१. वत्त

तदत्थस्सेवाति तस्स क्रियत्थस्स. यो किरियासङ्खातो अत्तो तस्सेव. एतेन आधारमेतं क्रियत्थस्साति ञापेति. नहिच्चादिना तदत्थस्सेव विसेसने कारणमाह. सुत्तंविनातिपरेसंविय सुत्तं विना. तापि वत्तमानेयेव भविस्सन्तीति इमिना वत्तुमिट्ठत्ताति एत्थ सेसवचनमवबोधेति. एवकारेना (ति वत्तमानस्सेवाति एत्थ एवसद्देन.) तब्बिवच्छाति वत्तमानवचनिच्छा.

तंसमीपस्साति एत्थ तसद्देन महाकस्सपस्स सुभद्दवचनानुस्सरणसङ्खातो मरणप्पत्तिहेतु दुक्खानुभवसङ्खातो च किरियाविसेसो परिग्गहितो, ते वा वत्तमानकिरियाविसेसाति तेसमुभिन्नमासन्नानि कमेन अधम्मदीपनमरणानि, तेनाह-दीपन मरणानमासन्नत्ता’ति. एवं मञ्ञते ‘‘तक्कालवत्तमानकिरियाविसेसस्स दीपनमरणसङ्खातं तंसमीपताविपि किरियन्तरं वत्तमानग्गहणेन तंसामीप्यं गय्हति, यथा (गङ्गासमीपो) देसो गङ्गाति वुच्चति ततो ‘गङ्गायं गावो’ति सिया’’ति. पुरे इच्चादिना पक्खन्तरं विरचितं वुत्तिकारेन, तदुपदस्सेतुं मुखयति ‘सभावतो’ इच्चादि.

किरियाकालोति वत्तमानकिरियाकालो. अवसिस्सतीति पुरेपुरासद्देहि दीपितअनागतकालतो अवसिस्सति. किरिया कालेति दीपनमरणकिरियाकाले. तस्साति दीपनमरणस्स. वत्तमानत्ताति एत्थ वत्तमानेयेव भविस्सन्तीति सेसो. अनेनाति पुरेच्चादिवुत्तिवचनेन. पुरेपुरासद्देहि अनागतकालावगमे सति दिप्पति मरतीति एत्थ दीपनमरणकिरियाकालो मुख्ये तदा वत्ततीतिआह- ‘मुख्यं वत्तमानत्तमाहे’ति. पुन पक्खन्तरमुपनीतं कालेच्चादिना वुत्तिकारेन, तमुपदस्सेतुं मुखमावत्तयति ‘अनागते’च्चादि.

वुत्तियं कालब्यत्तयोति कालातिवत्तनं, वत्तमानकालातिक्कमेन अनागतकालेपि बाहुलकात्यादयो होन्तीति अधिप्पायो. तदेव समत्थेति ‘भवन्तेव’इच्चादिना. त्यादयोतीमिना सब्बेसं आख्यातिकानं गहणं. लस्स दीघोति सम्बन्धो. गच्छतीति सक्कस्स सहभावं गमिस्सतीति अत्थो.