६९. खछ
खछसानन्ति वुत्ते तदन्तग्गहणं कथमिच्चाह- ‘पच्चयग्गहणे’च्चादि. ब्याख्यातत्थं, ननु सुत्ते एकस्सरोति पुल्लिङ्गेन निद्देसो, आदीति च तब्बिसेसनं, एवं सति नपुंसकेन विवरणं कथं युज्जतीति आह- ‘सद्दे’च्चादि, अथ जागरेच्चादो पुथगवयवेकस्सरस्स जागरसद्दस्स च पच्चेकं कस्मा न द्विभावोच्चाह- ‘तेनेवे’च्चादि.
तेनेवातिआदीति एकस्सरोच्चस्स विसेसनत्तहेतुनाव. अवयवेकस्सरस्साति विसेसनसमासो ‘अवयवो च सो एकस्सरो चे’ति. अथादीहि एकस्सरविसेसनत्तेप्यवयवेकस्सरस्स कस्मा न द्विभावोच्चाह- ‘एकस्सेवादित्ता’ति.
इतरस्साति पठमेकस्सरतो-ञास्सावयवेकस्ससरस्स. दोसदुट्ठत्ता नेत्थ विसेसनसमासोति वत्तुमाह- ‘एकस्सरोति’च्चादि. तथा सति को दोसोति आह- ‘एको चे’च्चादि. सरोदीति च वुत्ते ‘ईह-घटने’च्चादीनमेव सिया.
ननु च पचतिम्हि येनेवाकारेन पचसद्दो एकस्सरो तेनेव तदवयवापि अच्सद्दो पसद्दो च एकस्सरो, ततोवावयवानम्पि पच्चेकं द्विब्बचनं पप्पोति… द्विब्बचनकारियिनो आदिस्स एकस्सरस्स सामञ्ञेन निद्देसा, एवञ्च समुदायस्स तदवयवानञ्चेकस्सरानं विसुं द्विब्बचने कते अनिट्ठम्पप्पोतीतीदमपाकत्तुमाह- ‘सकिंसत्थप्पवत्तिया सावयवस्स समुदायस्स गहण’न्ति. सकिं सत्थप्पवत्तिया एकवारं द्विब्बचनसुत्तस्स पवत्तिया द्विब्बचनकरणेनाति वुत्तं होति.
सावयवस्साति यथावुत्तावयवेहि सह वत्तमानस्स न विना तेहि. एवं मञ्ञते ‘‘यस्स द्विब्बचने करीयमाने सब्बेसमवयवानं गहणं भवति, तस्सेव समुदायस्स द्विब्बचनं युत्तं नावयवानं, तेसञ्हि द्विब्बचने एकाय द्विब्बचनस्सुप्पत्तिया न सब्बेसं गहणं कतं होति नावयवन्तस्स समुदायस्स च कतन्ति पुन तेसं द्विब्बचनाय सत्थप्पवत्तिया भवितब्ब’’न्ति. उपपत्तन्तरमाह- ‘अथवे’च्चादि. इह ठाने द्विब्बचनं द्विप्पयोगो द्विब्बचनन्ति द्वे पक्खा. तत्र ठाने द्विब्बचनपक्खे दोसदस्सनतो द्विप्पयोगो द्विब्बचनन्त्ययमेव पक्खोब्भुपगतोति दस्सेन्तो पठमन्ताव ठाने द्विब्बचनपक्खे भाविनं दोसमाह- ‘पठमस्सेकस्सरस्सि’च्चादि. द्विसद्दो सङ्ख्येय्ये वत्तते.
सङ्ख्येय्यञ्चेत्थ सद्दरूपमुच्चारणं वा, तत्थ उच्चारणे सङ्ख्येय्ये ठाने द्विब्बचनं न सम्भवति… उच्चारणस्स सद्दा(नुगत) धम्मत्ता. सद्दरूपे सङ्ख्येय्ये ठाने द्विब्बचनं, तत्थ [तञ्च (पोत्थके)] दोसो. तथा चाह- ‘रूपद्वये विधीयमाने’ति. तथा सति निवुत्तिधम्मे ठानी भवतीति ठानिनो निवुत्तिया भवितब्बं, निवुत्तिया च धातुत्ता निवुत्ति, तेनाह- ‘पकतिप्पच्चयविभागाभावतो’ति. तेन प्पच्चये परे पकतिया विधीयमानं कारियं न सिया, तेन वुत्तं- ‘अस्स इत्तं न सिया’ति. पिपासति ‘पा=पाने’. इच्छायं पातुन्तितुमन्ता ‘‘तुंस्मा’’च्चादिना (५-६१) सो. ‘पास पास’ इति द्वित्ते पुब्बतो-ञ्ञस्स लोपो, ‘‘रस्सो पुब्बस्स’’ (५-७४) ‘ख छ सेस्वस्सि. द्विप्पयोगे तु द्विब्बचने नायं दोसो समाविसतीति आह- ‘आवुत्तियं ति’च्चादि. द्विधा भूतस्सा तिधिना धातुस्सेव द्विधाभूतत्तं दीपेति.