६१. तुंता
ननु च भावेइति भवतिनायं घणन्तेन निद्देसो करीयतीति भवतिविसयोव पच्चयत्थनिद्देसो कतो भवति, ततो च भवतिनो यो भावो तस्मिंयेव वाच्चे पच्चयो सिया, सो च भवतितो येवुप्पज्जमानेन पच्चयेन सक्काभिधातुं ततो तस्माव पच्चयेन भवितब्बं, तस्मा कथं पचितुं पाको चागो रागोतिपचादीहिभवति च्चाह- ‘भवनंभावो किरियाधात्वत्थो’ति.
किरियासामञ्ञञ्हि सब्बधात्वत्थानुगतं भवतिस्सत्थो, तेन किरियासामञ्ञवाचिनात्थनिद्देसो करीयमानो सब्बधातुविसये कतो भवति तस्मा पचादीहिपि भवतीत्यधिप्पायो.
ननु चात्र तुमादयो भावे भवन्तीति वुत्ते न विञ्ञायते किंविसेसिते भावे तुमादयो भवन्तिच्चाह- ‘यतो’च्चादि. तस्साति धातुनो. यो वत्तब्बो भावोति यो वाच्चो भावो. कुतोच्चाह- ‘सम्बन्धा’ति. तुमादीनं या पकति ताय वाच्चेनेव भावेन सह सम्बन्धाति अत्थो. ठातब्बन्ति भावे तब्बो. अथ क्रियायंत्यनेन तब्बाद्यभिहितस्स दब्बरूपापन्नस्स भावस्स कथं गहणंत्याह- ‘यदिपि’च्चादि. सकनिस्सयकिरियाब्यपदेसोति दब्ब रूपस्स अत्तनो निस्सयभूताय किरियाय ब्यपदेसो दट्ठुं चक्खुच्चादो भवनकिरियाय पतीयमानत्ता तुमादयो भवन्तेव.
ननु च तुमादीनं भावे विहितत्ता किरियायेव पधानत्तन्ति कम्म कारकं नप्पतीयतेति कथं ‘कटं कातुं गच्छती’ति सियाच्चा सङ्किय पटिपादेतुमाह- ‘यदिपि’च्चादि. धात्वत्थकतो किरियासङ्खातेन धात्वत्थेन कतो. अत्थीति इमिना यत्थ ‘सुप्यते देव दत्तेने’च्चादो नत्थि, तत्थ न कम्मम्पतीयतेति दस्सेति.
‘‘इच्छत्थेसु समानकत्तुकेसु तवेतुं वा’’ति (४-२-१२) कच्चानेन अतदत्थायम्पिकिरियायं तुमादयो यथासियुन्ति विसुं सुत्तितं, तेनाह- ‘इच्छत्थेस्मि’च्चादि. यथा ‘भोत्तुं पचती’त्यादो भोजनकिरिया पयोजना पचनकिरिया होति, नेवमेत्थ तप्प योजना इच्छा… पचनकिरियायवियतप्पयोजनत्ताभावतोति अयमस्साधिप्पायो. पुनेच्चादिना वुत्तानिट्ठपातस्सासङ्कं विरचयमाह- ‘अतदत्थायम्पि’च्चादि.
इच्छत्थस्स धातुनो पयोगाति इमिना ‘इच्छन्तो करोती’ति एत्थ इच्छन्तोति इच्छत्थस्स धातुनो पयोगत्थमेव, न इच्छाय पयोजनं करणन्ति दीपेति. देवदत्तं भुञ्जमानमिच्छतीतेत्थ भोत्तुन्ति न होति समानकत्तुकेसूति वचनतो, भोजनस्स देवदत्तो कत्ता, इच्छतिस्स अञ्ञोयेवातिपि सुत्तस्स विसुं पयोजनं न वत्तब्बन्ति दस्सेन्तो आह- ‘देवदत्त’मिच्चादि.
इच्छतिस्साति’देवदत्तं भुञ्जमानमिच्छती’ति एत्थ इच्छतीति वुत्तइसिस्स. साधनं ‘देवदत्तं भुञ्जमान’न्ति वुत्तकम्मसङ्खातं अत्थो पयोजनं यस्स सो साधनत्थो-इच्छति. तस्स भावो तत्तं, तस्मा. कम्ममेविच्छाय पयोजनभावे ठितन्ति भावो. निरत्थकन्ति एतदत्थमेव समानकत्तुकग्गहणं कतं तञ्च यथावुत्तेन पसङ्गाभावा निरत्थकन्ति अधिप्पायो.
सकाद्यत्थेसु धातू सूपपदेसु धातु मत्ता तुमादयो सुत्तन्तरेन विहिता पाणिनियेहि, तेनाह- ‘सकादिधातुप्पयोगे’तिआदि. सिद्धाति तुमादयो सिद्धा. भुजिकिरियत्थाति भुजिकिरिया अत्थो यस्सा सत्तिया सा भुजिकिरियत्था पतीयते. पतीय मानत्ते कारणमाह- ‘असतोपि हि’च्चादि. परेहेत्थ अकिरियत्थोपपदत्थो पुनारब्भोति वण्णितं. तदेतं विघटयितुमाह- ‘तेने’च्चादि. परेसमयमधिप्पायो ‘‘सक्कोति भोत्तुंत्यादो कोसल्यं गम्यते. गिलायति भोत्तुंति तदसत्ति. घटते भोत्तुंत्यादो योग्यता. आरभते भोत्तुंत्यादोभुजिस्से वाद्यवत्थाकिरियन्तरं. लभते भोत्तुंति अप्पच्चक्खानं. अत्थि भोत्तुन्तिआदीसु सम्भवमत्तं. वट्टति भोत्तुंत्यादो दोसा भावो गम्यते. सक्कोतिच्चादिनो उपपदस्स भोजनादिकिरियत्थता न गम्यते तस्मा अकिरियत्थेसुपि सकादीसूपपदेसु तुमादयो भवन्ती’’ति.
पतीयमानेस्वप्येतेस्वत्थन्तरेसु तादत्थियमत्थियेवाति पुब्बेन विहितस्स तुमादिनोत्र न बाधेति दस्सेतुमाह- ‘यदिपि’च्चादि. तादत्थियमत्थियेवाति भोजनकिरियत्थता सक्कोतिआदीनं अत्थि येवाति अत्थो सिद्धायेव ‘‘तुंताये’’च्चादिना. अलमत्थविसिट्ठेसु परियत्तिवचनेसूपपदेसु धातुतो तुमादयो विहिता परेहि, तत्थाह ‘अलमत्थविसिट्ठे’इच्चादि. पहुसद्दम्पि अन्तोगधं कत्वा ‘समत्थादी’ति वुत्तं, भवतिस्स सम्भवो ‘‘पुब्बेककत्तुकान’’न्ति (५-६३) एत्थ ब्याख्यायिस्सते. अभिमताति कच्चायनेन ‘‘अरहसक्कादीसु चे’’ति (४-२-१३) चसद्देन अभिमता इमस्साति ‘कालो भोत्तुं’तिआदिनो. यथा भोत्तुमनोतिआदिना परेसम्पि अयमेव निप्फत्तिक्कमोति दीपेति. अब्यभिचारतोति अविनाभावतो, भवति भोजनं भावोति भोजनं भुञ्जनं भावो भवतीति अत्थो. नतुगमिस्सकिरियातदत्थाति गमनकिरिया भोजनत्था न होतीति अत्थो. अत्थसद्दोह्ययं पयोजनवचनो यञ्च यमुद्दिस्स पवत्तति, तं तस्स पयोजनं भवति. नचायं भोजनमुद्दिस्स गमिस्सति, किञ्चरहि कारियन्तरं, केवलं तेन निमित्तेन सम्भावीयते. यदा तु भोजनत्थमेवारब्भते गमनकिरिया, तदा भवत्येव’गमिस्सति भोत्तु’न्ति.
तुंविसये णकोपि विहितो पाणिनियेहि, तत्राह- ‘कारको वजति’च्चादि. परिहारमाह- ‘पुब्बे’च्चादिना. ‘कत्तरिल्तु’च्चादिना योयं णको तीसुपि कालेसु सामञ्ञेन विहितो, क्रियत्था यं क्रियायं उपपदे कत्तुनो-भिधानं सिद्धं, न चास्स विसेसविहितेन तुंपच्चयेन बाधा भिन्नत्ता, तुंपच्चयस्स हि भावे विधानं णकस्स तु कत्तरीति. पुब्बणकेनेव सिद्धेपि ल्त्वादिनिवत्तिया सो विधेय्योव, नो चे ल्त्वादयोपि सियुन्ति चोदकप्पसङ्गमासङ्कियाह- ‘नचेव’मिच्चादि. अवगमाभावमेव फुटयितुमाह- ‘नहिं’च्चादि. हि यस्मात्यत्थे यो एसो वजति सो कत्ता, यो एसो वजति सो विक्खिपोत्ययमत्थो-त्र गम्यते, न पन तेहि तादत्थियं गम्यतेति अत्थो. चोदको ल्त्वादीहि साम्यमापादयितुं सामरिसं वुत्तविधिनेवाप्पत्तिं णकस्साप्याह- ‘णकोपि’च्चादि. अगत्थं [अपकतत्थं (पोत्थके)] यदिपि णकेन तादत्थियं न गम्यते पकरणतो गम्यतेति णको भविस्सतीत्यासङ्किय चोदको आह- ‘अथे’च्चादि. पुब्बेच्चादिना वुत्तो-यं ‘णको न विधेय्यो’च्चस्स न परिहारो… सोत्तरत्ता यथावुत्तेन, किन्तु‘तस्मा नेवि’च्चादिना इमिना वुच्चमानोवपरिहारोतिविञ्ञातब्बं. तदेवंल्त्वादीनम्पिपत्तितोणकल्त्वादीहि तादत्थियानवगमे विनिच्छिते तादत्थियविसेसेन तेसं सम्भवोति अनत्थकं ‘‘णकस्स किरियत्थोपपदस्सविधानं ल्त्वादिपटिसेधनत्थ’’न्ति वाक्यकारवचनन्ति सत्थकारो निगमयमाह- ‘तस्मा’’च्चादि. भवतु पकरणतोव [चापच्चयभोव] तादत्थियावगमो, तथापिणको परो विधेय्योत्यधिप्पायेनाह- ‘अथापि’च्चादि. गतत्तं. भविस्सति काले क्रियत्थायं क्रियायमुपपदे भावे च णप्पच्चयादयो विहिता, तत्राह- ‘पाकाय वजति’च्चादि. अविहितेसुपि तादत्थिया सिद्धमेवेति अधिप्पायो.