१८. चुरादिगणपरिदीपन
इतो परं पवक्खामि, पचुरत्थहितक्करं;
चुरादिकगणनामं, नामतो अट्ठमं गणं.
चुर थेय्ये. थेननं थेय्यं, चोरिकाति वुत्तं होति. तस्मिं थेय्ये चुरध्तु वत्तति. चोरेति, चोरयति, चोरो, चोरी, चोरिका, चोरेतु, चोरयितुं, चोरेत्वा, चोरयित्वा. कत्तुत्थेसु णेणयता चुरादिगणलक्खणं. कारिते – चोरापेति, चोरापयति, चोरापेतुं, चोरापयितुं, चोरापेत्वा, चोरापयित्वा. कम्मेधनं चोरेहि चोरियति, चोरितं धनं. एस नयो सब्बत्थ.
ककारन्तधातु
लोक दस्सने. लोकेति, लोकयति, ओलोकेति, ओलोकयति, उल्लोकेति, उल्लोकयति, अपलोकेति, अपलोकयति, आलोकेति, आलोकयति, विलोकेति, विलोकयति. लोको, आलोको, लोकनं, ओलोकनं, उल्लोकनं, आलोकनं, विलोकनं, अपलोकनं, अवलोकनं. ओलोकेतुं, ओलोकयितुं, ओलोकेत्वा, ओलोकयित्वा. कारिते पन ‘‘ओलोकापेति, ओलोकापयति, ओलोकापेतुं, ओलोकापयितुं, ओलोकापेत्वा, ओलोकापयित्वा’’ इच्चेवमादीनि योजेतब्बानि. एस नयो सब्बत्थापि.
तत्थ लोकोति तयो लोका सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोकोति. तत्थ ‘‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो. ‘‘सस्सतो लोको’ति वा ‘असस्सतो लोको’ति वा’’ति आगतट्ठाने सत्तलोको.
‘‘यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति,
दिसा भन्ति विरोचमाना;
ताव सहस्सधा लोको,
एत्थ ते वत्तते वसो’’ति
आगतट्ठाने ओकासलोको.
अथ वा लोकोति तिविधो लोको किलेसलोको भवलोको इन्द्रियलोकोति. तत्थ रागादिकिलेसबहुलताय कामावचरसत्ता किलेसलोको. झानाभिञ्ञापरिबुद्धिया रूपावचरसत्ता भवलोको. आनेञ्जसमाधिबहुलताय विसदिन्द्रियत्ता अरूपावचरसत्ता इन्द्रियलोको. अथ वा किलिस्सनं किलेसो, विपाकदुक्खन्ति अत्थो. तस्मा दुक्खबहुलताय अपायेसु सत्ता किलेसलोको. तदञ्ञे सत्ता सम्पत्तिभवभावतो भवलोको. तत्थ ये विमुत्तिपरिपाचकेहि इन्द्रियेहि समन्नागता सत्ता, सो इन्द्रियलोकोति वेदितब्बं.
जातकट्ठकथायं पन –
‘‘सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोको खन्धलोको आयतनलोको धातुलोकोति अनेकविधो लोको. एत्थ ‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका…पे… अट्ठारस लोका अट्ठारस धातुयो’ति एत्थ सङ्खारलोको वुत्तो. खन्धलोकादयो तदन्तोगधायेव. ‘अयं लोको परो लोको ब्रह्मलोको सदेवको’तिआदीसु पन सत्तलोको वुत्तो. ‘यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति, दिसा भन्ति विरोचमाना. ताव सहस्सधा लोको, एत्थ तेवत्तते वसो’ति एत्थ ओकासलोको वुत्तो’’ति वुत्तं.
अत्थतो पन इन्द्रियबद्धानं खन्धानं समूहो सन्तानो च सत्तलोको, रूपादीसु सत्तविसत्तताय सत्तो, लोकियति एत्थ कुसलाकुसलं तब्बिपाको चाति. अनिन्द्रियबद्धानं रूपानं समूहो सन्तानो च ओकासलोको, लोकियन्ति एत्थ तसा थावरा च, तेसञ्च ओकासभूतोति, तदाधारणताय हेस ‘‘भाजनलोको’’तिपि वुच्चति. दुविधोपि चेस रूपादिधम्मे उपादाय पञ्ञत्तत्ता उपादापञ्ञत्तिभूतो अपरमत्थसभावो सप्पच्चये पन रूपारूपधम्मे उपादाय पञ्ञत्तत्ता तदुभयस्सापि उपादानानं वसेन परियायतो पच्चयायत्तवुत्तिता उपचरितब्बा, तदुभये खन्धा सङ्खारलोको, पच्चयेहि सङ्खरियन्ति, लुज्जन्ति पलुज्जन्ति चाति एत्थ पच्चयायत्तवुत्तिताय मग्गफलधम्मानम्पि सतिपि लुज्जनपलुज्जनत्ते तेभूमिकधम्मानंयेव ‘‘लोको’’ति अधिप्पेतत्ता नत्थि लोकतापज्जनं. तथा हि ते ‘‘लोकुत्तरा’’ति वुत्ता.
आलोकोति रस्मि, आलोकेन्ति एतेन भुसो पस्सन्ति जना चक्खुविञ्ञाणं वाति आलोको. ओलोकनन्ति हेट्ठा पेक्खनं. विलोकनन्ति उद्धं पेक्खनं. आलोकनन्ति पुरतो पेक्खनं. विलोकनन्ति द्वीसु पस्सेसु पेक्खनं, विविधा वा पेक्खनं. अपलोकनन्ति ‘‘सङ्घं अपलोकेत्वा’’तिआदीसु विय जानापनं. अवलोकनन्ति ‘‘नागावलोकितं अवलोकेत्वा’’तिआदीसु विय पुरिमकायं परिवत्तेत्वा पेक्खनं. ‘‘आलोकिते विलोकिते सम्पजानकारी होती’’ति एत्थापि भाववसेन आलोकनं आलोकितं विलोकनं विलोकितन्ति अत्थो गहेतब्बो.
थक पटिघाते. थकेति, थकयति द्वारं पुरिसो.
तक्क वितक्के. तक्केति, वितक्केति, वितक्कयति. तक्को, वितक्को, वितक्किता.
तत्थ तक्कनं तक्को, ऊहनन्ति वुत्तं होति, एवं वितक्को. अथ वा वितक्केन्ति एतेन, सयं वा वितक्केति, वितक्कनमत्तमेव वा एतन्ति वितक्को. ‘‘तक्को, वितक्को, अप्पना, ब्यप्पना, चेतसो अभिनिरोपना’’ति अभिधम्मे परियायसद्दा वुत्ता. वितक्केतीति वितक्किता, पुग्गलो. ‘‘अवितक्किता मच्चुमुपब्बजन्ती’’ति पाळि.
अकि लक्खणे. लक्खणं सञ्ञाणं, सञ्जाननकारणन्ति वुत्तं होति. अत्रिदं सल्लक्खितब्बं. ये इमस्मिं चुरादिगणे अनेकस्सरा असंयोगन्ता इकारानुबन्धवसेन निद्दिट्ठा धातवो, ते एवंवुत्तेहि इमेहि तीहि लक्खणेहि समन्नागता आख्यातत्तं नामिकत्तञ्च पापुणन्ता एकन्ततो निग्गहीतागमेन निप्फन्नरूपायेव भवन्ति, न कत्थचिपि विगतनिग्गहीतागमरूपानि भवन्ति. अङ्केति, अङ्कयति. अङ्कनं, अङ्को. समासे पन ‘‘ससङ्को, चक्कङ्कितचरणो’’तिआदीनि रूपानि भवन्ति.
सक्क वक्क भासने. सक्केति, सक्कयति. वक्केति, वक्कयति.
नक्क वक्क नासने. नक्केति, नक्कयति. वक्केति, वक्कयति.
चक्क चुक्क ब्यथने. चक्केति, चक्कयति. चुक्केति, चुक्कयति. चक्कं. चक्कन्ति केनट्ठेन चक्कं? चक्केति ब्यथति हिंसतीति अत्थेन चक्कं. चक्कसद्दो –
सम्पत्तियं लक्खणे च, रथङ्गे इरियापथे;
दाने रत्नधम्मखुर-चक्कादीसु पदिस्सति;
‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे चक्कानि येहि समन्नागतानं देवमनुस्सान’’न्तिआदीसु हि अयं सम्पत्तियं दिस्सति. ‘‘पादतलेसु चक्कानि जातानी’’ति एत्थ लक्खणे. ‘‘चक्कंव वहतो पद’’न्ति एत्थ रथङ्गे. ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्ति एत्थ इरियापथे. ‘‘दद भुञ्ज च मा चप्पमादो, चक्कं वत्तस्सु पाणिन’’न्ति एत्थ दाने. ‘‘दिब्बं चक्करतनं पातुरहोसी’’ति एत्थ रतनचक्के. ‘‘मया पवत्तितं चक्क’’न्ति एत्थ धम्मचक्के. ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति एत्थ खुरचक्के. ‘‘खुरपरियन्तेन चेपि चक्केना’’ति एत्थ पहरणचक्के. ‘‘असनिविचक्क’’न्ति एत्थ असनिमण्डलेति.
तकि बन्धने. तङ्केति, तङ्कयति.
अक्क थवने. थवनं थुति. अक्केति, अक्कयति. अक्को. अक्कोति सूरियो. सो हि महाजुतिताय अक्कियति अभित्थवियति तप्पसन्नेहि जनेहीति अक्को. तथा हि तस्स ‘‘नत्थि सूरियसमा आभा. उदेतयं चक्खुमा एकराजा’’तिआदिना अभिक्खुति दिस्सति.
हिक्क हिंसायं. हिक्केति, हिक्कयति.
निक्क परिमाणे. निक्केति, निक्कयति.
बुक्क भस्सने. एत्थ सुनखभस्सनं भस्सनन्ति गहेतब्बं, न वाचासङ्खातं भस्सनं. बुक्केति, बुक्कयति. एत्थ च ‘‘बुक्कयति सा चोरे’’ इति लोकियप्पयोगो वेदितब्बो. भूवादिगणे पन ‘‘बुक्कति सा’’ति रूपं भवति. अञ्ञो तु ‘‘बुक्क परिभासने’’ इति पठति, एवं पठन्तेपि सुनखभस्सनमेवाधिप्पेतं.
दक लक अस्सादने. दकेति, दकयति. लकेति, लकयति.
तक्क लोक भासायं. तक्केति, तक्कयति. लोकेति, लोकयति.
चिक सिक आमसने. चिकेति, चिकयति. सिकेति, सिकयति.
ककारन्तधातुरूपानि.
खकारन्तधातु
लक्ख दस्सनङ्केसु. दस्सनं पस्सनं. अङ्को लञ्जनं. लक्खेति, लक्खयति. सल्लक्खेति, सल्लक्खयति. लक्खं विज्झति उसुना, लक्खं करोति.
गङ्गाय वालुका खीये, उदकं खीये महण्णवे;
महिया मत्तिका खीये, लक्खे न मम बुद्धिया.
कप्पलक्खणं. गोलक्खणं. इत्थिलक्खणं. धम्मानं लक्खणं. सल्लक्खना. उपलक्खना. पच्चुपलक्खना. लक्खधातुया युपच्चयन्ताय समादिपुब्बानं रूपानं नकारो दन्तजो.
भक्ख अदने. भक्खेति, भक्खयति. भक्खो नो लद्धो. भक्खयन्ति मिगाधमा. भूवादिगणे पन ‘‘भक्खती’’ति रूपं.
नक्ख सम्बन्धे. नक्खेति, नक्खयति.
मक्ख मक्खने. मक्खेति, मक्खयति. मक्खो, मक्खी. तत्थ मक्खोति परेहि कतगुणं मक्खेति पिसतीति मक्खो, गुणधंसना. ‘‘मक्खं असहमानो’’ति एत्थ पन अत्तनि परेहि कतं अवमञ्ञनं मक्खोति वुच्चति.
यक्ख पूजायं. यक्खेति, यक्खयति. यक्खो. यक्खोति महानुभावो सत्तो. तथा हि ‘‘पुच्छामि तं महायक्ख, सब्बभूतानमिस्सरा’’ति एत्थ सक्को देवराजा ‘‘यक्खो’’ति वुत्तो. अथ वा यक्खोति यक्खयोनियं निब्बत्तसत्तो. सब्बेपि वा सत्ता ‘‘यक्खा’’ति वुच्चन्ति. ‘‘परमयक्खविसुद्धिं पञ्ञापेन्ती’’ति एत्थ हि यक्खसद्दो सत्ते वत्तति. तथा हि यक्खोपि सत्तोपि देवोपि सक्कोपि खीणासवोपि यक्खोयेव नाम, महानुभावताय यक्खियति सरणगतेहि जनेहि नानापच्चयेहि नानाबलीहि च पूजियतीति यक्खो.
सत्ते देवे च सक्के च, खीणासवे च रक्खसे;
पञ्चस्वेतेसु अत्थेसु, यक्खसद्दो पवत्तति.
लक्ख आलोचने. लक्खेति, लक्खयति. लक्खं विज्झति उसुना.
मोक्ख आसने. मोक्खेति, मोक्खयति.
रुक्ख फारुस्से. फारुस्सं फरुसभावो. रुक्खेति, रुक्खयति. समासे ‘‘रुक्खकेसो, अतिरुक्खवचनो’’ति रूपानि. एत्थ च ‘‘समणो अयं पापो अतिरुक्खवाचो’’ति पाळि निदस्सनं. तत्थ अतिरुक्खवाचोति अतिफरुसवचनोति अत्थो.
खकारन्तधातुरूपानि.
गकारन्तधातु
लिङ्ग चित्तीकरणे. चित्तीकरणं विचित्रभावकरणं. लिङ्गेति, लिङ्गयति, लिङ्गं. एत्थ लिङ्गं नाम दीघरस्सकिसथूलपरिमण्डलादिभेदं सण्ठानन्ति गहणे अतीव युज्जति. तञ्हि नानप्पकारेहि विचित्रं होति, लिङ्गीयति विचित्तं करियति अविज्जातण्हाकम्मेहि उतुना वा चुण्णादीहि वा सरीरमिति लिङ्गं, अज्झत्तसन्तानतिणरुक्खादिकुण्डलकरण्डकादीसु पवत्तसण्ठानवसेनेतं दट्ठब्बं. लिङ्गसद्दो सद्दे सद्दप्पवत्तिनिमित्ते इत्थिब्यञ्जने पुरिसब्यञ्जने सञ्ञाणे आकारे चाति इमेसु अत्थेसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘रुक्खोति वचनं लिङ्ग’’न्ति एत्थ सद्दे दिस्सति. ‘‘सतलिङ्गस्स अत्थस्सा’’ति एत्थ सद्दप्पवत्तिनिमित्ते. ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो इत्थिलिङ्गं पातुभवती’’ति एत्थ इत्थिब्यञ्जने. ‘‘पुरिसलिङ्गनिमित्तकुत्ताकप्पान’’न्ति एत्थ पुरिसब्यञ्जने. ‘‘तेन लिङ्गेन जानाम, धुवं बुद्धो भविस्सती’’ति एत्थ सञ्ञाणे. ‘‘तेहि लिङ्गेहि तेहि निमित्तेहि तेहि आकारेहि आगन्तुकभावो जानितब्बो ‘‘आगन्तुका इमे’’ति एत्थ आकारे दिस्सति.
सद्दे च तन्निमित्ते च, काटकोटचिकाय च;
लक्खणे चेव आकारे, लिङ्गसद्दो पवत्तति.
मग अन्वेसने. मगेति, मगयति. मिगो, मगो, मगो, मगयमानो.
एत्थ च ‘‘यथा बिळारो मूसिकं मगयमानो’’ति पाळि निदस्सनं. ‘‘मिगो’’ति च ‘‘मगो’’ति च चतुप्पदो पवुच्चति. एत्थ मिगोति मगयति इतो चितो गोचरं अन्वेसति परियेसतीति मिगो. एवं मगो. एत्थ विसेसतो हरिण मिगो मिगो नाम. सामञ्ञतो पन अवसेसापि चतुप्पदा ‘‘मिगो’’ इच्चेव वुच्चन्ति. तथा हि सुसीमजातके ‘‘काळा मिगा सेतदन्ता तव इमे, परोसहस्सं हेमजालाभिसञ्छन्ना’’ति एतस्मिं पाळिप्पदेसे हत्थिनोपि मिगसद्देन वुत्ता ‘‘काळमिगा’’ति. अथ वा मगियति जीवितकप्पनत्थाय मंसादीहि अत्थिकेहि लुद्देहि अन्वेसियति परियेसियतीति मिगो, अरञ्ञजाता ससपसदहरिणेणेय्यादयो चतुप्पादा, एवं मगो. ‘‘अत्थं न लभते मगो’’ति एत्थ पन मगो वियाति मगो, बालोति अत्थो.
मग्ग गवेसने. मग्गेति, मग्गयति. मग्गो, मग्गनं.
एत्थ च मग्गोति पटिपदाय च पकतिमग्गस्स च उपायस्स च अधिवचनं. ‘‘महाविहारवासीनं, वाचनामग्गनिस्सित’’न्तिआदीसु पन कथापबन्धोपि ‘‘मग्गो’’ति वुच्चति. तत्र पटिपदा एकन्ततो जातिजराब्याधिदुक्खादीहि पीळितेहि सत्तेहि दुक्खक्खयं निब्बानं पापुणत्थाय मग्गितब्बो गवेसितब्बोति मग्गो. पकतिमग्गो पन मग्गमूळ्हेहि मग्गितब्बोति मग्गो. पकतिमग्गमूळ्हेहि च पटिपदासङ्खातारियमग्गमूळ्हा एव बहवो सन्ति. पकतिमग्गो हि कदाचि एव अद्धिकानं मुय्हति, ‘‘एस मग्गो’’ति नायका न दुल्लभा. अरियमग्गो पन सब्बदायेव सब्बलोकस्स मुय्हति, नायका परमदुल्लभा. तस्मा सो एव अविज्जासम्मूळ्हेहि मग्गितब्बोति मग्गो. अञ्ञेसं पन द्विन्नं धातूनं वसेनपि अत्थं वदन्ति गरू ‘‘किलेसे मारेन्तो गच्छतीति मग्गो’’ति. तं तं किच्चं हितं वा निप्फादेतुकामेहि मग्गियति गवेसियतीति मग्गो, उपायो. मग्गसद्दो हि ‘‘अभिधम्मकथामग्गं, देवानं सम्पवत्तयी’’ति एत्थ उपायेपि वत्तति. तथा हि अभिधम्मटीकायं ‘‘मग्गोति उपायो, खन्धायतनादीनं कुसलादीनञ्च धम्मानं अवबोधस्स सच्चप्पटिवेधस्सेव वा उपायभावतो अभिधम्मकथामग्गो’’ति वुत्तो, पबन्धो वा ‘‘मग्गो’’ति वुच्चति. सो हि दीघत्ता मग्गो वियाति मग्गो, तस्मा अभिधम्मकथापबन्धो अभिधम्मकथामग्गोति वुत्तो. इदानि पकतिपटिपदामग्गानं नामानि कथयाम. तेसु पकतिमग्गस्स –
‘‘मग्गो पन्थो पथो पज्जो, अञ्झसं वटुमा’यनं;
अद्धान’मद्धा पदवी, वत्तनि चेव सन्तती’’ति
इमानि नामानि. पटिपदामग्गस्स पन –
‘‘मग्गो पन्थो पथो पज्जो, अञ्जसं वटुमा’यनं;
नाव उत्तर सेतु च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो’’ति
अनेकानि नामानि. एत्थ पन केचि ‘‘नावातिआदीनि पकतिमग्गस्स नामानी’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं, पकतिमग्गस्स किस्मिञ्चिपि पाळिप्पदेसे ‘‘नावा’’तिआदीहि पदेहि वुत्तट्ठानाभावतो, अभिधानसत्थेसु च ‘‘नावा’’ इच्चादिकानं तदभिधानानं अनागतत्ता.
अयं पनेत्थ वचनत्थो – नावावियाति नावा, उत्तरन्ति एतेनाति उत्तरं, नावायेव उत्तरन्ति. अयञ्हि नावापरियायो ‘‘तरं, तरणं, पोतो, प्लवो’’ति. इमेपि तंपरियायायेव. उत्तरं वियाति उत्तरं. सेतु वियाति सेतु. कुल्लो वियाति कुल्लो. भिसि वियाति भिसि. सङ्कमो विय, सङ्कमन्ति वा एतेनाति सङ्कमो, सब्बमेतं अरियमग्गस्सेव नामं, न पकतिमग्गस्स. तथा हि ‘‘धम्मनावं समारूय्ह, सन्तारेस्सं सदेवक’’न्ति च, ‘‘धम्मसेतुं दळ्हं कत्वा, निब्बुतो सो नरासभो’’ति च, ‘‘कुल्लो’ति खो भिक्खवे अरियमग्गस्सेतं अधिवचन’’न्ति च एवमादिना तत्थ तत्थ भगवता अरियमग्गो ‘‘नावा’’तिआदीहि अनेकेहि नामेहि वुत्तो. अट्ठकथाचरियेहिपि सुत्तनिपातट्ठकथायं ‘‘बद्धा भिसि सुसङ्खता भगवा’’ति एतस्मिं पदेसे एवं अत्थसंवण्णना कता ‘‘भिसीति पत्थरित्वा पुथुलं कत्वा बद्धा ‘कुल्ला’ति वुच्चति लोके, अरियस्स विनये पन अरियमग्गो’ति.
‘मग्गो पज्जो पथो पन्थो, अञ्जसं वटुमा’यनं;
नावा उत्तर सेतु च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो;
अद्धानं पभवो’च्चेव, तत्थ तत्थ पकासितो’’ति.
एवं आचरियेहि कताय अत्थसंवण्णनाय दस्सनतो च ‘‘नावातिआदीनिपि पकतिमग्गस्स नामानी’’ति वचनं न गहेतब्बं, यथावुत्तमेव वचनं गहेतब्बं.
कोचि पनेत्थ एवं वदेय्य ‘‘धम्मसेतुं दळ्हं कत्वा’ति एत्थ ‘धम्मसेतुन्ति मग्गसेतु’न्ति वचनतो धम्मसद्दो मग्गे वत्तति, न सेतुसद्दो’’ति. तन्न, धम्मसद्दो विय सेतुसद्दोपि मग्गे वत्ततीति सेतु वियाति सेतु, धम्मो एव सेतु धम्मसेतूति अत्थवसेन, एस नयो अञ्ञत्रापि. अपरम्पि वदेय्य ‘‘ननु ब्रह्मजालसुत्तन्तट्ठकथायं ‘दक्खिणुत्तरेन बोधिमण्डं पविसित्वा अस्सत्थदुमराजानं पदक्खिणं कत्वा पुब्बुत्तरभागे ठितो’ति इमस्मिं ठाने दक्खिणुत्तरसद्देन दक्खिणो मग्गो वुत्तो’’ति. न, अनेकेसु पाळिप्पदेसेसु अट्ठकथापदेसेसु च अभिधानसत्थेसु च मग्गवाचकस्स उत्तरसद्दस्स अनागतत्ता, तस्मा तत्थ एवमत्थो दट्ठब्बो ‘‘दक्खिणदिसतो गन्तब्बो उत्तरदिसाभागो दक्खिणुत्तरोति वुच्चति, एवंभूतेन दक्खिणुत्तरेन बोधिमण्डपविसनं सन्धाय दक्खिणुत्तरेन बोधिमण्डं पविसित्वाति वुत्त’’न्ति. अथ वा दक्खिणुत्तरेनाति दक्खिणपच्छिमुत्तरेन, एत्थ आदिअवसानग्गहणेन मज्झस्सपि गहणं दट्ठब्बं. एवं गहणंयेव हि यं जातकनिदाने वुत्तं ‘‘बोधिसत्तो तिणं गहेत्वा बोधिमण्डं आरूय्ह दक्खिणदिसाभागे उत्तराभिमुखो अट्ठासि, तस्मिं खणे दक्खिणचक्कवाळं ओसीदित्वा हेट्ठा अवीचिसम्पत्तं विय अहोसि, उत्तरचक्कवाळं उल्लङ्घित्वा उपरि भवग्गप्पत्तं विय अहोसि, बोधिसत्तो इदं सम्बोधिपापुणट्ठानं न भवति मञ्ञेति पदक्खिणं करोन्तो पच्छिमदिसाभागं गन्त्वा पुरत्थाभिमुखो अट्ठासी’’तिआदि, तेन समेति. अथापि वदेय्य ‘‘यदि उत्तरसद्दो दिसावाचको, एवञ्च सति ‘‘दक्खिणुत्तरेना’’ति एनयोगं अवत्वा ‘‘दक्खिणुत्तराया’’ति आययोगो वत्तब्बो’’ति. तन्न, दिसावाचकस्सपि सद्दस्स ‘‘उत्तरेन नदी सीता, गम्भीरा दुरतिक्कमा’’ति एनयोगवसेन वचनतो. अपिच दिसाभागं सन्धाय ‘‘दक्खिणुत्तरेना’’ति वचनं वुत्तं. दिसाभागो हि दिसा एवाति निट्ठमेत्थावगन्तब्बं.
गकारन्तधातुरूपानि.
घकारन्तधातु
लिघि भासने. लङ्घेति, लङ्घयति. एतानि बुद्धवचने अप्पसिद्धानिपि लोकिकप्पयोगदस्सनवसेन आगतानि. सासनस्मिञ्हि भूवादिगणचुरादिगणपरियापन्नस्स गत्यत्थवाचकउल्लङ्घनत्थपरिदीपकस्स धातुस्स रूपं अतीव पसिद्धं.
लङ्घ लङ्घने. लङ्घेति, लङ्घयति.
‘‘अतिकर’मकरा’चरिय, मय्हम्पेतं न रुच्चति;
चतुत्थे लङ्घयित्वान, पञ्चमियम्पि आवुतो’’ति
इमस्मिं सत्तिलङ्घनजातके चुरादिगणपरियापन्नस्स गत्यत्थवाचकस्स उल्लङ्घनत्थपरिदीपकस्स लङ्घधातुस्स ‘‘लङ्घयित्वा, लङ्घयित्वाना’’ति रूपे दिट्ठेयेव ‘‘लङ्घेति, लङ्घयती’’ति रूपानि दिट्ठानि एव होन्ति. भासत्थवाचकस्स पन तथारूपानि रूपानि न दिट्ठानि, एवं सन्तेपि पुब्बाचरियेहि दीघदस्सीहि अभिमतत्ता भासत्थवाचिकापि लङ्घधातु अत्थीति गहेतब्बा, एवं सब्बेसुपि भूवादिगणादीसु सासने अप्पसिद्धानम्पि रूपानं सासनानुकूलानं गहणं वेदितब्बं, अननुकूलानञ्च अप्पसिद्धानं छड्डनं.
अघ पापकरणे. अघेति, अघयति. अघं, अघो, अनघो.
तत्थ अघन्ति दुक्खं. ‘‘अघन्तं पटिसेविस्सं. वने वाळमिगाकिण्णे. खग्गदीपिनिसेविते’’ति इदं निदस्सनं. अघोति किलेसो. तेन अघेन अरहा अनघो. तत्थ अघयन्ति पापं करोन्ति सत्ता एतेनाति अघं, किन्तं? दुक्खं, एवं अघो. ननु च सप्पुरिसा दुक्खहेतुपि किलेसहेतुपि च अत्तनो सुखत्थाय पापं न करोन्ति. तथा हि –
‘‘न पण्डिता अत्तसुखस्स हेतु,
पापानि कम्मानि समाचरन्ति;
दुक्खेन फुट्ठा खलितापि सन्ता,
छन्दा च दोसा न जहन्ति धम्म’’न्ति
वुत्तं. एवं सन्ते कस्मा ‘‘अघ पापकरणे’’ति धातु च ‘‘अघयन्ति पापं करोन्ति सत्ता एतेनाति अघ’’न्तिआदिवचनञ्च वुत्तन्ति? सच्चं, येभुय्येन पन सत्ता दुक्खादिहेतु पापकम्मं करोन्ति, एतेसु सप्पुरिसा एव न करोन्ति, इतरे करोन्ति. एवं पापकरणस्स हि दुक्खं किलेसो च हेतु. तथा हि –
सुखीपि हेके न करोन्ति पापं,
अवण्णसंसग्गभया पुनेके;
पहू समानो विपुलत्थचिन्ती,
किंकारणा मे न करोसि दुक्ख’’न्ति
वुत्तं. अयञ्हि गाथा दुक्खहेतुपि सत्ता पापं करोन्तीति एतमत्थं दीपेति. ‘‘कुद्धो हि पितरं हन्ति, कुद्धो हन्ति समातर’’न्ति अयं पन किलेसहेतुपि पापं करोन्तीति एतमत्थं दीपेति, तस्मा अम्हेहि ‘‘अघ पापकरणे’’तिआदिवचनं वुत्तं.
घकारन्तधातुरूपानि.
चकारन्तधातु
लोच दस्सने. लोचेति, लोचयति. लोचनं. रूपारम्मणं लोचयति पस्सतीति लोचनं, चक्खु.
किचि मद्दने. किञ्चेति, किञ्चयति. किञ्चनं, अकिञ्चनो.
तत्थ किञ्चनन्ति पलिबोधो. किञ्चेति सत्ते मद्दतीति किञ्चनं. किञ्चनसद्दो मद्दनत्थे वत्तति. मनुस्सा हि वीहिं मद्दन्ता गोणं ‘‘किञ्चेहि कापिल, किञ्चेहि कापिला’’ति वदन्ति.
पचि वित्थारे. पञ्चेति, पञ्चयति. पपञ्चेति, पपञ्चयति. पपञ्चा.
एत्थ पपञ्चाति तण्हामानदिट्ठियो. एता हि अत्तनिस्सितानं सत्तानं संसारं पपञ्चेन्ति वित्थिन्नं करोन्तीति पपञ्चाति वुच्चन्ति. अथ वा पपञ्चेन्ति यत्थ सयं उप्पन्ना तंसन्तानं वित्थारेन्ति चिरं ठपेन्तीति पपञ्चा. लोकिया पन ‘‘अम्हाकं तुम्हेहि सद्धिं कथेन्तानं पपञ्चो होती’’तिआदीनि वदन्ता कालस्स चिरभावं पपञ्चोति वदन्ति, सासने पन द्वयम्पि लब्भति.
सिच्च कुड्डने. सिच्चेति, सिच्चयति.
वञ्चु पलम्भने. पलम्भनं उपलापनं. वञ्चेति, वञ्चयति. वञ्चको, वञ्चनं. भूवादिगणे पन वञ्चधातु गत्यत्थे वत्तति. ‘‘सन्ति पादा अवञ्चना’’ति हि पाळि
चच्च अज्झयने. चच्चेति, चच्चयति.
चु चवने. चावेति, चावयति. अञ्ञो ‘‘चु सहने’’ इति ब्रुते. चावेति, चावयति, सहतीति अत्थो.
अञ्चु विसेसने. अञ्चेति, अञ्चयति.
लोच भासायं. लोचेति, लोचयति. लोचनं, लोचयति समविसमं आचिक्खन्तं विय भवतीति लोचनं, चक्खु.
रच पतियतने. रचेति, रचयति. रचना, विरचितं, केसरचना, गाथारचना.
सूच पेसुञ्ञे. पिसुणभावो पेसुञ्ञं. सूचेति, सूचयति. सूचको.
पच्च संयमने. पच्चेति, पच्चयति.
रिच वियोजनसम्पज्जनेसु. रेचेति, रेचयति. सेट्ठिपुत्तं विरेचेय्य. विरेचेति, विरेचयति. विरेचको, विरेचनं.
वच भासने. वचेति, वचयति. भूवादिगणेपि अयं वत्तति. तदा तस्सा ‘‘वत्ति, वचति, अवोच, अवोचु’’न्तिआदीनि रूपानि भवन्ति. कारिते पन ‘‘अन्तेवासिकं धम्मं वाचेति, वाचयती’’ति रूपानि. वत्तुं, वत्तवे, वत्वा, वुत्तं, वुच्चति.
अच्च पूजायं. अच्चेति, अच्चयति. ब्रह्मासुरसुरच्चितो.
सूच गन्धने. सुचेति, सूचयति. सूचको, सुत्तं.
एत्थ च अत्तत्थपरत्थादिभेदे अत्थे सूचेतीति सुत्तं. तेपिटकं बुद्धवचनं.
कच दित्तियं. कच्चेति, कच्चयति. कच्चो.
एत्थ कच्चोति रूपसम्पत्तिया कच्चेति दिब्बति विरोचतीति कच्चो, एवंनामको आदिपुरिसो, तब्बंसे जाता पुरिसा ‘‘कच्चाना’’तिपि ‘‘कच्चायना’’तिपि ‘‘कातियाना’’तिपि वुच्चन्ति, इत्थियो पन ‘‘कच्चानी’’तिपि ‘‘कच्चायनी’’तिपि ‘‘कातियानी’’तिपि वुच्चन्ति.
चकारन्तधातुरूपानि.
छकारन्तधातु
मिलेछ अब्यत्तायं वाचायं. मिलेच्छेति, मिलेच्छयति. मिलक्खु.
एत्थ मिलक्खूति मिलेच्छेति अब्यत्तवाचं भासतीति मिलक्खु.
कुच्छ अवक्खेपे. अवक्खेपो अधोखिपनं. कुच्छेति, कुच्छयति.
विच्छ भासायं. विच्छेति, विच्छयति.
छकारन्तधातुरूपानि.
जकारन्तधातु
वज्ज वज्जने. वज्जेति, वज्जयति. परिवज्जनको. वज्जितो सीलवन्तेहि, कथं भिक्खु करिस्ससीति.
तुज्ज बलपालनेसु. तुज्जेति, तुज्जयति.
तुजि पिजि हिंसाबलदाननिकेतनेसु. निकेतनं निवासो. तुञ्जेति, तुञ्जयति. पिञ्जेति. पिञ्जयति.
खजि किच्छजीवने. खञ्जेति, खञ्जयति. खञ्जो.
खजि रक्खणे. तादिसानियेव रूपानि. भूवादिगणे ‘‘खजि गतिवेकल्लेति इमिस्सा ‘‘खञ्जती’’ति रूपं.
पूज पूजायं. पूजेति, पूजयति. पूजा. एसाव पूजना सेय्यो. पूजको, पूजितो, पूजनीयो, पूजनेय्यो, पूजेतब्बो, पुज्जो.
गज मद्दनसद्देसु. गजेति, गजयति. गजो.
तिज निसाने. तेजेति, तेजयति.
वज मग्गनसङ्खारेसु. वजेति, वजयति.
तज्ज सन्तज्जने. तज्जेति, तज्जयति. सन्तज्जेति, सन्तज्जयति. सन्तज्जितो.
अज्ज पटिसज्जने. अज्जेति, अज्जयति.
सज्ज सज्जने. सज्जेति, सज्जयति दानं. गमनसज्जो हुत्वा.
भज विस्सासे. भजेति, भजयति. भूवादिगणे पन ‘‘भजती’’ति रूपं, भत्ति, सम्भत्ति.
तुजि पिजि लुजि भजि भासायं. तुञ्जेति, तुञ्जयति. पिञ्जेति, पिञ्जयति. लुञ्जेति, लुञ्जयति. भञ्जेति, भञ्जयति. कथेतीति अत्थो.
रुज हिंसायं. रोजेति, रोजयति. रोगो.
भाज पुथकम्मनि. पुथकम्मं पुथक्करणं, विसुं क्रियाति अत्थो. भाजेति, भाजयति. विभाजेति, विभाजयति. विभत्ति.
सभाज सीतिसेवनेसु. सभाजेति, सभाजयति.
लज पकासने. लजेति, लजयति. लाजा.
युज संयमने. संपुब्बो बन्धने. योजेति, योजयति. संयोजेति, संयोजयति. संयोजनं.
मज्ज सोचेय्यालङ्कारेसु. मज्जेति, मज्जयति. सम्मज्जेति, सम्मज्जयति. सम्मज्जा.
भाज भाजनदानेसु. भाजेति, भाजयति. कथं वेस्सन्तरो पुत्तो, गजं भाजेति सञ्चय.
जकारन्तधातुरूपानि.
झञन्ता अप्पसिद्धा. सद्दसत्थे पन ‘‘ञा नियोजने’’ति पठन्ति, रूपं पन बुद्धवचनानुकूलं न भवति, तस्मा न दस्सितं अम्हेहि.
टकारन्तधातु
घट्ट घट्टने. घट्टनं वायामकरणं. घट्टेति, घट्टयति. एत्थ तु ‘‘घट्टेसि, घट्टेसि, किंकारणा घट्टेसि, अहं तं जानामी’’ति निदस्सनं.
घट सङ्घाते. पुब्बे विय क्रियापदानि, नामिकत्ते ‘‘घटो, घटा’’ति रूपानि. एत्थ गटोति पानीयघटो. घटाति समूहो ‘‘मच्छघटा’’तिआदीसु विय.
घट्ट चलने. घट्टेति, घट्टयति.
नट अवसन्दने. अवसन्दनं गत्तविक्खेपो. नटेति, नटयति.
चुट छुट कुट्ट छेदने. चुटेति, चुटयति. छुटेति, छुटयति. कुट्टेति, कुट्टयति.