४४. भाव
कारकं साधकं निब्बत्तकन्ति अनत्थन्तरं. करोति किरियं निब्बत्तेति निमित्तभावेनाति कारकं. कत्तादीनं किरियानिमित्तत्तन्तु सयमेव ‘तत्थ कत्ता’तिआदिना भेदेन पकासयिस्सति. किरियानिमित्तं… निब्बत्तकेसु कत्तादीसु छसुपि रुळ्हत्ता तेनेत्थ कत्तावात्तप्पधानो, करणादयोप्यप्पधाना कारकब्यपदेसो लब्भन्ते… अञ्ञथा कारकसद्देन तेसं गहणं न सियाति. किमिदं कारकन्त्याह- ‘सत्तिकारक’न्ति. एवं चरहि दब्बादीनं कथं कारकत्तमिच्चाह- ‘तदधिकरणा’तिआदि. तस्सा सत्तिया आधारा निस्सयाति अत्थो, पुं नपुंसके अधिकरणसद्दो. तेसु दब्बा दीसु तिट्ठतीति तत्रट्ठा, सत्ति. तस्सा भावो तत्रट्ठता, ताय. अथ दब्बादीनं मुख्यतो कारकत्ते सति किमायातन्त्याह ‘यदि’च्चादि.
तेसन्ति कत्तादिकारकानं. अञ्ञमञ्ञब्यावुत्तरूपत्ताति अञ्ञमञ्ञतो ब्यावुत्तं निवत्तं रूपं करणादिसभावो येसं कत्तादि कारकानं ते तथा वुत्ता, तेसं भावो तत्तं तस्मा. करण रूपन्ति करणं रूपं सभावो यस्स अधिकरणस्स तं तथा वुत्तं. एवञ्चसतिको दोसोच्चाह ‘तथा चे’च्चादि. केनचि सुकरत्तेन सप्पधानत्तवचनिच्छायं ‘थाली पचती’ति भवति. तत्रेवुक्कंसवच निच्छायं ‘थालिया पचती’ति.
एवञ्चकत्वाति निपातसमुदायो-यं हेत्वत्थो. तस्माति अत्थो. कत्ता निमित्तन्ति सम्बन्धो. कत्तुट्ठकिरियानिमित्तस्स कत्तुनो उदाहरणं ‘हसति नच्चती’ति. तदत्थेति ताय कम्मसमवायिनिया पचनादिकिरियाय अत्थे अधिस्सयनादयो पवत्तेन्तो किरियाय निमित्तन्ति सम्बन्धो. एवमुपरिपि.
ओदनं पचति देवदत्तोति कम्मट्ठकिरियाय निमित्तभूतस्स कत्तुनो उदाहरणं. भाजनसङ्खरणमधिस्सयनं. आदिसद्देन तण्डुलवपनइन्धनापहरणादयो गय्हन्ति. द्विधापत्तियन्ति रुक्खादीनं द्विधा पवत्तियं.
ब्यापनेति सम्बन्धे. गिरधातुतो अप्पच्चये- ‘‘एओनम वण्णे’’ति (१३७) सुत्ते ‘अवण्णेति योगविभागतो गकारे इकारस्स अत्तं होतीति दस्सेतुमाह- ‘अवण्णेति योगविभागा अत्तं इस्सा’ति. अञ्ञथापि पटिपादेतुमाह- ‘एस्स वा’तिआदि. एस्साति ‘‘लहुस्सुपन्थस्सा’’ति (५-८७) कतएस्स. सकलेनाति ‘एओनम वण्णे’’ति सकलेन सुत्तेन. पुरीति निपातो.
ईसक्करोति बिन्दुलोपो, द्वित्तं, सामञ्ञेन विधानतोति परेसं विसेसविधानसब्भावमाह. गणिकालयं गणिकानं गेहं. नेपथ्यमाकप्पो. दत्तोलद्धोति पच्चयस्स कम्मसाधनत्तं दीपेतुंवुत्तं. विनालिङ्गवचनेहि पाटिपदिकत्थं निद्दिसितुं न सक्काति भावेति सब्बलिङ्गसङ्ख्यासम्बन्धयोग्गपाटिपदिकत्थसामञ्ञे पच्चयनिमित्तत्तेन गहितेपि सामञ्ञे चरितत्थत्ता लिङ्गवचनं नप्पधानन्ति इट्ठिआवुधन्ती इत्थि नपुंसकेभावे, पाकाति बहुवचनेपि भावे भवति एव.