लकारन्तधातु

पाल रक्खणे. ‘‘रक्खणं, ताणं, गोपनं, अवनं, पालनं, रक्खा, रक्खणा, गुत्ति’’ इच्चेते परियाया. पालेति, पालयति. पालको, बुद्धपालो. अम्बपाली गणिका. समो भवतु पालिना. पालितो, पालनं, पाळि.

एत्थ पाळीति अत्थं पालेतीति पाळि, लस्स ळत्तं. अथ वा अन्तोदकं रक्खणट्ठेन महतो तळाकस्स थिरा महतीति पाळि वियाति पाळि, परियत्तिधम्मो. अपरो नयो पकट्ठानं उक्कट्ठानं सीलादिअत्थानं बोधनतो सभावनिरुत्तिभावतो बुद्धादीहि भासितत्ता च पकट्ठानं वचनप्पबन्धानं आळीति पाळि.

पाळिसद्दो पाळिधम्मे, तळाकपाळियम्पि च;

दिस्सते पन्तियञ्चेव, इति ञेय्यं विजानता.

अयञ्हि ‘‘पाळिया अत्थमुपपरिक्खन्ती’’तिआदीसु परियत्तिधम्मसङ्खाते पाळिधम्मे दिस्सति. ‘‘महतो तळाकस्स पाळी’’तिआदीसु तळाकपाळियं. ‘‘पाळिया निसीदिंसू’’तिआदीसु पन्तियं, पटिपाटिया निसीदिंसूति अत्थो. इमस्मिं पनत्थे धातुया किच्चं नत्थि. पाटिपदिको हि पन्तिवाचको पाळिसद्दो.

तिल सिनेहने. तेलेति, तेलयति. तेलं, तिलो, तिलं.

तत्थ तिलोति तिलगच्छो. तिलन्ति तप्फलं. ततो पन निक्खन्तो सिनेहो तेलं. सो हि ‘‘तिलानं इदन्ति तेल’’न्ति वुच्चति. यदि एवं ‘‘सासपतेल’’न्तिआदिवचनं न युज्जेय्याति? नो न युज्जति, ‘‘तिलसिनेहने’’ति एवं वुत्ताय तिलधातुया सामञ्ञतो यस्स कस्सचि सिनेहस्स वचनतो. तेन ‘‘सासपतेलं, मधुकतेल’’न्तिआदयो सासने पयोगा दिस्सन्ति. मयं पन तिलधातुवसेन निप्फन्नानं तिलगच्छतप्फलवाचकानं ‘‘तिलो, तिल’’न्ति सद्दरूपानं पकासनमुखेन ‘‘तिलानं इदन्ति तेल’’न्ति वदाम, न पन तेन वचनेन सासपादीनं सिनेहस्स अतेलत्तं वदाम. अथ किञ्चरहीति चे? तद्धितविधाने विञ्ञुनं कोसल्लत्थं तिलसद्दं पटिच्च ‘‘तिलानं इदन्ति तेल’’न्ति वदाम. सिनेहसङ्खातस्स सासपादीनं तेलस्स वचनं न जहाम, तस्मा उदाहरणप्पकासने ‘‘तिलो, तिलं, तेल’’न्ति अवत्वा ‘‘तेलं, तिलो, तिल’’न्ति अम्हेहि वुत्तं. इदञ्हि वचनं तेलस्स सामञ्ञतो सिनेहे पवत्तिं दीपेति. तेनेव च सासने ‘‘तिलतेलं, सासपतेल’’न्तिआदिना विसेसवचनम्पि दिस्सतीति निट्ठमेत्थावगन्तब्बं. अपिच तेलसद्दो येभुय्येन तिलतेले वत्तति, यथा मिगसद्दो हरिणमिगेतिपि दट्ठब्बं.

जल अपवारणे. जालेति, जालयति. जालं, जाला. जालन्ति मच्छजालं. जालाति अग्गिजाला.

खल सोचेय्ये. सोचेय्यं सुचिभावो. खालेति, खालयति. पक्खालेति, पक्खालयति.

तल पतिट्ठायं. तालेति, तालयति. तालो, तलं.

एत्थ तालोति तिणराजरुक्खो. तलन्ति पाणितलभूमितलादि. तञ्हि तालयति पतिट्ठाति एत्थ वत्थुजातन्ति तलं.

तुल उम्माने. तोलेति, तोलयति.

दुल उक्खेपे. उक्खेपो उद्धं खिपनं. दोलेति, दोलयति. दोला.

एत्थ च दोलियति उक्खिपियति यत्थ निपन्नो दारको, यथानिपन्नको वाति दोला.

वुल निम्मज्जने. वोलेति, वोयलति.

मील निमीलने. मीलेति, मीलयति. मीलनं, उम्मीलनं, निमीलनं.

मूल रोहने. मूलेति, मूलयति. मूलं. एसा हि यदा पतिट्ठायं वत्तति, तदा भूवादिगणिका, ‘‘मूलती’’ति चस्सा रूपं.

तत्थ मूलन्ति मूलयति रूहति रुक्खादि एतेनाति मूलं. अथ वा मूलयति छिन्नोपि कोचि एतेन अच्छिन्नेन पुनदेव रूहतीति मूलं. वुत्तञ्हि –

‘‘यथापि मूले अनुपद्दवे दळ्हे,

छिन्नोपि रुक्खो पुनदेव रूहति;

एवम्पि तण्हानुसये अनूहते,

निब्बत्तति दुक्खमिदं पुनप्पुन’’न्ति;

मूलसद्दस्स अत्थुद्धारो हेट्ठा भूवादिगणे वुत्तो.

कल पिल खेपे. कालेति, कालयति. कालो. पिलेति, पिलयति.

एत्थ कालोति समयोपि मच्चुपि. तत्र समयो तेसं तेसं सत्तानं आयुं कालयति खेपेति दिवसे दिवसे अप्पं अप्पं करोतीति कालोति वुच्चति. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘कालो घसति भूतानि, सब्बानेव सहत्तना;

यो च कालघसो भूतो, सभूतपचनिंपची’’ति.

मच्चु पन कालयति तेसं तेसं सत्तानं जीवितं खेपेति समुच्छेदवसेन नासेतीति कालोति वुच्चति. तेनाहु अट्ठकथाचरिया ‘‘कालोति मच्चु. कालयति सत्तानं जीवितं नासेतीति कालो. कालेन मच्चुना कतो नासितोति कालकतो’’ति. ‘‘मरणं हिन्दं मच्चु मट्टु चुति कालो अन्तको निक्खेपो’’ति मरणस्साभिधानानि.

सुल्ल सज्जने. सुल्लेति, सुल्लयति.

इल पेरणे. इलेति, इलयति.

वल भरणे. वालेति, वालयति. वालो.

लल इच्छायं. ललेति, ललयति.

दल विदारणे. दालेति, दालयति, पदालेति, पदालयति. कुदालो.

कल गतिसङ्ख्यानेसु. कालेति, कालयति. कालो, कला. कलाति अवयवो. सा हि कालयितब्बा सङ्खायितब्बाति कला.

सील उपधारणे. उपधारणं भुसो धारणं, पतिट्ठावसेन आधारभावो. सीलेति, सीलयति. सीलं, सीलनं.

एत्थ सीलन्ति सीलेति उपधारेति तंसमङ्गीपुग्गलं अपायेसु उप्पत्तिनिवारणवसेन भुसो धारेतीति सीलं. अथ वासीलियति उपचारियति सप्पुरिसेहि हदयमंसन्तरं उपनेत्वा धारियतीति सीलं. सीलनन्ति भूवादिगणे अविप्पकिण्णतासङ्खातं समाधानं वुच्चति. तत्थ ‘‘सीलती’’ति रूपं, इध पन आधारभावसङ्खातं उपधारणं वुच्चति. एत्थ च ‘‘सीलेति, सीलयती’’ति रूपानि. अट्ठकथासु हि ‘‘कुसलानं धम्मानं पतिट्ठावसेन आधारभावो उपधारण’’न्ति वुत्तो.

वेल कालोपदेसे. वेलेति, वेलयति. वेला. केचि ‘‘वेल इति धातुसद्दो न होती’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं, पोराणेहि सद्दसत्थविदूहि ‘‘वेलयती’’ति रूपस्स दस्सितत्ता.

पल मूल लवनपवनेसु. लवनं छेदनं, पवनं सोधनं. पालेति, पालयति. पलं. पलं नाम मानविसेसो. लोकस्स विमतिं पालेति लुनाति सोधेति चाति पलं. मूलेति, मूलयति. सद्दसत्थविदू पन ‘‘मूलयति केदारं, मूलयति धञ्ञ’’न्ति पयोगं वदन्ति.

थूल परिब्रूहने. परिब्रूहनं वड्ढनं. थूलेति, थूलयति. थूलो पुरिसो. थूला जवेन हायन्ति.

पल गतियं. पलेति, पलयति. अत्थं पलेति न उपेति सङ्खं. पलेति रसमादाय. यथा सुत्तगुळं यत्तकेहि सुत्तेहि वेठितं, तत्तकेहि एव पलयति.

चिङ्गुल परिब्भमने. चिङ्गुलेति, चिङ्गुलयति. चिङ्गुलयित्वा. अत्रायं पाळि ‘‘यावतिका अभिसङ्खारस्स गति, तावतिकं गन्त्वा चिङ्गुलयित्वा भूमियं पपती’’ति. तत्थ चिङ्गुलयित्वाति परिब्भमित्वा.

लकारन्तधातुरूपानि.