६७. इत्थियं भासितपुमि+त्थी पुमेवे+कत्थेति
भासितपुमा इत्थी पुमेव होतीति पुम्भावा इत्थिपच्चयानं निवत्ति होति. एवं रत्तलता, दुतियभिक्खा. ब्राह्मणी च सा दारिका चाति ब्राह्मणदारिका, नागमाणविका. इत्थियन्ति किं, कुमारिरतनं, समणिपदुमं. भासितपुमाति किं, गङ्गानदी, तण्हानदी, पथवीधातु. पुरत्थिमो च सो कायो चाति पुरत्थिमकायो. एत्थ च कायेकदेसे कायसद्दो. एवं पच्छिमकायो, उपरिमकायो, हेट्ठिमकायो, सब्बकायो, नवावासो, कतरनिकायो, हेतुपच्चयो. जीवितप्पधानं नवकं जीवितनवक+मिच्चादि.
विसेसनुत्तरपदे थेरा+चरिय+पण्डिता विसेसनं परञ्च भवति. यथा सारिपुत्तो च सो थेरो चाति सारिपुत्तत्थेरो, एवं महामोग्गल्लानत्थेरो, महाकस्सपत्थेरो, बुद्धघोसाचरियो, धम्मपालाचरियो, आचरियगुत्तिलो वा. महोसधो च सो पण्डितो चाति महोसधपण्डितो, एवं विधुरपण्डितो.
विसेसनोभयपदे यथा-सीतञ्च तं उण्हञ्चाति सीतुण्हं, सिनिद्धो च सो उण्हो चाति सिनिद्धुण्हो मासो. खञ्जो च सो खुज्जो चाति खञ्जखुज्जो, एवं अन्धबधिरो, कताकतं, छिद्दावछिद्दं, उच्चावचं, छिन्नभिन्नं, गतपच्चागतं. क्वचि पुब्बकालस्सापि परनिपातो, वासितो च सो लित्तो चाति लित्तवासितो, एवं नग्गमूसितो, सित्तसम्मट्ठो, भट्ठलुञ्जितो.
उपमनुत्तरपदे उपमानभूतं विसेसनं परं भवति, यथा सीहोति वुत्ते उपचरिता+नुपचरितसीहानं सामञ्ञप्पतीतियं मुनिसद्दो विसेसेति. एत्थ च –
उपमानो+पमेय्यानं, सधम्मत्तं सियो+पमा.
सा च वत्थु+वण्ण+आकारानं साम्येन होति. सीहोव सीहो, मुनि च सो सीहो चाति मुनिसीहो, मुनिवसभो, मुनिपुङ्गवो, बुद्धनागो, बुद्धादिच्चो. रंसी विय रंसी, सद्धम्मो च सो रंसी चाति सद्धम्मरंसी, एवं विनयसागरो. पुण्डरिकमिव पुण्डरिको, समणो च सो पुण्डरिको चाति समणपुण्डरिको, समणपदुमो. चन्दो विय चन्दो, मुखञ्च तं चन्दो चाति मुखचन्दो, मुखपदुमं इच्चादि.
सम्भावनापुब्बपदे यथा-धम्मोति बुद्धि धम्मबुद्धि, एवं धम्मसञ्ञा, धम्मसङ्खातो, धम्मसम्मतो, पाणसञ्ञिता, असुभसञ्ञा, अनिच्चसञ्ञा, धातुसञ्ञा, अत्तसञ्ञा, अत्तदिट्ठि इच्चादि.
अवधारणपुब्बपदे यथा-गुणो एव धनं गुणधनं, एवं सद्धाधनं, सीलधनं, पञ्ञारतनं, चक्खु एव इन्द्रियं चक्खुन्द्रियं, एवं चक्खायतनं, चक्खुधातु, चक्खुद्वारं, रूपारम्मण+मिच्चादि.
विसेसन+विसेस्सेहि, क्रियाय च सहे+रितो;
तेसं भावं विवेचेता, निपातो ब्यवच्छिन्दति.
अयोग+मञ्ञयोगञ्च, अच्चन्तायोग+मेवि+ति;
विवक्खातो पयुत्तोपि, एवत्थो ञायते यतो.
ब्यवच्छेदफलं वाक्यं, ततो चित्तो धनुद्धरो;
पात्थो धनुद्धरो नीलु+प्पल+मत्थीति तं यथा.
एत्थ निपातोति एव-इतिनिपातो, अप्पयुत्तोपि एवसद्दो एवं योजेतब्बो – ‘‘चित्तो धनुद्धरो एवा’’ति विसेसनेन युत्तो अयोगविवच्छेदको, धनुना योगे पतिट्ठापनतो ‘‘पात्थो एव धनुद्धरो’’ति विसेस्सेन युत्तो अञ्ञयोगविवच्छेदको, धनुद्धरत्तस्स पात्थसंखातअज्जुने एव पतिट्ठापनतो. ‘‘नीलुप्पल+मत्थेवा’’ति क्रियाय युत्तो अच्चन्तायोगविवच्छेदको, नीलुप्पलस्स सब्भावेयेव पतिट्ठापनतो.