१९. सब्बगणविनिच्छय
इतो परं पवक्खामि, सब्बगणविनिच्छयं;
सोतूनं पटुभावत्थं, परमे पिटकत्तये.
पच्चयादिविभागेहि, नयेहि विविधेहि तं;
सुखग्गाहाय सोतूनं, सुणाथ मम भासतो.
तत्थ पठमो भूवादिगणो, दुतियो रुधादिगणो, ततियो दिवादिगणो, चतुत्थो स्वादिगुणो, पञ्चमो कियादिगणो, छट्ठो गहादिगणो, सत्तमो तनादिगणो, अट्ठमो चुरादिगणो, इमस्मिं भगवतो पावचने अट्ठविधा धातुगणा भवन्ति. एतेसु विकरणपच्चयवसेन –
भूवादितो अकारो च, सानुसारो रुधादितो;
अकारो चेविवण्णो च, एकारोकारमेव च.
यपच्चयो दिवादिम्हा, णु णा उणा सुवादितो;
क्यादितो पन नायेव, प्पण्हा पन गहादितो.
ओयिरा तु तनादिम्हा, णे णया च चुरादितो;
अग्गहितग्गहणेन, पच्चया दस पञ्च च.
हिय्यत्तनी सत्तमी च, वत्तमाना च पञ्चमी;
चतस्सेता पवुच्चन्ति, सब्बधातुकनामिका.
एतेसु विसयेस्वेव, अकारो सुद्धकत्तरि;
अञ्ञत्र ख छ सादीहि, सहापि चुपलब्भति.
‘‘भवति होति सम्भोति, जेति जयति कीयति;
डेति याति इति एति, अवति कोति सङ्कति.
भिक्खति पिवति पाति, वदेति वदति’’ इति;
भूवादिधातुरूपानि, भवन्तीति पकासये.
रूपं ‘‘रुन्धति रुन्धीति, रुन्धेति पुन रुन्धिति;
सुम्भोति’’च्चादीरूपानि, रुधादीन्ति दीपये.
‘‘दिब्बति सिब्बति चेव, युज्जति विज्जति तथा;
घायति हायति’’च्चादि, रूपमाहु दिवादिनं.
‘‘सुणोति च सुणाति च, वुणोति च वुणाति च;
पापुणाति हिनोती’’ति, आदिरूपं सुवादिनं.
‘‘किनाति च जिनाति च, धुनाति च मुनाति च;
अस्नाति’’च्चादिरूपञ्च, क्यादीनन्ति विभावये.
‘‘घेप्पति पटिग्गण्हाति, सण्हञ्च सण्हकोति च;
कण्हं तण्हा च तिण्हुण्ह’’-मिच्चादि च गहादिनं.
‘‘तनोति च करोति च, कयिरति सनोति च;
सक्कोत’प्पोति पप्पोति’’-च्चादिरूपं तनादिनं.
‘‘चोरेति चोरयन्ते च, चिन्तेति चिन्तयन्ति च;
मन्तेति’’च्चादिकञ्चापि, रूपमाहु चुरादिनं.
विकरणवसेनेवं, रूपभेदो पकासितो;
धातूनं धातुभेदादि-कुसलस्स मतानुगो.
किरियाय धारणतो, धातवो एकधा मता;
द्विधापि च पवुच्चन्ति, सकम्माकम्मतो पन.
तत्थ सकम्मका नाम, गमिभक्खादया सियुं;
ठासादयो अकम्मा च, उपसग्गं विना वदे;
सकम्मककम्मभूतो, दिवु इच्चादयो पुन;
गहेत्वान तिधा होन्ति, एवञ्चापि विभावये.
सकम्मके द्विधा भित्वा, एककम्मद्विकम्मतो;
अकम्मकेहि सद्धिं ते, तिविधापि भवन्ति हि.
अकम्मका रुतायेव, एककम्मा गमादयो;
होन्ति द्विकम्मका नाम, दुहिकरवहादयो.
सकम्माकम्मकत्तम्हि, धातूनमुपसग्गतो;
नियमो नत्थि सो तस्मा, न मया एत्थ वुच्चति.
एकट्ठाना गमिच्चादी, द्विट्ठाना भूपचादयो;
तिट्ठाना स्वादयो एवं, ठानतोपि तिधा मता.
गुपादयो नियोगेन, आख्यातत्ते सवुद्धिका;
वच तुरादयो न हि, वुद्धिका कारितं विना;
खि जि इच्चादयो धातू, सवुद्धावुद्धिका मता;
इति वुद्धिवसेनापि, तिविधो धातुसङ्गहो.
अलुत्तविकरणा च, लुत्तविकरणा तथा;
लुत्तालुत्तविकरणा, एवम्पि तिविधा सियुं.
तत्रालुत्तविकरणा, गमि रुधि दिवादयो;
पा भादयो जिनिच्चादी, कमतो इतरे सियुं.
सुद्धस्सरा एकस्सरा, तथानेकस्सराति च;
तिधा भवन्ति युयाता-पाभालादी करादयो.
चतुधादिनयो चापि, लब्भमानवसेन च;
गहेतब्बो नयञ्ञूहि, यथावुत्तानुसारतो.
पुन सुद्धस्सरा धातू, एकस्सरा च सत्तधा;
आइवण्णउवण्णन्त-एओन्तवसा मता.
अवण्णिवण्णुवण्णन्ते-कारन्तानं वसेन वे;
अनेकस्सरधातू च, सत्तधाव पकित्तिता.
एवं पन्नरसधापि, धातूनमिध सङ्गहो;
तप्पभेदं पकासेय्युं, इउइच्चादिना विदू.
तत्र ‘‘इगतियं, इ अज्झयने, उ सद्दे’’ इच्चेते सुद्धस्सरा धातवो. या रा ला इच्चादयो एकस्सरा आकारन्ता. खिजिनिइच्चादयो एकस्सरा इकारन्ता. पीइच्चादयो एकस्सरा ईकारन्ता. खु दु कु इच्चादयो एकस्सरा उकारन्ता, भू हू इच्चादयो एकस्सरा ऊकारन्ता. खे जे से इच्चादयो एकस्सरा एकारन्ता. सो इच्चादयो एकस्सरा ओकारन्ता.
कर पच सङ्गाम इच्चादयो अनेकस्सरा अकारन्ता, ओमाइच्चादयो अनेकस्सरा आकारन्ता, सकि इच्चादयो अनेकस्सरा इकारन्ता. चक्खी इच्चादयो अनेकस्सरा ईकारन्ता. अन्धुइच्चादयो अनेकस्सरा उकारन्ता. कक्खू इच्चादयो अनेकस्सरा ऊकारन्ता. गिले मिले इच्चादयो अनेकस्सरा एकारन्ताति एवं पन्नरसविधेन धातुसङ्गहो.
अथ तेत्तिंसविधेनपि धातुसङ्गहो भवति. कथं?
धातू सुद्धस्सरा चेव, पुन चेकस्सरापि च;
ककारन्ता खकारन्ता, गन्ता घन्ता च धातवो.
चकारन्ता छकारन्ता, जन्ता झन्ता च ञन्तका;
टकारन्ता ठकारन्ता, डन्ता ढन्ता च णन्तका.
तन्ता चेव तथा थन्ता, दन्ता धन्ता च नन्तका;
पन्ता फन्ता बकारन्ता, भन्ता मन्ता च यन्तका.
रन्ता लन्ता वकारन्ता, सन्ता हन्ता च ळन्तका;
इति तेत्तिंसधा ञेय्यो, धातूनमिध सङ्गहो.
मते सत्थुस्स ढणळा, पदादिम्हि न दिस्सरे;
तेनेकस्सरधातूसु, ढणळा न कथीयरे.
इकारन्ततिकारन्त-वसेन तु यथारहं;
नामं सम्भोति धातूनं, इतिप्पच्चययोगतो.
पचिभिक्खिछिदिखादि, करोति भवति गमि;
गतिगच्छतिहोतीति, आदिवोहारमुद्धरे.
एवं तेत्तिंसभेदेहि गहितेसु निखिलेसु धातूसु –
सहहिंसईहवसा, सीहसद्दगतिं वदे;
सहनतो हननतो, सीहोति हि गरू वदुं.
तथा हि सीहो वातातपादिपरिस्सयम्पि सहति, ‘‘किं मे बहूहि घाटितेही’’ति अत्तनो गोचरत्थाय खुद्दके पाणे अगण्हन्तो, ‘‘माहं खुद्दके पाणे विसमगते सङ्घातं आपादेसी’’ति अनुद्दयवसेन सहितब्बे खुद्दकसत्तेपि सहति. हिंसितब्बे पन कायूपपन्ने सूकरमहिंसादयो सत्ते हिंसति, तस्मापि ‘‘सीहो’’ति वुच्चति. यथा पन कन्तनट्ठेन आदिअन्तविपल्लासतो तक्कं वुच्चति, एवं हिंसनट्ठेनपि सीहोति वेदितब्बो. अथ वा सब्बिरियापथेसु दळ्हवीरियत्ता सुट्ठु ईहतीति सीहो. वुत्तञ्हि –
‘‘यथा सीहो मिगराजा, निसज्जट्ठानचङ्कमे;
अलीनवीरियो होति, पग्गहितमनो सदा’’ति.
अपरो नयो –
सहना च हिंसना च, तथा सीघजवत्ततो;
सीहो इच्चपि भासेय्य, सक्यसीहस्स सासने.
वुत्तञ्हि सुत्तनिपातट्ठकथायं ‘‘सहरा च हनना च सीघजवत्ता च सीहो’’ति.
इदानि तदत्थुद्धारो वुच्चते, सीहसद्दो ‘‘सीहो भिक्खवे मिगराजा’’तिआदीसु मिगराजे आगतो. ‘‘अथ खो सीहो सेनापति येन भगवा तेनुपसङ्कमी’’तिआदीसु पञ्ञत्तियं. ‘‘सीहोति खो भिक्खवे तथागतस्सेतं अधिवचनं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’तिआदीसु तथागते. तत्थ तथागते सदिसकप्पनाय आगतो.
एत्थेतं वुच्चति –
सीहे पञ्ञत्तियञ्चापि, बुद्धे अप्पटिपुग्गले;
इमेसु तीसु अत्थेसु, सीहसद्दो पवत्तति.
रूपिरुप्पतिधातूहि, रूपसद्दगतिं वदे;
‘‘रूपयति रुप्पती’’ति, वत्वा निब्बचनद्वयं.
वुत्तञ्हेतं गरूहि ‘‘रूपयतीति रूपं, वण्णविकारं आपज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति अत्थो’’ति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘रूपन्ति केनट्ठेन रूपं? रुप्पनट्ठेना’’ति. भगवता पनेतं वुत्तं ‘‘किञ्च भिक्खवे रूपं वदेथ, रुप्पतीति खो भिक्खवे तस्मा रूपन्ति वुच्चति. केन रुप्पति, सीतेनपि रुप्पती’’ति वित्थारो. अत्थुद्धारो पनस्स हेट्ठा वुत्तोव.
पसवतेमनत्थेन, धातुना उदिना पन;
समुद्दसद्दनिप्फत्तिं, वदेय्य मतिमा नरो.
एत्थ हि समुद्दोति अट्ठहि अच्छरियब्भुतधम्मेहि समन्नागतत्ता समुद्दति अत्तसन्निस्सितानं मच्छमकरादीनं पीतिसोमनस्सं पसवति जनेतीति समुद्दो. अयमस्माकं खन्ति. अट्ठकथाचरिया पन ‘‘समुद्दनट्ठेन समुद्दो, किलेदनट्ठेन तेनमनट्ठेनाति वुत्तं होती’’ति वदन्ति. मिलिन्दपञ्हे पन आयस्मा नागसेनो ‘‘भन्ते नागसेन समुद्दो समुद्दोति वुच्चति, केन कारणेन आपं उदकं समुद्दोति वुच्चती’’ति मिलिन्देन रञ्ञा पुट्ठो आह ‘‘यत्तकं महाराज उदकं, तत्तकं लोणं, यत्तकं लोणं, तत्तकं उदकं, उदकसमत्ता समुद्दोति वुच्चती’’ति. तदा रञ्ञा मिलिन्देन ‘‘कल्लोसि भन्ते नागसेना’’ति वुत्तं. एत्थ हि समं उदकेन लोणं एत्थाति समुद्दोति निब्बचनं वेदितब्बं ‘‘नीलोद’’न्तिआदीसु विय. तत्थ भदन्तनागसेनमतञ्च अम्हाकं मतञ्च पकतिसमुद्दं सन्धाय वुत्तत्ता न विरुज्झति, अट्ठकथाचरियानं मतम्पि ‘‘तण्हासमुद्दो’’ति च ‘‘समुद्दोपेसो’’ति च आगतानि समुद्दसरिक्खकानि च तण्हाचक्खुसोतादीनि सन्धाय वुत्तत्ता न विरुज्झतीति दट्ठब्बं.
खादधातुवसा चापि, खनुधातुवसेन वा;
खनितो वापि धातुम्हा, धातो खंपुब्बतोपि वा;
खन्धसद्दस्स निप्फत्तिं, सद्दक्खन्धविदू वदे.
तत्थ ‘‘संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धापि दुक्खा’’ति वचनतो सयम्पि दुक्खधम्मोयेव समानो जातिजराब्याधिमरणदुक्खादीहि अनेकेहि दुक्खेहि खज्जति खादियतीति खन्धो, तेहेव दुक्खेहि खञ्ञति अवदारियतीतिपि खन्धो, खनियति परिखञ्ञतीतिपि खन्धो, अत्तेन वा अत्तनियेन वा तुच्छत्ता खं सुञ्ञाकारं धारेतीतिपि खन्धो, रूपक्खन्धादि. अत्थुद्धारतो पन –
खन्धसद्दो रासिगुण-पण्णत्तीसु च रूळ्हियं;
कोट्ठासे चेव अंसे च, वत्ततीति विभावये.
वुत्तञ्हेतं सम्मोहविनोदनियं विभङ्गट्ठकथायं – खन्धसद्दो सम्बहुलेसु ठानेसु निपतति रासिम्हि गुणे पण्णत्तियं रूळ्हियन्ति. ‘‘सेय्यथापि भिक्खवे महासमुद्दे न सुकरं उदकस्स पमाणं गहेतुं ‘‘एत्तकानि उदकाळ्हकानी’ति वा ‘एत्तकानि उदकाळ्हकसतानी’ति वा ‘एत्तकानि उदकाळ्हकसहस्सानी’ति वा ‘एत्तकानि उदकाळ्हकसतसहस्सानी’ति वा, अथ खो असङ्ख्येय्यो अप्पमेय्यो महाउदकक्खन्धोत्वेव सङ्खं गच्छती’’तिआदीसु हि रासितो खन्धो नाम. न हि परित्तकं उदकं उदकक्खन्धोति वुच्चति, बहुकमेव वुच्चति, तथा न परित्तकं रजो रजक्खन्धो, न अप्पमत्तका गावो गवक्खन्धो, न अप्पमत्तकं बलं बलक्खन्धो, न अप्पमत्तकं पुञ्ञं पुञ्ञक्खन्धोति वुच्चति. बहुकमेव हि रजो रजक्खन्धो, बहुका च गवादयो गवक्खन्धो, बलक्खन्धो, पुञ्ञक्खन्धोति वुच्चन्ति. ‘‘सीलक्खन्धो समाधिक्खन्धो’’तिआदीसु पन गुणतो खन्धो नाम. ‘‘अद्दसा खा भगवा महन्तं दारुक्खन्धं गङ्गाय नदिया सोतेन वुय्हमान’’न्ति एत्थ पण्णत्तितो खन्धो नाम. ‘‘यं चित्तं मनो मानसं…पे… विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो’’तिआदीसु रूळ्हीतो खन्धो नाम. स्वायमिध रासितो अधिप्पेतो. अयञ्हि खन्धट्ठो नाम पिण्डट्ठो पूगट्ठो घटट्ठो रासट्ठो, तस्मा रासिलक्खणा खन्धाति वेदितब्बा. कोट्ठासट्ठातिपि वत्तुं वट्टति. लोकस्मिञ्हि इणं गहेत्वा चोदियमाना ‘‘द्वीहि खन्धेहि दस्साम, तीहि खन्धेहि दस्सामा’’ति वदन्ति. इति कोट्ठासलक्खणा खन्धातिपि वत्तुं वट्टति. एवमेत्थ ‘‘रूपक्खन्धोति रूपरासि रूपकोट्ठासो, वेदनाक्खन्धोति वेदनारासि वेदनाकोट्ठासो’’ति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. ‘‘खन्धे भारं. खन्धतो ओतारेति, महाहनुसभक्खन्धो’’तिआदीसु पन अंसो ‘‘खन्धो’’ति वुच्चति.
आपुब्बयततो चापि, आयूपपदतो पुन;
तनुतो तनितो वापि, आयतनरवो गतो.
वुत्तम्पि चेतं – आयतनतो, आयानं वा तननतो, आयतस्स च नयनतो आयतनन्ति वेदितब्बं. चक्खु रूपादीसु हि तंतंद्वारारम्मणा चित्तचेतसिका धम्मा सेन सेन अनुभवनादिकिच्चेन आयतन्ति उट्ठहन्ति घटन्ति वायमन्तीति वा वुत्तं होति. ते च पन आयभूते धम्मे एतानि तनन्ति वित्थारेन्तीति वुत्तं होति. इदञ्च अनमतग्गे संसारे पवत्तं अतीव आयतं संसारदुक्खं याव न निवत्तति, ताव नयन्ति, पवत्तयन्तीति वुत्तं होति. इति सब्बेपिमे धम्मा आयतनतो, आयानं वा तननतो, आयतस्स च नयनतो आयतनन्ति वुच्चन्ति.
अपिच निवासट्ठानट्ठेन आकरट्ठेन समोसरणट्ठानट्ठेन सञ्जातिदेसट्ठेन कारणट्ठेन आयतनं वेदितब्बं. तथा हि ‘‘लोके इस्सरायतनं वासुदेवायतन’’न्तिआदीसु निवासट्ठानं आयतनन्ति वुच्चति. ‘‘सुवण्णायतनं रजतायतन’’न्तिआदीसु आकरो, सासने पन ‘‘मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा’’तिआदीसु समोसरणट्ठानं. ‘‘दक्खिणापथो गुन्नं आयतन’’न्तिआदीसु सञ्जातिदेसो. ‘‘तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने’’तिआदीसु कारणं.
चक्खुआदीसु चापि चित्तचेतसिका धम्मा निवसन्ति तदायत्तवुत्तितायाति चक्खादयो च नेसं निवासट्ठानं. चक्खादीसु ते आकिण्णा तन्निस्सितत्ता तदारम्मणत्ता चाति चक्खादयो च नेसं आकरो. चक्खादयो च नेसं समोसरणट्ठानं तत्थ तत्थ द्वारारम्मणवसेन समोसरणतो. चक्खादयो च नेसं सञ्जातिदेसो तन्निस्सयारम्मणभावेन तत्थेव उप्पत्तितो, चक्खादयो च नेसं कारणं तेसं अभावे अभावतो. इति निवासट्ठानट्ठेन आकरट्ठेन समोसरणट्ठानट्ठेन सञ्जातिदेसट्ठेन कारणट्ठेनाति इमेहि कारणेहि एते धम्मा आयतनन्ति वुच्चन्ति, तस्मा यथावुत्तेनत्थेन चक्खु च तं आयतनञ्चाति चक्खायतनं…पे… धम्मा च ते आयतनञ्चाति धम्मायतनन्ति एवं तावेत्थ अत्थतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति. इच्चेवं –
निवासो आकरो चेव, जातिदेसो च कारणं;
समोसरणट्ठानञ्च, वुच्चता’यतनं इति;
विदिविदेहि धातूहि, अकारपुब्बकेहि वा;
अन्तविरहितसद्दू-पपदेन जुनापि वा.
अविज्जासद्दनिप्फत्ति, दीपेतब्बा सुधीमता.
एत्थ पूरेतुं अयुत्तट्ठेन कायदुच्चरितादि अविन्दियं नाम, अलद्धब्बन्ति अत्थो, तं अविन्दियं विन्दतीति अविज्जा, तब्बिपरीततो कायसुचरितादि विन्दियं नाम, तं विन्दियं न विन्दतीति अविज्जा. खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्ञट्ठं, सच्चानं तथट्ठं, इन्द्रियानं अधिपतियट्ठं अविदितं करोतीति अविज्जा. दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीति अविज्जा, अन्तविरहिते संसारे सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासेसु सत्ते जवापेतीति अविज्जा, परमत्थतो अविज्जमानेसु इत्थिपुरिसादीसु जवति, विज्जमानेसुपि खन्धादीसु न जवतीति अविज्जा.
यं पन अट्ठकथायं ‘‘अपिच चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणपटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्ना नं धम्मानं छादनतोपि अविज्जा’’ति वुत्तं, एतं न सद्दत्थतो वुत्तं, अथ खो अविज्जाय छादनकिच्चत्ता वुत्तं. तथा हि अभिधम्मटीकायं इदं वुत्तं –
‘‘ब्यञ्जनत्थं दस्सेत्वा सभावत्थं दस्सेतुं ‘अपिचा’तिआदिमाह, चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानि ‘इदं वत्तु, इदमारम्मण’न्ति अविज्जाय ञातुं न सक्काति अविज्जा तप्पटिच्छादिका वुत्ता, वत्थारम्मणसभावच्छादनतो एव अविज्जादीनं पटिच्चसमुप्पादभावस्स, जरामरणादीनं पटिच्चसमुप्पन्नभावस्स च छादनतो पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नछादनं वेदितब्बन्ति. तत्थ दुग्गतिगामिकम्मस्स विसेसप्पच्चयत्ता अविज्जा ‘अविन्दियं विन्दती’ति वुत्ता, तथा विसेसपच्चयो विन्दनीयस्स न होतीति ‘विन्दियं न विन्दती’ति च, अत्तनिस्सितानं चक्खुविञ्ञाणादीनं पवत्तापनं उप्पादनं आयतनं, सम्मोहभावेनेव अनभिसमयभूतत्ता ‘अविदितं अञ्ञातं करोति, अन्तविरहिते जवापेती’ति वण्णागमविपरियायविकारविनासधातुअत्थविसेसयोगेहि पञ्चविधस्स निरुत्तिलक्खणस्स वसेन तीसुपि पदेसु अकारविकारजकारे गहेत्वा अञ्ञेसं वण्णानं लोपं कत्वा जकारस्स च दुतियस्स आगमं कत्वा अविज्जाति वुत्ता’’ति.
अरहधातुतो ञेय्या, अरहंसद्दसण्ठिति;
अरारूपपदहन-धातुतो वाथवा पन.
रहतो रहितो चापि, अकारपुब्बतो इध;
वुच्चते अस्स निप्फत्ति, आरकादिरवस्सिता.
तथा हि अरहन्ति अग्गदक्खिणेय्यत्ता चीवरादिपच्चये अरहति पूजाविसेसञ्चाति अरहं. वुत्तञ्च –
‘‘पूजाविसेसं सह पच्चयेहि,
यस्मा अयं अरहति लोकनाथो;
अत्थानुरूपं अरहन्ति लोके,
तस्मा जिनो अरहति नाममेत’’न्ति.
तथा सो किलेसारयो मग्गेन हनीति अरहं. वुत्तञ्च –
‘‘यस्मा रागादिसङ्खाता, सब्बेपि अरयो हता;
पञ्ञासत्थेन नाथेन, तस्मापि अरहं मतो’’ति.
यञ्चेतं अविज्जाभवतण्हामयनाभिं पुञ्ञादिअभिसङ्खारारं जरामरणनेमिं आसवसमुदयमयेन अक्खेन विज्झित्वा विभवरथे समायोजितं अनादिकालप्पवत्तं संसारचक्कं, तस्स सो बोधिमण्डे वीरियपादेहि सीलपथवियं पतिट्ठाय सद्धाहत्थेन कम्मक्खयकरं ञाणपरसुं गहेत्वा सब्बे अरे हनीतिपि अरहं. वुत्तञ्च –
‘‘अरा संसारचक्कस्स, हता ञाणासिना यतो;
लोकनाथेन तेनेस, अरहन्ति पवुच्चती’’ति.
तथा अत्तहितं परहितञ्च परिपूरेतुं सम्मा पटिपज्जन्तेहि साधूहि दूरतो रहितब्बा परिच्चजितब्बा परिहातब्बाति रहा, रागादयो पापधम्मा, न सन्ति एतस्स रहाति अरहं. ‘‘अरहो’’ति वत्तब्बे ओकारस्स सानुसारं अकारादेसं कत्वा ‘‘अरहं’’न्ति वुत्तं. आह च –
‘‘पापधम्मा रहा नाम, साधूहि रहितब्बतो;
तेसं सुट्ठु पहीनत्ता, भगवा अरहं मतो’’ति.
अथ वा खीणासवेहि सेक्खेहि कल्याणपुथुज्जनेहि च न रहितब्बो न परिच्चजितब्बो, ते च भगवाति अरहं. आह च –
‘‘ये च सच्छिकतधम्मा,
अरिया सुद्धगोचरा;
न तेहि रहितो होति,
नाथो तेना’रहं मतो’’ति.
रहोति च गमनं वुच्चति, नत्थि एतस्स रहो गमनं गतीसु पच्चाजातीति अरहं. आह च –
‘‘रहो वा गमनं यस्स, संसारे नत्थि सब्बसो;