५७. कत्त
ननुचारम्भेति वुत्तं- ‘किरियारम्भे’ति कथन्ति आह- ‘सोचे’च्चादि. सो च आरम्भो. किरियायेव आरम्भोकिरियारम्भो तस्मिं. किरियारम्भेति सामञ्ञेन वुत्तत्ता किरियत्थविसेसनं वा एतंसिया पच्चयत्थविसेसनं वा उभयथापि न दोसोति दस्सेतुमाह- ‘किरियत्थविसेसनं चेत’न्तिआदि. पच्चयत्थविसेसनपक्खेपि सामत्थिया आरम्भे किरियत्थस्सापि पवत्ती होतीति दस्सेतुमाह- ‘किरियत्थस्सापि’च्चादि. सामत्थियं दस्सेति ‘सामत्थियम्पना’तिआदिना. अनन्तरसुत्तेन यो विहितो क्तो, सोपि सामञ्ञेन वचनतो भावकम्मेसु आरम्भेपि होतीति योजना. सामञ्ञेन वचनतोति ‘‘क्तो भावकम्मेसू’’ति (५-५६) सामञ्ञेन वचनतो. भावकम्मेसुचेति एवं न वुत्तन्ति ‘यथापत्तञ्चे’ति वदता वुत्तिकारेनेवं न वुत्तन्ति अत्थो.
कस्मा एवं न वुत्तन्ति आह- ‘पुब्बस्मिं विया’ति आदि. अनियमुप्पत्ति सञ्ञाय सति ञापनन्ति तन्निसेधेतुमाह- ‘पुनब्बचनतो’तिआदि. मासङ्कीति कम्मनि, तेनेवुप्पत्तीति पठमा. एवं मञ्ञते ‘‘भावकम्म गहणं चाकारेनानुकड्ढिय ‘भावकम्मेसु चा’त्यनेन क्तेविधीय माने इदमासङ्कीयते ‘पुब्बेनेव सामञ्ञेन सिद्धे पुनब्बचना [पुनब्बचनं] किरियत्थानियमेन त्तस्सुप्पत्ती’ति, यथापत्तञ्चेति ह्युच्चमाने चकारेन यथापत्तम्पि कारियमनुञ्ञायतेति पुब्बेनेव वचनेन भावकम्मेस्वारम्भेपि यथापत्तो क्तो भवतीति विञ्ञायते’’ति. एवञ्चरहि भावकम्मेस्वारम्भेपि पुब्बेनेव सिद्धत्ता ‘‘कत्तरिआरम्भे’’इच्चेव वुच्चेय्य किं चकारेने च्चासङ्कियाह- ‘पदानमवधारण फलत्ता’च्चादि.
ननुचादिभूतो किरियाक्खणो आरम्भो नाम, बहूहि किरियाक्खणेहि कटे परिसमत्तेयेव भूतो कालो च भवतीति किरियाफलस्सापरिनिप्फन्नत्ता वत्तमानोव कालोति तत्रक्तो न पप्पोतिच्चासङ्कियाह- ‘किरियाफलस्सि’च्चादि. कटेकदेसस्सापि कटत्ता तस्स च निब्बत्तत्ता भूतवचनिच्छाति भावो. ननुचादिसूते किरियाक्खणकाले कटो नाभिनिब्बत्तो, कटकारणभूता बीरणाव हि तदा सन्ति, न च तदवत्था ते एव कटोति कथं ‘पकतो कटो’ति भूतकालेन पकतसद्देन कटसद्दसमानाधिकरणत्तमिच्चाह- ‘आदिभूतेने’च्चादि. तत्थ तस्मिं विसेसे. पकत्तुं आरभि, पकत्तुं आरभीयित्थ, पसोत्तुं आरभि, पसोत्तुं आरभनन्ति अत्थे त्तो.