११. विसेसन+मेकत्थेन

विसेसनं स्याद्यन्तं विसेस्सेन स्याद्यन्तेन समानाधिकरणेनसहे+कत्थं होति.

समानत्थे पदे यत्थ, भेद्यभेदकवाचके;

विसेसनसमासो+यं, विसेस्सत्थपधानतो.

विसेस्सगत+मेव+त्र, लिङ्ग+मेतं परं ततो;

कम्मधारय+मिच्चे+स, समासो+ञ्ञेहि सञ्ञितो.

सुत्ते विसेस्सेनाति अवुत्तेपि विसेसनस्स सम्बन्धीसद्दत्ता सामत्थियतो लब्भमानआकड्ढितसद्दं पति ‘‘विसेस्सेना’’ति वुत्तं. वुत्तञ्च –

सामञ्ञवत्थु या वत्थ+न्तरतो तु विसेसिय;

एकप्पकारे ठपना, विसेसन+मिती+रितं.

एकप्पकारगं वत्थु, विसेस्सन्ति पवुच्चति;

पदानि यानि यानेव, सम्बन्ध+मुपयन्ति+ह;

गम्यते कामचारेन, विसेसन+विसेस्सताति.

एत्थ च उप्पलदब्बं रत्तुप्पलादितो विसेसयतीति नीलसद्दो विसेसनं. तेन विसेसियतीति उप्पलसद्दो विसेस्सं. अपि च भमर+ङ्गारादिसामञ्ञ नीलत्थतो विसेसियतीति नीलं विसेस्सं. न वत्थादीनं, उप्पलस्सेवाति विसेसनतो उप्पलं विसेसनंति कामचारेनेति वुत्तं. अपि च –

परितो अयन्त्य+नेन+त्था, परियायोति वुच्चति;

गोवाचाति पवुत्ते तु, वाचत्थो तु विसेसनं.

विसेस्से दिस्समाना या, लिङ्ग+संख्या+विभत्तियो;

तुल्याधिकरणे भिय्यो, कत्तब्बा ता विसेसनेति –

वुत्तत्ता महन्तो+च्चादीसु समानलिङ्गादयो दट्ठब्बा. भिय्योति किं, देवा पमाणं इच्चादि.

सो च छब्बिधो विसेसनपुब्बपदो, विसेसनुत्तरपदो, विसेसनोभयपदो, उपमानुत्तरपदो, सम्भावनापुब्बपदो, अवधारणपुब्बपदोति.

तत्थ विसेसनपुब्बपदे ताव-महन्तो च सो पुरिसो चाति वाक्ये इमिना सुत्तेन समासो. ‘‘ट न्त+न्तूनं’’ति न्तस्स टादेसे दीघो होति, महापुरिसो, महापुरिसा इच्चादि.

वाक्ये तुल्याधिकरणभाव पकासनत्थं च+त-सद्दपयोगो. वुत्तियन्तु समासेनेव तप्पकासनतो न तप्पयोगो. एव+मञ्ञत्रापि वुत्तत्थान+मप्पयोगो. एवं महावीरो, महामुनि. महन्तञ्च तं बलञ्चाति महाबलं, महब्भयं. सन्तो च सो पुरिसो चाति सप्पुरिसो. तथा पुब्बपुरिसो, अपरपुरिसो, पठमपुरिसो, मज्झिमपुरिसो, उत्तमपुरिसो, परपुरिसो, सेतहत्थी, कण्हसप्पो, नीलुप्पलं, रत्तुप्पलं, लोहितचन्दनं. क्वचि न होति, पुण्णो मन्तानीपुत्तो, चित्तो गहपति. पुमा च सो कोकिलो चाति पुङ्कोकिलो, उत्तरपदे पुमस्स पुं होति. एवं पुन्नागो.

खत्तिया च सा कञ्ञा चाति खत्तियकञ्ञा.