१४. सत्तम्या+धारे

आधारकारके सत्तमीविभत्ति होति. स्मिं+सुइति सत्तमी. सत्तम्येकवचनं स्मिं, सुगते पतिट्ठितं सुगतम्हि सुगतस्मिं वा. सत्तमीबहुवचनं सु, ‘‘सु+हिस्व+स्से’’ति ए, सुगतेसु.

सुगतो, सुगता. भो सुगत, भो सुगता, भवन्तो सुगता. सुगतं, सुगते. सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. करणे सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगताय, सुगतानं. सुगता, सुगतम्हा, सुगतस्मा, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगतानं. सुगते, सुगतम्हि, सुगतस्मिं, सुगतेसु.

सुगतो सुगतो. सुगतं नमति. सुगतेन कतो. सुगतेन जितो. सुगतस्स ददे. सुगता विगतो. सुगतस्स सुतो. सुगते रमते. एवं –

सूरा+सुर+नरो+रग+नाग+यक्खा,

गन्धब्ब+किन्नर+मनुस्स+पिसाच+पेता;

मातङ्ग+जङ्गम+तुरङ्ग+वराह+सीहा,

ब्यग्घ+च्छ+कच्छप+तरच्छ+मिग+स्स+सोणा.

आलोक+लोक+निलया+निल+चाग+योगा,

वायाम+गाम+निगमा+गम+धम्म+कामा;

सङ्घो+घ+घोस+पटिघा+सव+कोध+लोभा,

सारम्भ+थम्भ+मद+मान+पमाद+मक्खा.

पुन्नाग+पूग+पनसा+सन+चम्पक+म्ब-

हिन्ताल+ताल+वकुल+ज्जुन+किंसुका च;

मन्दार+कुन्द+पुचिमन्द+करञ्ज+रुक्खा,

ञेय्या मयूर+सकुण+ण्डज+कोञ्च+हंसा.

सुगतसद्दोव, यतो सब्बो सद्दो, न सद्दतालितत्थोव, अथ खो संयोगादिवसेनपि अत्थं वदन्ति. तेने+तं वुच्चति –

संयोगा विप्पयोगा च, साहचरिया+विरोधतो;

अत्था पकरणा लिङ्गा, सद्दन्तरसमीपतो.

सामत्थ्यो+चित्र+देसेहि, काल+ब्यत्ता+नुरूपतो;

उपचार+काकुभेद, सम्बन्धेहु+पलक्खणा.

वचना च तदङ्गत्ता, पधानत्तातिआदिहि;

सद्द+त्था पविभज्जन्ते, न सद्दादेव केवलाति.

एत्थ संयोगतो ताव, ‘‘सकिसोरा धेनु दीयतू’’ति, किसोरो अस्सपोतको, तंसंयोगतो वळवा एव पतीयते.

विप्पयोगतो – ‘‘अकिसोरा आनीयतू’’ति तप्पटिसेधा वळवा एव पतीयते.

सहचरणतो – ‘‘राम+लक्खण’’इति उभिन्नं सहचरणेन रामोति दासरथि एव रामो, न अञ्ञाभिधानो जामदगन्यादि. लक्खणोपि सोमित्ति एव, न तु यो कोचि लक्खणो.

विरोधतो – ‘‘राम+ज्जुना’’ इति भग्गवो सहस्सबाहु च अञ्ञमञ्ञविरुद्धाति ते एव पतीयन्ते, न दासरथि सब्यसाचि च.

अत्थतो – ‘‘सिन्धव+मानय, पविसामि रणङ्गण’’मिति रणङ्गणपवेसो वाहनविसेसेन होतीति अत्थतो तुरङ्गपतीति, न तु लवणविसेसं.

पकरणतो-भोजनविधिम्हि उपसङ्खरियमाने ‘‘सिन्धव+मानये’’ति, अत्र हि सद्दन्तरस्सा+भावेपि भोजनोपकरणसमवाय+मालोकितभावतो लवणे पटिपत्ति, तादिसो हि पत्थावोति.

लिङ्गतो – ‘‘देवदत्तं पठम+मुपवेसय समाराधितगुरुं’’ति, अत्र समाराधितगुरुत्तेन लिङ्गेन तस्स बाहुस्सच्च+मवगम्यते, न तु यो कोचि देवगुणो.

सन्निधानतो – ‘‘अज्जुनो कतवीरियोति’’ पतीयते, नो अकतवीरियो अज्जुनोति.

सामत्थियतो – ‘‘अनुदरा कञ्ञा’’ति उदरे असति कञ्ञा एव नत्थीति तस्सा किसाङ्गिया मज्झपदेसोति पतीयते.

ओचित्रतो – ‘‘रामसदिसो+यं’’ इति, अत्र हि रामो पयुत्तदासरथिस्मिं भिय्यो साधारणो परिचयोति दासरथि एव पतीयते, न भग्गवरामो.

देसतो – ‘‘पोट्ठपा’’ इति किस्मिञ्चि देसे पसंसावचनं. किस्मिञ्चि अक्कोसवचनं.

कालतो – ‘‘पचे’’ति दक्खिणापथे कत्थचि पुब्बण्हे यागुपाके, सायण्हे तु ओदनपाके.

ब्यत्तितो – ‘‘गामस्स अद्ध’’ मिति समभागे, नपुंसकत्ता. ‘‘गामस्स अद्धो’’ति पुमत्तेन तु असमभागे.

अनुरूपतो – ‘‘नरपति साधु रक्खति गोमण्डल’’मिति महीमण्डलपालनं राजिनो+नुरूप+मिति महीमण्डलपालनेव पतीति, न तु गोयूथरक्खने.

उपचारतो – अतंसभावे तंसभावारोपन+मुपचारो, स च तदट्ठो, तद्धम्मो, तंसहचरियो, तंसमीपोति चतुब्बिधो, तत्थ यथाक्कमं मञ्चा उक्कोसन्ति, अग्गि माणवो, यट्ठिं पवेसय, गङ्गायं वजोति.

काकुतो-काकुसद्दो इत्थियं, स च विकार+सोक+भीति+धनिरूपेसु दिस्सति, वत्तु कायविकारा कथञ्चि तं अकतवाअपि केनचि अञ्ञेन ‘‘किं त्वं तं अकासि ‘‘इति पुट्ठो कोपेन भमुभेदा ‘‘अहं कतवा अम्ही’’ति कथेति, तस्स भमुभेदक्रिया अक्रियापटिञ्ञं सूचयति.

सम्बन्ध तो – ‘‘मातरि सम्मा वत्तितब्बं, पितरि सुस्सूयितब्बं’’ इति, अत्र हि समातरि सपितरीति सम्बन्धिसद्दाभावेपि सा माता सो पिता च अस्स पुत्तस्साति पतीयते.

उपलक्खणतो – ‘‘काकेहि रक्खितब्बं दधी’’ति काकसद्दो सब्बेस+मुपघातकानं सामञ्ञं उपलक्खेतीति सुनखादिसब्बेहिपि निवारीयते.

वचनतो – ‘‘दारा’’इति दारसद्दो कलत्ते बहुवचनन्तो, अञ्ञत्थ अनियतवचनो.

तदङ्गत्ता – ‘‘सज्जितं भोजन’’मिति वुत्ते तप्परिक्खारत्ता तदुपकरण आसन, पाति, ब्यञ्जनादीनं सम्पादनम्पि पतीयते.

पधानभावतो – ‘‘निग्गच्छति अवनिनाथो’’ति रञ्ञो निग्गमनेन तदुपजीवीनम्पि निग्गमनं विञ्ञायति.

वुत्तञ्च –

नेय्यनीतत्थसुत्तेसु, ञेय्यं सद्दत्थमत्तकं;

ने+त्थ वत्तब्बअत्थेन, सुत्तं नीतत्थकं भवेति.

एव+मञ्ञेसम्पि अकारन्तानं पुल्लिङ्गानं सद्दानं रूपनयो क्रिया+भिसम्बन्धो च. सुगतसद्दतो यस्स सद्दस्स विसेसो अत्थि, तं वक्खाम. इतो परं छट्ठिया चतुत्थीसमत्ता पञ्चमीबहुवचनस्स च ततियाबहुवचनेन समत्ता न ता दस्सियन्ते.

गुम्ब सि, ‘‘अतो’’ ‘‘सिस्सा’’ति च वत्तते.