
१७५. तमुदाहरति ‘‘पिवन्ति’’च्चादिना. जिन ते देहकन्ती सरीरसोभायो ये जना नेत्तञ्जलिपुटेन अत्तनो नयनद्वन्दसङ्खातेन अञ्जलिपुटेन पिवन्ति, एसं जनानं तण्हं पिपासं लोभमेव वा हरति अनुपतति [अपनयति (?)]. तण्हाहरोपि समानो त्वं हन्तुं निवत्तितुं किं नालं कस्मा असमत्थोसि. तण्हाहरा नाम तण्हमेव नुदन्ति. अत्र हनन्तामपिह सम्पनुदति लोकठितिं अतिक्कम्म देहकन्तिया बहुत्तनधम्मो वुत्तो.
१७५. इदानि पटिञ्ञातानुसारेन पटिपादेति ‘‘पिवन्ति’’च्चादिना. भो जिन ते तुय्हं देहकन्ती सरीरसोभायो ये जना नेत्तञ्जलिपुटेन नेत्तसङ्खातेन हत्थपुटेन पिवन्ति, एसं साधुजनानं तण्हं पिपासं लोभमेव वा तण्हाहरोपि त्वं सब्बेसं तण्हाविनासकोपि हन्तुं निवारेतुं किं नालं कस्मा असमत्थोसीति. एत्थ पिवनं नाम पिपासं विनेतीति लोकसभावो. तण्हं हन्तुं नालमिति लोकसभावमतिक्कन्तत्थो. कन्तीनं अधिकपियता अतिसयधम्मो, तस्स वुत्ति पन तण्हं हन्तुं नालमिति लोकातिक्कन्तअत्थं विसयं कत्वा पवत्तो होति. सा पन कथेतुमिच्छितं कन्तीनं अधिकपियतं तण्हाहनने असमत्थं वत्वा दीपेतीति वङ्कवुत्ति नाम. वुच्चमानानं उपमारूपकादीनम्पि वङ्कवुत्तिता इच्छितत्थस्स पकारन्तरेन पकासनतोयेव. यथा नाम सरीरसहजं पीनत्तादिसुन्दरत्तं उद्दीपनाकारेन ठिता कटकउण्हीसहारादयो अलङ्कारा नाम भवन्ति, एवं बन्धसरीरसङ्खाते अलङ्करणीयवत्थुम्हि विज्जमानअतिपियतादिमेव उद्दीपेत्वा अलङ्कुरुमाना ‘‘तण्हाहरोसि त्वं एसं कन्ती पिवन्तानं तण्हं हन्तुं नाल’’मिति वाचाभङ्गी अलङ्कारो नाम. अलङ्कारियं नाम अलङ्कातब्बकन्तिपियताय बहुत्तन्ति. उत्तरिपि अलङ्कारअलङ्कारियविभागो च अनुरूपतो योजनक्कमो च एवमेव दट्ठब्बो. देहे कन्तीति च, अञ्जलीयेव पुटोति च, नेत्तानियेव अञ्जलिपुटोति च, तण्हं हरतीति च विग्गहो.
१७६. उपमानोपमेय्यानं, सधम्मत्तं सियो’पमा;
सद्दत्थगम्मा वाक्यत्थ-विसयाति च सा तिधा.
१७६. उपमं निद्दिसति ‘‘उपमाने’’च्चादिना. उपमीयते अनेनाति उपमानं, पदुमादिकवत्थु. पदुमादिको तु सद्दो उपमानवाचको. उपमीयतीति उपमेय्यं, मुखादिकवत्थु. मुखादिको सद्दो तु उपमेय्यवाचको. तेसं उपमानोपमेय्यानं पदुमादिमुखादिवत्थूनञ्च. सधम्मत्तन्ति समानो धम्मो कन्तिमन्तता यस्स सो सधम्मो, तस्स भावो सधम्मसद्दस्स पवत्तिनिमित्तसमानेन धम्मेन सह सम्बन्धो सधम्मत्तं उपमानोपमेय्यपतिट्ठितं उपमा सिया, उपमीयति यथावुत्तो सम्बन्धोति कत्वा. सा पनालङ्कारियस्स धम्मस्सातिसयपटिपादनप्पकारो. कतिविधा साति आह ‘‘सद्द’’इच्चादि. सद्दो च अत्थो च, तेहि गम्मा पतीयमाना सद्दत्थगम्मा. वाक्यं पदसमुदायो. तस्स अत्थो विसयो गोचरो यस्सा वाक्यत्थविसयाति च सा उपमा तिविधा सद्दगम्मअत्थगम्मवाक्यत्थविसयाति तिधा होति.
१७६. इदानि उपमालङ्कारं निद्दिसति ‘‘उपमानो’’च्चादिना. उपमानोपमेय्यानं चन्दनीलुप्पलदलाभादीनं आनननयनादीनञ्च पदत्थानं सधम्मत्तं कन्तिमन्ततापीनतादितुल्यधम्मसम्बन्धो उपमा नाम सिया, सा अलङ्करणीयवत्थुनो आधिक्कपटिपादनप्पकारा उपमा सद्दत्थगम्मा सद्दगम्मा च अत्थगम्मा च वाक्यत्थविसया च, इति एवं तिधा तिप्पकारा होति. एत्थ उपमानोपमेय्यभूतानं चन्दाननादिपदत्थानं सधम्मसङ्खतो अञ्ञमञ्ञतुल्यकन्तिमन्ततापीनतादिधम्मयोगो पदत्थानं उपमत्थस्स पतिट्ठितत्ता उपट्ठानताय उपमा नाम होति, तन्निस्सयचन्दादयो पन निस्सितवोहारेन उपमा नाम होति, उपमानभूतचन्दादिअत्थपटिपादको चन्दिमादिसद्दोपि तदत्थेन उपमा नाम होति, उपमेय्युपमेय्यनिस्सयतप्पटिपादकानम्पि उपमेय्यभावो एवमेव दट्ठब्बो. उपमीयते अनेनाति उपमानन्ति कत्वा चन्दादि उपमानं वुच्चति, उपमीयतीति उपमेय्यं, आननादि, उपमानञ्च उपमेय्यञ्चाति च, समानो च सो धम्मो चेति च, तस्स भावोति च, सद्दो च अत्थो चाति च, तेहि गम्माति च, वाक्यस्स अत्थोति च, सो विसयो यस्सा उपमायाति च वाक्यं.
१७७. समासपच्चयेवादी, सद्दा तेसं वसा तिधा;
सद्दगम्मा समासेन, मुनिन्दो चन्दिमाननो.
१७७. तत्थ सद्दगम्मापि तिधा सियाति दस्सेतुमाह ‘‘समास’’इच्चादि. समासो च पच्चयो च इवादि च, ते सद्दा नाम, सद्दसद्देन समासादयो वत्तुमधिप्पेताति अत्थो. तेसं समासादीनं वसा सद्दगम्मा तिधा होति समाससद्दगम्मा पच्चयसद्दगम्मा इवादिसद्दगम्माति, समासेन समाससद्देन गम्मा उपमा वुच्चतीति सेसो. उदाहरति ‘‘मुनिन्दो चन्दिमाननो’’ति, चन्दिमा विय रुचिरमाननं मुखं यस्स सो चन्दिमाननो. एत्थ च चन्दिमं उपमानं, आननं उपमेय्यं, रुचिरत्तं धम्मो, चन्दिमाननानं समानधम्मसम्बन्धिजोतको वियसद्दो, तेसु साधारणधम्मवाचकस्स वियसद्दस्स चोपमाजोतकस्साप्पयोगो समासेनेव वुत्तत्ता, एत्थ पन वियसद्दो चन्दिमासद्देन उपमानवाचकेन सम्बन्धमुपगतो चन्दगतमेव सदिसत्तं वदति, मुखगतं पन सामत्थिया पदीयते, एवमीदिसं दट्ठब्बं.
१७७. तेसु यथावुत्तेसु सद्दगम्मस्स तिविधत्तं दस्सेतुं आह ‘‘समासे’’च्चादि. समासपच्चयेवादी समासो, आयादिपच्चया, इवादयो च सद्दा नाम, तेसं समासादीनं वसा भेदेन सद्दगम्मा तिधा समाससद्दगम्मा पच्चयसद्दगम्मा इवादिसद्दगम्माति तिविधा होति. समासेन समाससद्देन गम्मोपमा वुच्चति ‘‘मुनिन्दो चन्दिमाननो’’ति. मुनिन्दो सम्मासम्बुद्धो चन्दिमाननो चन्दसमानमनोहरमुखमण्डलेन युत्तो होति, समासो च पच्चयो च इवइति इदं आदि येसं वादीनन्ति च, सद्देन गम्माति च, मुनीनं इन्दोति च, चन्दिमा विय रुचिरं आननं मुखं यस्सेति च विग्गहो. एत्थ ‘‘चन्दिमा’’ति उपमानं, ‘‘आनन’’न्ति उपमेय्यं, रुचिरत्तं उपमानोपमेय्यानं साधारणधम्मो, ‘‘विया’’ति सद्दो चन्दाननानं द्विन्नं आननगतरुचिरत्तं चन्दे च, चन्दगतरुचिरत्तं आनने च अत्थीति समानधम्मसम्बन्धं जोतेति, इह साधारणधम्मवाचकस्स रुचिरसद्दस्स, तुल्यधम्मसङ्खातोपमाजोतकस्स वियसद्दस्स च अप्पयोगो तेसं अत्थानं समासेन वुत्तत्ता. एत्थ उपमानवाचकेन चन्दिमासद्देन युत्तो विय सद्दो चन्दगतसदिसत्तं जोतेति, मुखगतसदिसत्तं पन सामत्थिया पतीयते. तथा हि मुखं चन्दसमानमागच्छन्तं चन्दस्स मुखसदिसत्तं विना न भवतीति अञ्ञथानुपपत्ति सामत्थियन्ति.
१७८. आयादी पच्चया तेहि, वदनं पङ्कजायते;
मुनिन्दनयनद्वन्दं, नीलुप्पलदलीयति.
१७८. इदानि पच्चयसद्दगम्मं दस्सेति ‘‘आयादि’’च्चादिना. आयादीति आयईयकपच्चयादयो पच्चया पच्चयसद्दा नाम, तेहि पच्चयसद्देहि गम्मा उपमा वुच्चति. उदाहरति ‘‘वदन’’मिच्चादि. पङ्कजमिव रुचिरमाचरति पङ्कजायते. एत्थापि पङ्कजमुपमानं, आचरणक्रियाय कत्तुभूतं आननमुपमेय्यं, रुचिरत्तं सधम्मो, पङ्कजाननानं समानधम्मसम्बन्धजोतको इवसद्दो. तत्थ रुचिर इवसद्दानं पुब्बे वियाप्पयोगो पच्चयेन वुत्तत्ताति सब्बत्थ विञ्ञेय्यं. एवमुपरिपि.
१७८. इदानि पच्चयसद्दगम्मोपमं निदस्सेति ‘‘आयादि’’च्चादिना. आयादी ‘‘आय ईय क’’इतिआदयो पच्चया पच्चयसद्दा नाम, तेहि पच्चयसद्देहि गम्मोपमा वुच्चति ‘‘वदनं…पे… दलीयती’’ति. वदनं मुखं पङ्कजायते पदुममिव रुचिरं आचरति. मुनिन्दनयनद्वन्दं सब्बञ्ञुनो नेत्तयुगळं नीलुप्पलदलीयति नीलुप्पलपत्तमिव रुचिरमाचरति. आयो आदि येसं ईयादीनन्ति च, पङ्कजमिव रुचिरमाचरति पवत्ततीति च, मुनिन्दस्स नयनद्वन्दमिति च, नीलुप्पलस्स दलमिति च, तमिव रुचिरमाचरतीति च वाक्यं. एत्थ ‘‘पङ्कज’’मिति च ‘‘नीलुप्पल’’मिति च उपमानं, आचरणक्रियाय कत्तुभूतं वदनं नयनद्वन्दञ्च उपमेय्यं, रुचिरत्तं उपमानोपमेय्यानं सधम्मो, उपमानोपमेय्यानं समानधम्मजोतको इवसद्दो, तेसं अत्थानं पच्चयेन वुत्तत्ता तेसमप्पयोगो. एवरूपेसु अञ्ञेसुपि एवमेव वेदितब्बो.
१७९. इवादी इव वा तुल्य-समान निभ सन्निभा;
यथासङ्कास तुलित-प्पकास पतिरूपका.
१८०. सरीसरिक्ख संवादी, विरोधी सदिसा विय;
पटिपक्खपच्चनीक-सपक्खो’पमितो’पमा.
१८१. पटिबिम्ब पटिच्छन्न-सरूप सम सम्मिता;
सवण्णा’भा पटिनिधि, सधम्मादि सलक्खणा.
१८२. जयत्य’क्कोसति हसति, पतिगज्जति दूभति;
उसूयत्य’वजानाति, निन्दति’स्सति रुन्धति.
१८३. तस्स चोरेति सोभग्गं, तस्स कन्तिं विलुम्पति;
तेन सद्धिं विवदति, तुल्यं तेनाधिरोहति.
१८४. कच्छंविगाहते तस्स, तमन्वेत्य’नुबन्धति;
तंसीलं, तं निसेधेति, तस्स चानुकरोति’मे.
१७९-१८४. इवादी इवादयो नाम इमेति सम्बन्धो. इवो च वा च तुल्यो च समानो च निभो च सन्निभो चाति द्वन्दे इव…पे… सन्निभा. सद्दमपेक्खिय पुल्लिङ्गता. एवमुपरिपि यथायोगं. ‘‘सधम्मादी’’ति आदिसद्देन साधारणसच्छायादीनं परिग्गहो. जयतिच्चादीसु कम्मं.
१७९-. १८४. इवादिसद्दगम्मोपमाधिकारे पठमं ताव ‘‘इवादयो नाम एते’’ति दस्सेति ‘‘इवादि’’च्चादिना. इवादीति पदस्स छट्ठमगाथाय इमेति इमिना सम्बन्धो, तस्स चाति चसद्दं युज्जनट्ठाने योजेत्वा सन्निभा चातिआदयो योजेतब्बा. ‘‘सधम्मादी’’तिआदिसद्देन साधारणसच्छायादयो गहिता. निन्दति इस्सतीति पदच्छेदो, इमे द्वेपञ्ञास इवादयो नाम. ‘‘जयति अक्कोसति हसति’’इच्चादिकं तंतंक्रियापदसङ्खतअनुकारियानं अनुकरणन्ति कत्वा द्वन्दोयेव, ‘‘सन्धिसमासा अद्धस्सा’’ति [सन्धिसमासो तदद्धस्साति (क.)] वुत्तत्ता सन्धिसमासानं गाथद्धस्स विना उभयद्धमज्झे अलब्भनतो दूभतिपदतो पुब्बेयेव समासो कातब्बो, नो चे, असमासोति गहेतब्बो. तस्स चोरेति सोभग्गमिच्चादिकम्पि वाक्यानुकरणन्ति कत्वा तत्थ समासो, वाक्ये केवलपदानीति वा गहेतब्बो. इमेसं सब्बेसम्पि इव सद्दपरियायत्ता सदिसत्थाति सब्बत्थ भावत्थो, अवयवत्थो पन पाकटोयेव.
१८५. उपमानोपमेय्यानं, सधम्मत्तं विभाविहि;
इमेहि उपमाभेदा, केचि निय्यन्ति सम्पति.
१८५. इवादीनं विनियोगविसयं दस्सेत्वा उपमाभेदं दस्सेतुं पटिजानाति ‘‘उपमान’’इच्चादि. केचीति इमिना अपरियन्तत्तमेसं [अपरियन्तपभेदं (क.)] दस्सेति. तथा च वक्खति ‘‘परियन्तो विकप्पान’’न्तिआदि. निय्यन्ति उदाहरीयन्ति.
१८५. इदानि इवादिसद्दगम्मोपमं दस्सेतुं पटिजानाति ‘‘उपमानो’’च्चादिना. उपमानोपमेय्यानं सधम्मत्तं समानधम्मसम्बन्धो. विभाविहि पकासकेहि. इमेहि इवादीहि सद्देहि जानितब्बा केचि उपमाभेदा अपरियन्तत्ता सम्पति दानि लद्धावसरे निय्यन्ति उदाहरणमत्तेन पटिपादीयन्ति.
१८६. विकासिपदुमं’वा’ति-सुन्दरं सुगताननं;
इति धम्मोपमा नाम, तुल्यधम्मनिदस्सना.
१८६. ‘‘विकासि’’च्चादि. सुगताननं मुनिन्दस्स वदनं अतिसुन्दरं अच्चन्तरमणीयं. किमिव? विकासिपदुमंव पबुज्झमानपदुमंविय. इति अयमेवंविधा धम्मोपमा नाम होति. कस्मा? आननपदुमानं समानस्स धम्मस्स गुणस्स सुन्दरस्स लक्खणस्स निदस्सना सुन्दरत्तन्ति पटिपादनतो.
१८६. उदाहरणमाह ‘‘विकासि’’च्चादिना. सुगताननं भगवतो मुखं विकासिपदुमंव बुज्झमानपङ्कजमिव अतिसुन्दरं होति. इति ईदिसा उपमा तुल्यधम्मनिदस्सना अतिसुन्दरमिति समानगुणदस्सनेन धम्मोपमा नाम होति. पदुमाननानं साधारणगुणस्स पकासनतो अतिसुन्दरमिति तुल्यधम्मो नाम होति. एत्थ पदुमगततुल्यधम्मसम्बन्धसङ्खाताय उपमाय इवसद्देन जोतियमानत्तेपि अतिसुन्दरन्ति वुत्तत्ता यथावुत्तोपमाय धम्मेन युत्तत्ता धम्मोपमा नाम होतीति अधिप्पायो.
१८७. धम्महीना मुख’म्भोज-सदिसं मुनिनो इति;
विपरीतोपमा तुल्य-माननेन’म्बुजं तव.
१८७. ‘‘धम्म’’इच्चादि. मुनिनो सम्मासम्बुद्धस्स मुखं अम्भोजेन पदुमेन सदिसं समानं. इति अयं धम्महीनोपमा नाम सुन्दरसङ्खातस्स गुणस्स अनिद्दिट्ठत्ता, सा तु अत्थवसा गम्यते. कथमञ्ञथा युज्जतीति? एत्थ पन सदिससद्दो उपमेय्यस्स मुखस्स विसेसनन्ति मुखगतमेव सदिसत्तं वदति, अम्भोजगतं तु सामत्थिया गम्यते. एवमीदिसं ञेय्यं. ‘‘विपरीते’’च्चादि. मुनीति गम्यते सुतत्ता, भो मुनि तव आननेन मुखेन अम्बुजं तुल्यन्ति अयं विपरीतोपमा. धम्महीनत्तेपि पसिद्धिविपरिययेनाभिहितत्ता तन्नामेनेव वुत्ता. एवमुपरिपि.
१८७. ‘‘धम्महीने’’च्चादि. ‘‘मुखम्भोजसदिसं मुनिनो’’त्ययं उपमा. धम्महीना तुल्यधम्मपकासकसुन्दरादिसद्दहीनत्ता धम्महीना नाम. वाचकाभावे तुल्यधम्मो कथं पतीयतीति चे? मुनिनो मुखं वदनं अम्भोजसदिसं पदुमसदिसमिति. एत्थ मुखस्स अम्भोजसमानत्तं मुखम्भोजानं साधारणधम्मे असति कथं भवतीति? अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणसामत्थियाति, इवपरियायो सदिससद्दो मुखस्स विसेसनं यस्मा होति, तस्मा मुखगतसदिसत्तं वदति, अम्भोजगतसदिसत्तं पन सामत्थिया एव विञ्ञायते. हे मुनि तव तुय्हं आननेन अम्भोजं तुल्यं समानन्ति अयं विपरीतोपमा. ‘‘अम्बुजेन आननं तुल्य’’न्ति लोकप्पसिद्धिया विपरिययेन ‘‘आननेन अम्बुजं तुल्य’’न्ति वुत्तत्ता धम्महीनत्ते सतिपि विपरीतोपमा नाम होति. ‘‘सुतानुमितेसु सुतसम्बन्धो बलवा’’ति [परिभासेन्दुसेखर ११२] वुत्तत्ता एत्थ ‘‘मुनी’’ति अविज्जमानेपि पुब्बद्धे ‘‘मुनिनो’’ति सुतत्ता लब्भमानो ‘‘तवा’’ति तुम्हसद्दसन्निधानेन आमन्तनत्थो विञ्ञायति. एत्थ इवपरियायो तुल्यसद्दो अम्बुजविसेसनभूतो अम्बुजगतसदिसत्तं वदति, आननगतसदिसत्तञ्च अम्बुजाननानं साधारणधम्मो च सामत्थिया ञायतिच्चादिकं वुत्तनयेन ञातब्बं. उपरिपि पाकटट्ठानं यथारहं योजेतब्बं.
१८८. तवानन’मिव’म्भोजं, अम्भोज’मिव ते मुखं;
अञ्ञमञ्ञोपमा सा’यं, अञ्ञमञ्ञोपमानतो.
१८८. ‘‘तव’’इच्चादि. अञ्ञमञ्ञोपमानतोति अञ्ञमञ्ञस्स मुखस्स अम्भोजस्स च अञ्ञमञ्ञेन तंद्वयेन उपमानतो.
१८८. ‘‘तवाननि’’च्चादि. ‘‘अम्भोजं तवाननमिव, ते मुखं अम्भोजमिवा’’ति अयमुपमा. अञ्ञमञ्ञोपमानतो अञ्ञमञ्ञस्स उपमानत्ता अञ्ञमञ्ञोपमा नाम होति. अञ्ञमञ्ञस्स उपमाति च, अञ्ञमञ्ञस्स उपमानन्ति च विग्गहो. विग्गहद्वयेपि पुब्बविभत्तिलोपो. सब्बादीनं ब्यतिहारलक्खणेन उत्तरविभत्तिलोपो. समासलक्खणेन अञ्ञत्थस्स अपेक्खासिद्धत्ता मुखापेक्खाय अञ्ञं अम्भोजञ्च, अम्भोजापेक्खाय अञ्ञं मुखञ्च कमेन उपमेय्या नाम. अम्भोजापेक्खाय अञ्ञं मुखञ्च, मुखापेक्खाय अञ्ञं अम्भोजञ्च उपमानं नाम.
१८९. यदि किञ्चि भवे’म्भोजं,
लोचनब्भमुविब्भमं;
धारेतुं मुखसोभं तं,
तवे’ति अब्भुतोपमा.
१८९. ‘‘यदि’’च्चादि. लोचनानि च भमुयो च, तासं विब्भमो यस्मिं, तं, तादिसमम्भोजं किञ्चि किमपि यदि भवे. तमीदिसमम्भोजं तव मुखसोभं वदनकन्तिं धारेतुं निसिज्झते. किं न्वच्छरियमीदिसन्ति अब्भुतत्थविभावनेन वदनमम्बुजेनोपमीयतीति अयमब्भुतोपमा ञातब्बाति.
१८९. ‘‘यदि’’च्चादि. लोचनब्भमुविब्भमं लोचनभमूनं लीलावन्तं किञ्चि अम्भोजं किञ्चि अच्छरियं पदुमं यदि भवे चे सिया, तमम्भोजं तव मुखसोभं वदनकन्तिं धारेतुं समत्थो होति. इति ईदिसी उपमा अब्भुतोपमा अब्भुतधम्मपकासकत्ता अब्भुतोपमा नाम. एत्थ अविज्जमानोपि विज्जमानत्तेन परिकप्पितो पदुमगतो लोचनब्भमुविब्भमसम्बन्धो अम्भोजविसेसनेन ‘‘लोचनब्भमुविब्भम’’न्ति इमिना जोतितो. तस्मा अम्भोजं लोचनब्भमुविब्भमसम्बन्धसङ्खतउपमाय जोतकत्ता निस्सितवोहारेन उपमा, मुखं उपमेय्यन्ति मुखगतो लोचनब्भमुविब्भमसम्बन्धो यदि मुखे न भवेय्य, तादिसं मुखसोभं धारेतुं कथं समत्थोति सामत्थिया ञायति. लोचनब्भमुविब्भमसङ्खातसाधारणधम्मो पन ‘‘लोचनानि च भमुयो चेति च, तासं विब्भमो यस्मि’’न्ति च विग्गहे निप्फन्नेन भिन्नाधिकरणअञ्ञपदत्थसमासेन गुणीभूतस्सपि गहितत्ता विञ्ञायति [गहणस्स विञ्ञायमानत्ता (क.)].
१९०. सुगन्धि सोभसम्बन्धि, सिसिरंसुविरोधि च;
मुखं तव’म्बुजंवे’ति, सा सिलेसोपमा मता.
१९०. ‘‘सुगन्धि’’च्चादि. तव मुखं अम्भोजमिव सिसिरंसुनोचन्दस्स विरोधि पच्चनीकं, मुखं तंसमानकन्तित्ता अम्बुजञ्च तदुदये सङ्कोचभजनतो. सोभसम्बन्धि कन्तियुत्तं, मुखमम्बुजञ्च. सुगन्धो अस्स अत्थीति सुगन्धि च द्वयमपीति एवं सिलेसपरिग्गहेन मुखम्बुजानं उपमायोगतो सा यथावुत्ता सिलेसोपमा मता.
१९०. ‘‘सुगन्धि’’च्चादि. तव मुखं अम्भोजमिव सिसिरंसुविरोधि चन्दस्स विरुद्धं होति तुल्यत्ता. पदुमं पन चन्दोदयेन अत्तनो सङ्कोचनत्ता तस्स विरुद्धं होति. सोभसम्बन्धि च अनञ्ञसाधारणमुखगतकन्तिसम्बन्धयुत्तञ्च होति. पदुमं पन पदुमगतकन्तिसम्बन्धिना युत्तं होति. सुगन्धि च चतुज्जातिसुगन्धवहनतो […वमनतो (क.)] सुगन्धि च होति. अम्बुजं पन पदुमसुगन्धेनेव युत्तं होति. इति ईदिसी उपमा सिलेसोपमा एकपदातिहितउभयत्थलक्खणेन सिलेसवसेन वुत्तत्ता सिलेसोपमा नाम होति. सिसिरा सीतला अंसु कन्ति अस्सेति च, तस्स विरुज्झति सीलेनेति च, पच्चयसामत्थियवसेन द्विन्नं द्विन्नं अत्थानं लब्भनतो सिलिस्सति अपरोपि अत्थो एत्थ अलङ्कारेति च, सिलेसवसेन वुत्ता उपमाति च विग्गहो. एत्थ सुगन्धो च सोतसम्बन्धो च सिसिरंसुविरोधित्तञ्चेति इमे उपमानोपमेय्यानमम्बुजमुखानं तुल्यधम्मो, तेसु अम्बुजगततुल्यधम्मसम्बन्धो सधम्मत्ता उपमा नाम होति, सा अम्बुजसम्बन्धिना इवसद्देन जोतिता, मुखगततुल्यधम्मो पन अस्सत्थितस्सीलत्थे कतपच्चये सतिपि सामत्थियायेव गम्यते.
१९१. सरूपसद्दवाच्चत्ता, सा सन्तानोपमा यथा;
बाला’वु’य्यानमाला’यं, सालकाननसोभिनी.
१९१. ‘‘सरूप’’इच्चादि. अयमुय्यानमाला बालाव इत्थी विय. कथं? सालकाननसोभिनी बाला ताव सहालकेन केससन्निवेसविसेसेन वत्तते सालकमाननं तेन सोभते. सालकाननसोभिनी उय्यानमालापि सालानं रुक्खविसेसानं काननेन गहनेन सोभते, एवरूपा सा तादिसी सन्तानोपमा आख्यायते, कस्मा? सिलेसोपमत्तसभावेपि सरूपेन सदिसेन सद्देन ‘‘सालकाननसोभिनी’’त्वेवंविधेन सद्दसन्तानेन विसेसभूतेन वाच्चत्ता पकासियत्ता तस्साइति गम्यते. यथेति निदस्सने.
१९१. ‘‘सरूपे’’च्चादि. सरूपसद्दवाच्चत्ता तुल्यसुतिया अच्छिन्नसम्बन्धवचनमालाय वुच्चमानत्ता सा उपमा सन्तानोपमा नाम होति, सिलेसत्ते सतिपि कतसमासेहि पदसन्तानेहि वुच्चमानत्ता सन्तानोपमा नाम होतीति अधिप्पायो. ‘‘यथे’’ति उदाहरति. अयं उय्यानमाला एसा उय्यानपन्ति सालकाननसोभिनी अलकसङ्खातकेससन्निवेससहितेन मुखेन सोभमाना बालाव अङ्गना इव सालकाननसोभिनी सालवनेहि सोभमाना होति. उपमानोपमेय्यानं समानं रूपं येसन्ति च, सरूपा च ते सद्दा चेति च, तेहि वाच्चा उपमाति च, तस्सा भावोति च, सन्तानेन युत्ता उपमाति च, उय्यानानं मालाति च, सह अलकेन वत्तमानन्ति च, तञ्च तं आननञ्चाति च, तेन सोभति सीलेनाति च, सालानं काननन्ति च, तेन सोभति सीलेनाति च वाक्यं.
१९२. खयी चन्दो बहुरजं, पदुमं तेहि ते मुखं;
समानम्पि समुक्कंसी-त्य’यं निन्दोपमा मता.
१९२. ‘‘खयी’’इच्चादि. चन्दो खयी खयो अच्चयो यस्सेति, पदुमं बहुरजं बहूनि रजानि परागावयवा यस्मिन्ति, तेहि एवंभूतेहि चन्दपदुमेहि कन्तिआदिना समानम्पि सदिसम्पि सन्तं तव मुखं समुक्कंसि परमुक्कंसवन्तं, खयसद्दस्स च रजस्स च दोसेपि वत्तनतो, सद्दच्छलेन खयस्स दोसरूपस्स बहुरजत्तस्स च तत्थाभावतोति. इति एवरूपा अयं निन्दोपमा मता निन्दितेन चन्दादिना खयस्सोपमितत्ता.
१९२. ‘‘खयि’’च्चादि. चन्दो खयी पाटिपदतो पट्ठाय दिने दिने एकमेकाय कलाय सूरियस्स आसन्नहेतु खीयनसभावयुत्तो होति, पदुमं बहुरजं बहुरेणुसमन्नागतं होति, तेहि चन्दपदुमेहि समानम्पि कन्तिसुगन्धादीहि सदिसम्पि ते मुखं तवाननं समुक्कंसि खयरजसद्देहि दोसस्सापि वाच्चत्ता सद्दच्छलेहि गम्यमानस्स तादिसस्स दोसस्स मुखे अविज्जमानत्ता अधिकुक्कंसगुणवन्तं होति, इति ईदिसी अयं उपमा निन्दोपमा निन्दितानं चन्दपदुमानं मुखस्स उपमिताति निन्दोपमा नाम होति, मुखविसेसनेन इवसद्दपरियायेन समानसद्देन मुखगतसधम्मो जोतितो होति, उपमासङ्खतचन्दपदुमगतसधम्मोपि द्वीसु तुल्यधम्मोपि सामत्थिया गम्यते, अपिसद्दो चेत्थ वत्तब्बन्तरसमुच्चये, समुक्कंसोति वत्तब्बन्तरो.
१९३. असमत्थो मुखेनि’न्दु, जिन ते पटिगज्जितुं;
जळो कलङ्की’ति अयं, पटिसेधोपमा सिया.
१९३. ‘‘असमत्थो’’इच्चादि. जिन ते मुखेन जळो सीतो अकुसलो च कलङ्को मिगलञ्छनलक्खणो दोसो अस्स अत्थीति कलङ्की. सद्दच्छलेन दोसकथनं. तादिसो इन्दु चन्दो पटिगज्जितुं विवदितुं असमत्थो, मुखन्तु विसदं अलङ्कतञ्चेति कथमनेनायं सदिसोति निसेधद्वारेन सधम्मताव गम्मते, अयं पटिसेधोपमा सिया.
१९३. ‘‘असमत्थो’’च्चादि. हे जिन ते तुय्हं मुखेन पटिगज्जितुं विवदितुं जळो सीतलो अविसदो कलङ्की ससलक्खणो वा सदोसो वा इन्दु चन्दो असमत्थो होतीति, अयं एदिसी उपमा पटिसेधोपमा नाम. कलङ्को अस्स अत्थीति वाक्यं. एत्थ विसदेन कलङ्करहितेन मुखेन सीतलो अविसदो सदोसो चन्दो समानो भवितुमसमत्थोति एवं पटिसेधद्वयेन इन्दमुखसङ्खातानं उपमानोपमेय्यानं तुल्यधम्मसम्बन्धस्स पकासितत्ता सतिपि निन्दोपमाभावे पटिसेधोपमा नाम होतीति अधिप्पायो. ‘‘पटिगज्जितु’’न्ति इदं चन्दस्स विसेसनत्ता चन्दगतसधम्मं जोतेति.
१९४. कच्छं चन्दारविन्दानं, अतिक्कम्म मुखं तव;
अत्तनाव समं जात-मित्य’साधारणोपमा.
१९४. ‘‘कच्छ’’मिच्चादि. चन्दस्स अरविन्दस्स च कच्छं पदविं अतिक्कम्म अवत्थरिय तेस’मवकंसतो [अवत्थुयतेसमणंसतो (क.)], तव मुखं अत्तनो सरूपेनेव समं जातमिति एवरूपा असाधारणताभिधानेन सदिसत्तपतीतिया असाधारणोपमेति निगद्यते.
१९४. ‘‘कच्छ’’मिच्चादि. हे मुनि तव मुखं चन्दारविन्दानं लोकपूजितानं ससिअम्बुजानं कच्छं पदविं अवत्थं वा अतिक्कम्म अत्तनो अतुल्यत्तेन अत्तना एव समानत्तवत्थुनो अभावा समं जातं, इति ईदिसा उपमा असाधारणोपमा अतुल्यधम्मभावस्स पकासनतो असाधारणोपमा नाम होति. इह उपमाभूतानं चन्दारविन्दानं मुखस्स हीनभावपटिपादनद्वारेन चन्दारविन्देहि मुखं तुल्यन्ति पञ्ञापनतो चन्दारविन्दा असाधारणोपमा नाम होति. समसद्दो मुखगतस्स साधारणधम्मं जोतेति. सेसं सुविञ्ञेय्यं.
१९५. सब्बम्भोजप्पभासारो, रासिभूतोव कत्थचि;
तवा’ननं विभातीति, होता’भूतोपमा अयं.
१९५. ‘‘सब्ब’’इच्चादि. कत्थचि एकट्ठाने रासिभूतो सब्बेसमम्भोजानं पभासारोव तवाननं विभातीति एवंभूता अयं अभूतोपमा होति.
१९५. ‘‘सब्ब’’मिच्चादि. कत्थचि ठाने रासिभूतो सब्बम्भोजप्पभासारोव सकलपदुमानं उत्तमकन्तिपुञ्जो विय तवाननं विभाति विसेसेन पभाति, इति ईदिसी उपमा अभूतोपमा अविज्जमानवत्थुनो उपमितत्ता अभूतोपमा नाम होति. अरासि रासिभूतोति विग्गहो. एत्थ योजनाविभूतो तादिसपभासाराभावतो अविज्जमानत्थेन परिकप्पितो.
१९६. पतीयते’त्थगम्मा तु, सद्दसामत्थिया क्वचि;
समासप्पच्चयेवादि-सद्दयोगं विना अपि.
१९६. अत्थगम्मोपमं दस्सेति ‘‘पतीयते’’इच्चादि. अत्थगम्मा तु’पमा क्वचि किस्मिञ्चि ठाने समासादिसद्दानं योगं विना अपि सद्दानं पयोगविसेसादिगाळ्हेन अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणेन सामत्थियेन पतीयते.
१९६. तिविधं सद्दगम्मोपमं दस्सेत्वा इदानि अत्थगम्मोपमं दस्सेति ‘‘पतीयते’’त्यादिना. अत्थगम्मा तु अत्थगम्मोपमा पन क्वचि ठाने समासपच्चयेवादिसद्दयोगं विनापि तेसं सद्दानं सम्बन्धं हित्वापि सद्दसामत्थिया सम्बन्धे पयुत्तावसेससद्दानं अत्थसत्तिया पतीयते. सद्दानं सामत्थियन्ति विग्गहो.
१९७. भिङ्गाने’मानि चक्खूनि, ना’म्बुजं मुख’मेवि’दं;
सुब्यत्तसदिसत्तेन, सा सरूपोपमा मता.
१९७. उदाहरति ‘‘भिङ्गे’’च्चादिना. न भिङ्गा एते, किञ्चरहि चक्खूनिमानि, नम्बुजमेतं, किन्तु मुखमेविदन्ति एवरूपा सा सरूपोपमा मता भिङ्गादीनमविपरीतसरूपस्स दीपनतो. तेनाह ‘‘सुब्यत्ते’’त्यादि. सुब्यत्तेन भिङ्गचक्खूनं अम्बुजमुखानञ्च परिफुटेन सदिसत्तेन चञ्चलत्तकन्त्यादिलक्खणेन तेनेवाभेदसङ्कापुब्बमेव विवेचितं अञ्ञत्र चक्खादीसु यं भिङ्गादिञ्ञाणमुप्पन्नं, तस्स पच्चक्खानतो उपमाजोतकानमिवादीनमभावेपि भिङ्गलोचनादीनं सदिसत्तं पतीयते सामत्थियतो. एवमुपरिपि यथायोगं.
१९७. इदानि उदाहरणमाहरति ‘‘भिङ्गानि’’च्चादिना. इमानि भिङ्गानि भमरा न भवन्ति, किञ्चरहि चक्खूनि. अम्बुजं न इदं पदुमं न होति, किन्तु मुखमेवाति. ईदिसी सा उपमा सुब्यत्तसदिसत्तेन सुपाकटेन भिङ्गलोचनानं अम्बुजमुखानञ्च तुल्यभावेन सरूपोपमा नाम होति. एत्थ समासपच्चयइवादिसद्दपयोगाभावेपि ‘‘भिङ्गानेमानि चक्खूनि’’च्चादिना चक्खुमुखेसु भिङ्गअम्बुजन्ति विपरीतपवत्तबुद्धिं पटिसेधेत्वा चक्खुमुखविधानतो चञ्चलत्तकन्तिमत्तादीसु सुब्यत्तं तुल्यत्तं विना चक्खुमुखेसु भिङ्गम्बुजबुद्धिं कीदिसमुप्पज्जतीति अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणसामत्थिया उपमानभूतानं भिङ्गम्बुजानं उपमेय्यभूतानं चक्खुमुखानञ्च सदिसत्तं ञायति. सुट्ठु ब्यत्तं पाकटन्ति च, तञ्च तं सदिसत्तञ्चाति च, समानं रूपं सभावो यस्सा उपमायाति च, सा च सा उपमा चाति च वाक्यं.
१९८. मयेव मुखसोभा’स्से-त्यल’मिन्दु विकत्थना;
यतो’म्बुजेपिसा’त्थीति, परिकप्पोपमा अयं.
१९८. ‘‘मयेवि’’च्चादि. इन्दु चन्द, अस्स मुनिनो मुखसोभा वदनजुति मयेव, नाञ्ञत्राति एवरूपा विकत्थना अत्थपसंसनेन अलमिति पटिसेधो. किमिति? यतो यस्मा कारणा सा मुखसोभा अम्बुजेपि न केवलमिन्दुम्हि अत्थि, नो नत्थीति असतोपि तथा विकत्थनस्स परिकप्पनतो वदनमिन्दुनोपमीयतीति एवरूपा अयं परिकप्पोपमा.
१९८. ‘‘मये’’च्चादि. हे इन्दु अस्स इमस्स लोकसामिनो मुखसोभा वदनकन्ति एकके मयि एव, ईदिसी विकत्थना अत्तसिलाघेन अलं निप्पयोजनं. कस्माति चे? यतो सा मुखसोभा अम्बुजेपि अत्थि, तस्माति. इति ईदिसा अयं उपमा परिकप्पोपमा नाम होति. यतोति अनियमनिद्दिट्ठकारणं पन अम्बुजेपि सा अत्थीति दस्सियमानं पदुमेपि तस्स अत्थित्तमेव. परिकप्पनाय वुत्ता उपमाति विग्गहो. इध चन्दस्स अविज्जमानविकत्थनस्स विज्जमानत्तेन परिकप्पनतो सधम्मजोतकसद्दन्तरे असतिपि उपमानभूतइन्दुनो च उपमेय्यभूतमुखस्स च सदिसत्तं इमेसं द्विन्नं सदिसत्तं विना वत्तुनो तादिसकप्पना कथं होतीति इमाय अत्थसत्तिया गम्यते.
१९९. किं वा’म्बुज’न्तोभन्तालि,
किं लोलनयनं मुखं;
मम दोलायते चित्त-
मिच्च’यं संसयोपमा.
१९९. ‘‘किं वा’’इच्चादि. अन्तो भन्ता अली भमरा यस्मिं, तमीदिसमम्बुजं किं वा. लोलानि चपलानि नयनानि यस्मिं, तादिसं वा. जिन तवेदं मुखं किन्ति मम चित्तं दोलायते दोलेवाचरति. एवं पक्खद्वयपरिग्गहेन संसयतीति अत्थो. इच्चयमीदिसी संसयवेसेन अम्बुजमुखानमोपमावगमा संसयोपमा.
१९९. ‘‘किं वा’म्बुजे’’च्चादि. अन्तोभन्तालि अब्भन्तरे भममानभमरवन्तं अम्बुजं किं वा, तुय्हं लोलनयनं चञ्चलनेत्तं मुखं किं वाति मम चित्तं दोलायते उभयसम्भमजननतो दोला विय होति. इति अयं एवरूपा उपमा संसयोपमा द्विन्नं सदिसत्तस्स संसयेन पकासितत्ता संसयोपमा नाम होति. अन्तो भन्ता अली यस्मिन्ति च, लोलानि नयनानि यस्मिन्ति च, दोला विय आचरतीति च, संसयेन वुत्ता उपमाति च विग्गहो. इहापि सधम्मपकासके सद्दन्तरे असतिपि यथावुत्तविसेसनद्वयेन विसिट्ठानं द्विन्नं अम्बुजमुखानं संसयनिमित्ते तुल्यत्ते असति कथं संसयो उप्पज्जतीति इमिना सामत्थियेनेव तुल्यधम्मसम्बन्धो गम्यते.
२००. किञ्चि वत्थुं पदस्सेत्वा,
सधम्मस्सा’भिधानतो;
साम्यप्पतीतिसब्भावा,
पतिवत्थूपमा यथा.