रकारन्तधातु

पर गतियं. परेति, परयति. एत्थ च ‘‘इति खो आनन्द कुसलानि सीलानि अनुपुब्बेन अग्गाय परेन्ती’’ति पाळि निदस्सनं. तत्थ अग्गाय परेन्तीति अरहत्तत्थाय गच्छन्ति.

गर उग्गमे. गरेति, गरयति. गरु.

चर असंसये. चरेति, चरयति.

पूरि अप्पायने. पूरेति, पूरयति.

वर इच्छायं. वरेति, वरयति. वरो, वरं, वरन्तो. एते वरानं चतुरो वरेमि. एतं सक्क वरं वरे.

तत्थ वरोति वरियते वरितब्बोति वरो. वरन्ति वरेतीति वरं, इच्छन्तो पत्थेन्तोति अत्थो.

‘‘महामहारहं सक्य-मुनि नीवरणा रणा;

मुत्तं मुत्तं सुदस्सनं, वन्दे बोधिवरं वर’’न्ति

पुराणकविरचनायं ‘‘वर’’न्ति पदस्स विय. एवं वरेतीति वरन्तो. वरेति वरेमि इच्छामि याचामि. कारिते ‘‘पवारेती’’ति रूपं, इच्छापेतीति अत्थो. निसेधनत्थे पनिदं कारितं न होति.

सर अक्खेपे. सरेति, सरयति. सरो. सरोति सद्दो.

सार दुब्बल्ये. सारेति, सारयति. दुब्बलो भवतीति अत्थो.

कुमार कीळायं. कुमारेति, कुमारयति. कुमारो, कुमारको. कुमारी, कुमारिका.

एत्थ कुमारयति तत्थ तत्थ कीळतीति कुमारो. सो एव अतिदहरत्ता कुमारको. एस नयो इतरत्रापि.

सूर वीर विक्कन्तियं. विक्कन्ति विक्कमनं. सूरेति, सूरयति. वीरेति, वीरयति. सूरो, वीरो. सासनिकेहि पन सद्धम्मविदूहि एवं धातुसभावानम्पि सूरवीरसद्दानं निब्बचनं न दस्सितं, केवलं पन तत्थ तत्थ ‘‘सूरोति विसिट्ठउरो’’ति च ‘‘महावीरोति महाविक्कन्तो’’ति च ‘‘वीरोति वीरियवा’’ति च अत्थविवरणमत्तमेव दस्सितं.

पार तीर कम्मसम्पत्तियं. कम्मसम्पत्ति नाम कम्मस्स परिसमापनं निट्ठापनं. पारेति, पारयति. तीरेति, तीरयति. पारं. तीरं. विक्कमामि न पारेमि, भूमिं सुम्भामि वेगसा. तं किच्चं तीरेत्वा गतो. सन्तीरणं, तीरणपरिञ्ञाति च आदीनि एत्थ दस्सेतब्बानि.

तत्थ न पारेमीति छिन्दितुं न सक्कोमीति अत्थो.

ईर खेपने. ईरेति, ईरयति.

जर वयोहानिम्हि. जरेति, जरयति. जरा. पाळियं पन ‘‘जीरती’’ति पाठो.

वर आवरणे. वारेति, वारयति. निवारेति, निवारयति. निवारेता. परिवारेति, परिवारयति. परिवारो. पवारेति, पवारयति. पवारणं. पवारणन्ति निसेधनं वा काम्यदानं वा.

धर धारणे. धारेति, धारयति. आधारो, आधारको, धम्मो इच्चादीनि.

तत्थ धम्मोति अनेकविधेसु धम्मेसु लोकुत्तरो उप्पादितो सच्छिकतो च चतूसु अपायेसु संसारे वा सत्ते अपतमाने धारेतीति धम्मो. अथ वा सोतापन्नादीहि अरियेहि धारियति, नु पुथुज्जनेहीतिपि धम्मो. चतुभूमिको पन सकलक्खणं धारेतीति धम्मो. कक्खळत्तादिना फुसनादिना सन्तिआदिना सकसकभावेन पण्डितेहि धारियति सल्लक्खियतीतिपि धम्मो. तेपिटको पन पाळिधम्मो सकत्थपरत्थादिभेए अत्थे धारेतीति धम्मो. केचि तु विदू ‘‘पापके अकुसले धम्मे धुनाति कम्पेति विद्धंसेतीति धम्मो’’ति धूधातुवसेनपि निब्बचनं वदन्ति, तं मग्गधम्मे अतीव युज्जति, फलनिब्बानपरियत्तिधम्मेसु पन परियायेन युज्जति.

धम्मसद्दो परियत्तिहेतुगुणनिस्सत्तनिज्जीवतादीसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘धम्मं परियापुणाति सुत्तं गेय्य’’न्तिआदीसु परियत्तियं दिस्सति. ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु हेतुम्हि.

‘‘न हि धम्मो अधम्मो च, उभो समविपाकिनो;

अधम्मो निरयं नेति, धम्मो पापेति सुग्गति’’न्ति

आदीसु गुणे. ‘‘तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्ति. धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’तिआदीसु निस्सत्तनिज्जीवतायं.

अथ वा धम्मसद्दो सभावपञ्ञापुञ्ञपञ्ञत्तिआपत्तिपरियत्तिनिस्सत्तनिज्जीवताविकारगुणपच्च- यपच्चयुप्पन्नादीसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा अब्याकता धम्मा’’तिआदीसु सभावे दिस्सति.

यस्सेते चतुरो धम्मा, सद्धस्स घरमेसिनो;

सच्चं धम्मो धिति चागो, स वे पेच्च न सोचती’’ति

आदीसु पञ्ञायं.

‘‘न हि धम्मो अधम्मो च, उभो समविपाकिनो;

अधम्मो निरयं नेति, धम्मो पापेति सुग्गति’’न्तिआदीसु

पुञ्ञे. ‘‘पञ्ञत्तिधम्मा, निरुत्तिधम्मा, अधिवचनाधम्मा’’तिआदीसु पञ्ञत्तियं. ‘‘पाराजिका धम्मा, सङ्घादिसेसा धम्मा’’तिआदीसु आपत्तियं. ‘‘इध भिक्खु धम्मं जानाति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरण’’न्तिआदीसु परियत्तियं. ‘‘तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्ति. धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’तिआदीसु निस्सत्तनिज्जीवतायं. ‘‘जातिधम्मा जराधम्मा मरणधम्मा’’तिआदीसु विकारे. ‘‘छन्नं बुद्धधम्मान’’न्तिआदीसु गुणे. ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु पच्चये. ‘‘ठितावसा धातु धम्मट्ठितता धम्मनियामता’’तिआदीसु पच्चयुप्पन्ने.

अथ वा धम्मसद्दो परियत्तिसच्चसमाधिपञ्ञापकतिपुञ्ञापत्तिञेय्यादीसु बहूसु अत्थेसु दिट्ठप्पयोगो. तथा हि ‘‘इध भिक्खु धम्मं परियापुणाती’’तिआदीसु परियत्तियं दिस्सति. ‘‘दिट्ठधम्मो पत्तधम्मो’’तिआदीसु सच्चे. ‘‘एवंधम्मा ते भगवन्तो अहेसु’’न्तिआदीसु समाधिम्हि. ‘‘सच्चं धम्मो धिति चागो’’ति एवमादीसु पञ्ञायं. ‘‘जातिधम्मानं भिक्खवे सत्तान’’न्ति एवमादीसु पकतियं. ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारि’’न्ति एवमादीसु पुञ्ञे. ‘‘चत्तारो पाराजिका धम्मा’’तिआदीसु आपत्तियं. ‘‘कुसला धम्मा’’तिआदीसु ञेय्ये. एवं धम्मसद्दप्पवत्तिविसया विविधा अट्ठकथाचरियेहि दस्सिता, तत्थ तत्थ पन आदिसद्देन युत्तिविसयादयो च अत्था गहेतब्बा. तथा हि धम्मसद्दो –

‘‘नेस धम्मो महाराज, यं त्वं गच्छेय्य एकको;

अहम्पि तेन गच्छामि, येन गच्छसि खत्तिया’’ति

आदीसु युत्तियं वत्तति. ‘‘मनञ्च पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति मनोविञ्ञाण’’न्तिआदीसु विसये. ‘‘सतञ्च धम्मो न जरं उपेती’’ति एत्थ निब्बाने वत्तति. तत्र या निस्सत्तता, सा एव निज्जीवता. यो च हेतु, सो एव पच्चयो.

इच्चेवं –

परियत्तिपच्चयेसु, गुणे निस्सत्तताय च;

सभावे चेव पञ्ञायं, पुञ्ञे पञ्ञत्तियम्पि च.

आपत्तियं विकारे च, पच्चयुप्पन्नकेपि च;

सच्चसमाधिपकति-ञेय्येसु युत्तियम्पि च;

विसये चेव निब्बाने, धम्मसद्दो पवत्तति.

केचि पन धम्मसद्दस्स पवत्तिविसयानं दसधाव परिच्छेदं वदन्ति.

ञेय्यमग्गे च निब्बाने, सभावे अथ जातियं;

मने विसयपुञ्ञेसु, भावे पावचनेपि च;

इमेसु दसस्वत्थेसु, धम्मसद्दो पवत्तति.

तत्र अत्थुद्धारोति समानसद्दवचनीयानं अत्थानं उद्धरणं अत्थुद्धारो.

रकारन्तधातुरूपानि.