१०. अ+मादि

अ+मादिस्याद्यन्तं स्याद्यन्तेन सह बहुल+मेकत्तं होति.

उत्तरस्स पदस्स+त्थो, पधानं लिङ्ग+मस्स च;

दुतियन्तादिपदेकत्थो, बहुधा तं विभज्जते.

परेस+मिस्सते तञ्च, भिय्यो तप्पुरिसा+ख्यया;

तं यथा+त्र राजापच्चं, कत्थचीति+मितीदिसं.

अ+माद्यन्तानं कारकानं अकारकानञ्च समासो कत्थचिमेव वा होति. तञ्च बहुलंविधानेनाति दट्ठब्बं.

तत्थ दुतियातप्पुरिसो अमादि गत+निस्सिता+तीता+तिक्कन्त+पत्ता+पन्नादीहि भवति. सरणं गतोति समासे कते ‘‘एकत्थतायं’’ति विभत्तिलोपादि उपरि सब्बत्थ पुब्बसमं. सरणगतो, सरणगता. सरणगता, सरणगतायो. सरणगतं कुलं, सरणगतानि कुलानि इच्चादि. अरञ्ञगतो, भूमिगतो. धम्मं निस्सितो धम्मनिस्सितो, अत्थनिस्सितो. भवं अतीतो भवातीतो, कालातीतो. पमाणं अतिक्कन्तं पमाणातिक्कन्तं, लोकातिक्कन्तं. सुखं पत्तो सुखप्पत्तो, दुक्खप्पत्तो. सोतं आपन्नो सोतापन्नो, निरोधसमापन्नो, मग्गप्पटिपन्नो. रथं आरुळ्हो रथारुळ्हो. सब्बरत्तिं सोभणो सब्बरत्तिसोभणो, मुहुत्तसुखं. अकारकानं समासो अच्चन्तसंयोगे. वुत्तियेवो+पपदसमासे, तस्स निच्चत्ता. यथा कम्मं करोतीति कम्मकारो, कुम्भकारो, अत्थं कामेतीति अत्थकामो, धम्मकामो, धम्मं धारेतीति धम्मधरो, विनयधरो. सानं पचतीति सपाको, तन्तं वायतीति तन्तवायो, वरं आहरतीति वराहरो. न्त+मान+क्तवन्तेहि वाक्यमेव. धम्मं सुणन्तो, धम्मं सुणमानो, ओदनं भुत्तवा.

ततियातप्पुरिसो कितक+पुब्ब+सदिस+समो+नत्थ+कलह+निपुण+मिस्स+सखिलादीहि. बुद्धेन भासितो बुद्धभासितो धम्मो, एवं जिनदेसितो. सत्थारा वण्णितो सत्थुवण्णितो. विञ्ञूहि गरहितो विञ्ञुगरहितो, विञ्ञुप्पसत्थो, इस्सरकतं, सयं कतं, सुकेहि आहटं सुकाहटं, रञ्ञा हतो राजहतो, राजपीळितो. अग्गिना दड्ढो अग्गिदड्ढो, सप्पेन दट्ठो सप्पदट्ठो, सल्लेहि विद्धो सल्लविद्धो, इच्छाय पकतो इच्छापकतो, सीलसम्पन्नो. एवं सुखसहगतं, ञाणसम्पयुत्तं, मित्तसंसग्गो, पियविप्पयोगो, जातिथद्धो, गुणहीनो, गुणवुद्धो, चतुवग्गकरणीयं, चतुवग्गादिकत्तब्बं. काकेहि पेय्या काकपेय्या, नदी. क्वचि वुत्तियेव, उरसा गच्छतीति उरगो, पादेन पिवतीति पादपो. क्वचि वाक्यमेव, फरसुना छिन्नवा, काकेहि पातब्बा, दस्सनेन पहातब्बा. पुब्बादियोगे-मासेन पुब्बो मासपुब्बो. एवं मातुसदिसो, मातुसमो. एकूनवीसति, सीलविकलो, असिकलहो, वाचानिपुणो, यावकालिकसम्मिस्सं, वाचासखिलो. सत्थारा सदिसो सत्थुसदिसो, सत्थुकप्पो, पुञ्ञेन अत्थिको पुञ्ञत्थिको, गुणाधिको. दधिना उपसित्तं भोजनं दधिभोजनं, गुळेन संसट्ठो ओदनो गुळोदनो. कारकसम्बन्धो क्रियाय कतो, उपसित्तादिक्रियानं अपञ्ञायनेपि वुत्तियेवो+पसित्तादिक्रियान+माख्यापनतो नत्था+युत्तत्थता. एवं खीरोदनो. अस्सेन युत्तो रथो अस्सरथो, मग्गचित्तं, जम्बुया पञ्ञातो लक्खितो दीपो जम्बुदीपो, एकेन अधिका दस एकादस, जातिया अन्धो जच्चन्धो, पकतिया मेधावी पकतिमेधावी इच्चादि.

चतुत्थीतप्पुरिसो तदत्थ+अत्थ+हित+देय्यादीहि. तदत्थे-कथिनस्स दुस्सं कथिनदुस्सं, कथिनचीवरस्साति अत्थो. एवं चीवरदुस्सं, चीवरमूलं, यागुया अत्थाय तण्डुला यागुतण्डुला, भत्ततण्डुला, सङ्घस्स अत्थाय भत्तं सङ्घभत्तं, आगन्तुकभत्तं, एवं गमिकभत्तं, पासादाय दब्बं पासाददब्बं. एत्थ चा+यं निच्चसमासो, तस्स तिलिङ्गता च-भिक्खुसङ्घस्स अत्थो विहारो भिक्खुसङ्घत्थो विहारो, भिक्खुसङ्घत्था यागु, भिक्खुसङ्घत्थं चीवरं. यस्स अत्थो यदत्थो, यदत्था, यदत्थं. एवं तदत्थो, तदत्था, तदत्थं. तथा लोकहितो. बुद्धस्स देय्यं बुद्धदेय्यं पुप्फं. सङ्घदेय्यं चीवरं. इध न होति ‘‘सङ्घस्स दातब्बं’’.

पञ्चमीतप्पुरिसो अपगमन+भय+विरति+मोचनत्थादीहि. मेथुनस्मा अपेतो मेथुनापेतो, एवं पलापगतो, नगरनिग्गतो, पिण्डपातपटिक्कन्तो, कामतो निक्खन्तं कामनिक्खन्तं, रुक्खग्गा पतितो रुक्खग्गपतितो, सासनच्चुतो, आपत्ति- वुट्ठानं, धरणीतलग्गतो, सब्बभवेहि निस्सटो सब्बभवनिस्सटो. भयतादियोगे-राजतो भयं राजभयं, चोरभयं, अमनुस्सभयं, अग्गिभयं, पापभीतो, पापभीरुको. अकत्तब्बतो विरति अकत्तब्बविरति, एवं कायदुच्चरितविरति, वचीदुच्चरितविरति. बन्धना मुत्तो बन्धनमुत्तो, वनमुत्तो, बन्धनमोक्खो. कम्मसमुट्ठितं, उक्कट्ठुक्कट्ठं, ओमकोमकं. क्वचि वुत्तियेव, कम्मतो जातं कम्मजं, एवं चित्तजं, उतुजं, आहारजं. इध न होति ‘पासादा पतितो’.

छट्ठीतप्पुरिसो रञ्ञो पुत्तो राजपुत्तो, एवं राजपुरिसो, आचरियपूजको, बुद्धसावको, बुद्धरूपं, जिनवचनं, समुद्दघोसो, धञ्ञानं रासि धञ्ञरासि, पुप्फगन्धो, फलरसो, कायस्स लहुता कायलहुता. मरणस्सति, रुक्खमूलं, अयस्स पत्तो अयोपत्तो, एत्थ ‘‘मनाद्यापादीन+मो मये चे’’ति ओ. एवं सुवण्णकटाहं, पानीयथालकं, सप्पिकुम्भो, देवानं राजा देवराजा. पुमस्स लिङ्गं पुल्लिङ्गं, ‘‘पुं पुमस्सवा’’ति पुमस्स पुं, निग्गहीतलोपो, लस्स द्विभावो च. हत्थिपदं, इत्थिरूपं, भिक्खुनिसङ्घो, जम्बुसाखा, एत्थ ईकारूकारानं रस्सो. बहुलाधिकारा न्त+मान+निद्धारिय+पूरण+भाव+तित्तत्थेहि न होति. ममा+नुकुब्बं, ममा+नुकुरुमानो, गुन्नं कण्हा सम्पन्नखीरतमा, सिस्सानं पञ्चमो, पटस्स सुत्तता. क्वचि होतेव ‘वत्तमानसामीप्यं’. ब्राह्मणस्स सुक्का दन्ताति सापेक्खताय न होति. फलानं तित्तो, फलान+मासितो, फलानं सुहितो. ‘‘ब्राह्मणस्स उच्चं गेहं’’ति सापेक्खताय न होति. ‘‘रञ्ञो पाटलिपुत्तकस्स धनं’’ति धनसम्बन्धे छट्ठीति पाटलिपुत्तकेन सम्बन्धाभावा न होति. ‘‘रञ्ञो गो च अस्सो च पुरिसो चा’’ति भिन्नत्थताय वाक्यमेव. रञ्ञो गवस्सपुरिसा राजगवस्सपुरिसाति वुत्ति होतेव, एकत्थीभावा. सम्बन्धीसद्दानं पन निच्चसापेक्खत्तेपि गमकत्ता समासो, गमकत्तम्पि हि समासस्स निबन्धनं, यथा देवदत्तस्स गुरुकुलं, भगवतो सावकसङ्घोतिआदि.

सत्तमीतप्पुरिसो रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञा, एवं रूपसञ्चेतना, संसारदुक्खं. चक्खुम्हि सन्निस्सितं विञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं. धम्मे रतो धम्मरतो, धम्माभिरति, धम्मरुचि, धम्मगारवो, धम्मेसु निरुत्ति धम्मनिरुत्ति, दानाधिमुत्ति, भवन्तरकतं. दस्सने अस्सादो दस्सनस्सादो. अरञ्ञे वासो अरञ्ञवासो, विकालभोजनं, कालवस्सं, वनपुप्फं, वनमहिसो, गामसूकरो, समुद्दमच्छा, आवाटकच्छपो, आवाटमण्डूको, कूपमण्डूको, तित्थनावा. इत्थीसु धुत्तो इत्थिधुत्तो, अक्खधुत्तो. छायायं सुक्खो छायासुक्खो, अङ्गारपक्कं, चारकवनो. क्वचि वुत्तियेव, वने चरतीति वनचरको, कुच्छिम्हि सयन्तीति कुच्छिसया, थले तिट्ठतीति थलट्ठो, जलट्ठो, पब्बतट्ठो, मग्गट्ठो. पङ्के जातं पङ्कजं, सरोरुह+मिच्चादि. इध न होति, भोजने मत्तञ्ञुता, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, आसने निसिन्नो, आसने निसीदितब्बं.