१७. क्योता

कत्तरि विहितेसुपि मानन्तत्यादीसु परभूतेसु क्यो भवतीति विञ्ञायेय्याति ‘भावकम्मेसू’ति न क्यस्स विसेसनन्ति आह- ‘मानन्तत्यादीन’मिच्चादि.

यदि हि कत्तरि विहितेसु सिया, तथा सति तेसमुभिन्नं पधानत्तेनाभिधीयमानानमञ्ञमञ्ञानपेक्खत्ता असम्बन्धो सिया, न चे वम्भूतानमभिधानमत्थि, न हि ‘ठीयते’च्चस्मा भावो कत्ता च पतीयते, नापि ‘गम्यते’च्चस्मा कम्मं कत्ताच. अपि तु भावकम्मानेव गम्यन्ते, तेनाह- ‘तस्मा’इच्चादि.

तेसमेवाति मानन्तत्यादीनमेव. परसमञ्ञाभि परेसं कच्चायना नं परोक्खाइच्चेव नामं. तब्बज्जितेसूति परोक्खासञ्ञिपच्चयवज्जितेसु. अपरोक्खेसूति एत्थ परसमञ्ञावसेन परोक्खाइच्चनेन सह समासं दस्सेत्वा इदानि अञ्ञथापि पटिपादेतुं ‘अथवा’तिआदिमाह. परोक्खेति इन्द्रियाविसये काले. परोक्खेविहिता पच्चयाति इमिना उपचारेन तद्धितप्पच्चयवसेन वा परोक्खाति सद्दनिप्फत्तिमाह. ते पन‘अ उ’ इच्चादयो. ततोति परोक्खप्पच्चयतो.

ननु पुब्बपक्खे ‘अपरोक्खेसू’ति एत्थ ‘परोक्खावज्जितेसू’ति अत्थ वचनं युज्जति, दुतियपक्खे पन ‘परोक्खवज्जितेसू’ति, तथा सति कथमेत्थ ‘परोक्खावज्जितेसू’ति अत्थवचनं युज्जतीति आह- ‘तेपना’तिआदि. इधाति अपरोक्खेसूति इमस्मिं. ननु च ‘‘परोक्खे अ उ’’इच्चादिसुत्ते (६-६) ‘परोक्खे’ति पकतिविसेसनन्ति पच्चयानं परोक्खे विहितता कथन्ति मनसि निधायाह ‘परोक्खे’इच्चादि. भवनं भावो किरियाधात्वत्थो.

साधीयमानावत्थोति इमिना सिद्धावत्था निरस्सते. पुब्बपरीभूतो पधानकिरियावयवभूतो किरियारूपो अत्थो लक्खणं सभावो यस्स धात्वत्थस्स सो तथा वुत्तो. सत्वभूतोति एत्थ पतीयतीति सेसो. बहुवचनम्पि होति पाकापाकेति अधिप्पायो, करीयतीति कम्मं, तञ्च यदिपि नामादिकम्ममत्थि, तथापि क्रियत्थाइच्चाधिकारतो मानादीनमञ्ञत्थालब्भनतो च किरिया सम्बन्धोव गय्हते, सु-सवने सूयमानं.

पाणिनियेहेत्थ ‘‘भिन्दति कुसूलं’त्यादो या भेदनादिकिरिया कम्मनि दिस्सते, सा यदा सुकरत्तमत्तेन सप्पधानत्तवचनिच्छायं कत्तुत्तेप्युपलब्भति ‘भिज्जते कुसुलो सयमेवे’च्चादिना, तदास्स कत्तुनो सुत्तन्तरेन कम्मसरिक्खभावो विधीयते ‘कम्मनिस्सयं कारियं यथा सिया’ति. तन्निस्सायाह- ‘यदा कम्ममेवे’च्चादि. यदा कम्ममेव कत्तुभावेन विवच्छीयतेति सम्बन्धो. कथं कत्वा तथा विवच्छीयतेच्चाह- ‘अत्तसमवेताय’इच्चादि. अत्तसद्देन कम्ममत्र विवच्छितं, अत्तनि समवेता एकदेसीभूता अत्तसमवेता, तस्सा किरियाय कम्मट्ठकिरियायाति वुत्तं होति.

सुभेदत्तादिनेति हेतुम्हि करणे वा ततिया. अत्थतोति ‘कम्मेयेव क्यो’ति (न सक्खि) [तस्मा] वुत्तन्ति अधिप्पायो. तथाहि ‘भिज्जतेति सवना कम्मतावगम्यते’ति इमिना अत्थतो कम्मेयेवक्योतिपटिपादितमेव. वुत्तमेव फुटीकरमाह- ‘भिज्जते इच्चस्मिं पदे’इच्चादि. अञ्ञथाति यदि कम्मेयेव तेपच्चयो न सिया. अतोति भिज्जते इच्चस्मा. उपसंहरमाह- ‘तस्मा’इच्चादि. किं वचनेनाति पाणिनीयानमिव किं सुत्तत्तरेनाति अत्थो.

वचनाभावेपि कम्मकत्तरि पदसङ्खारक्कमोपदस्सनमुखेन वुत्ति गन्थं विवरितुमाह- ‘वाक्यतो’इच्चादि. वाक्यतो उद्धरित्वा पदेसङ्खरियमानेति ‘भिज्जते कुसूलो सयमेवे’ति वाक्यतो विसुं कत्वा भिज्जते’ति पदे सङ्खरियमाने निप्फादीयमानेति अत्थो. तदेवाति पदत्थसामञ्ञमेव. तन्निप्फादनेति तस्स सङ्खरिमानस्स पदस्स सङ्खरणे. सयन्तीमस्सात्र अत्तनाति अत्थो. न केवल मनेनेतदेव वुत्तं- ‘कम्मेयेव पच्चयो’ति, किञ्चरहि अञ्ञम्पत्थीति दस्सेतुमाह- ‘अनेन चे’च्चादि. चो वत्तब्बन्तरसमुच्चये. अनेनभिज्जतेति सवनाइच्चादिना इदञ्चाहाति अत्थो. किन्तदिच्चाह ‘कम्म कत्तुनो’च्चादि, न पदमुदाहरणन्ति कम्मकत्तुनो वाक्यमेवोदाहरणं… वाक्येनेव तस्स पतीतिया मञ्ञते. पदमेवोदाहरणं कस्मा न सियाति आह- ‘पदेहि’च्चादि. दुतियमुदाहरणं दस्सेतुमाह- ‘कत्तुनिस्सयो पि’च्चादि.

अस्मिं पक्खेति अस्मिं कत्तुत्तेन विवच्छिते पक्खे. तब्बिसयत्तन्ति कम्मवाचीसयं सद्दविसयत्तं. भावकम्मेसूतीमस्स कत्तरिच्चस्स च पच्चयविसेसनत्थे सति सामत्थियलद्धम्पयोजनं दस्सेतुमाह- ‘भावकम्मेसू’तिआदि. इमिना अनेन च विसेसिसत्ताति सम्बन्धो. किन्तं विसेसितन्ति आह- ‘मानन्त त्यादीसू’ति. किन्तम्पयोजनन्ति पयोजनं दस्सेतुमाह- ‘त्यादीन’मिच्चादि. यदि भावकम्मेसु कत्तरि च तेन तेन [धानेन] सुत्तेन मानादयो न सियुं, कथन्तं विसेसितेसु मानादीसु परेसु क्यादयो सियुन्तीमिना सामत्थियेन ( ) [(सति)] भावकम्मेसु कत्तरि ( ) [(ति)] च ‘‘वत्तमानेति अन्ति’’च्चादिप्पभुतिकेहि (६-१) सुत्तेहि यथालाभं भावादीसु पच्चया होन्तीति विञ्ञायतीति भावो.

नतदत्थं वचनमारद्धन्ति भावकम्मेसु कत्तरि मानन्तत्यादिविधानत्थं पाणिनियेहि विय सुत्तन्तरं नारद्धन्ति अत्थो. अथ भावकम्मेसु कत्तरि च मानादिविधानत्थं वचनं नारद्धं धातुनियमनं [धातुनियमत्थं] त्वस्स वत्तब्बन्ति तञ्च सामत्थियाव (लब्भतेति) दस्सेतुमाह- ‘किरियत्थनियमोपि’च्चादि. अकम्मका धातुतो भावे कत्तरि च सकम्मका कम्मे कत्तरि चेति किरियत्थनियमो यथावुत्तेन सामत्थिया लब्भतेति सम्बन्धो. अकम्मकानं कम्मविरहा, सकम्मकानञ्च सतोपि भावस्साप्पधानत्ता अकम्मका कत्तरि भावे च भवन्ति न कम्मे, सकम्मका कम्मसब्भावा कत्तरि कम्मे च भवन्ति न भावेतीदं सामत्थियं.

कम्ममपेक्खतेति पचादितो कत्तरि पठमपुरिसेकवचने कते पचतिच्चादीसु पचादिनो पचनादिकिरिया ओदनादिकं कम्ममपेक्खते. कत्तुत्तमपेक्खतेति भवतिच्चादीसु भूआदीनं भवनादिकिरिया कत्तुमत्तमपेक्खते.