१०. सद्दा

ननु च असति सुत्ते दुतियाग्गहणे दुतियन्तेहिच्चायं विसेसो कुतो लब्भते येन ‘सद्दादीहि दुतियन्तेही’ति विवरणं कतन्ति सच्चं, तथापि पच्चयविधिम्हि युत्तेपि पञ्चमिया निद्देसे ‘सद्दादीनी’ति दुतियायोपादानसामत्थिया तथा विवरणं कतं.

सब्बत्थाति ‘‘तमधीते तं जानाति कणिकाचा’’दो (४-१४) सब्बत्थ. किरियावात्यवधारणेन यं ब्यवच्छिन्नं, तमुपदस्सेन्तो आह- ‘न काले’च्चादि. यदीपि अधीतेच्चादीसु वत्तमानकालेन कत्तुना एकवचनेन च निद्देसो, तथापि तेसमप्पधानत्ता अञ्ञस्मिम्पि भूतादिके काले कम्मादो साधने बहुवचनेन च पच्चयो सिया एवेति भावो.

ननु च ‘‘धात्वत्थेनामस्मी’’ति (५-१२) इप्पच्चये पत्ते-यमारब्भते अस्सपि धात्वत्थेयेव विधानं, ततो च सद्दादीहि धात्वत्थे इप्पच्चयेन न भवितब्बं, दिस्सते च इप्पच्चयपयोगोच्चासङ्किय ‘नायमिप्पच्चयस्स बाधको’ति पटिपादेतुमाह- ‘धूवं करोति’च्चादि. नानाभिन्नं वाक्यं नानावाक्यं, तस्स भावेन, तेन भिन्नवाक्यभावेनायस्स इप्पच्चयस्स च समुच्चयतोति अत्थो. ‘‘धात्वत्थेनामस्मी’’त्येकं वाक्यं, ‘‘सद्दादीनि करोत्य’’परं. एतानि द्वे भिन्नवाक्यानि- ‘धात्वत्थे नामस्मा इप्पच्चयो भवति, सद्दादीनि करोतिच्चस्मिं अत्थे आयो भवती’ति पच्चेकमाख्यातापेक्खाय वाक्यपरिसमत्तिया भिन्नता, अभिन्ने हि किरियापदेकवाक्यता, भिन्नेतु नानावाक्यता, नानावाक्ये च सति समुच्चयो. न हि सामञ्ञविसेसभावेन विधानमेव बाधाहेतु, किञ्चरहि एकवाक्यतापि, तं यथा-‘ब्राह्मणानं दधि दिय्यतं, तक्कं कोण्डञ्ञाये’ति. नानावाक्ये तु समुच्चयो, तं यथा- ‘ब्राह्मणा भोजीयन्तु, माढराय वत्थयुगलं दीयतू’ति माढरो ब्राह्मणभावेन भोजीयते वत्थयुगलञ्च लभते, तेनोजुकं वुत्तेन वत्थयुगलदानेन सामञ्ञवुत्तं भोजनं न बाधीयते, तथेहापि उजुकं विहितेनायेन सामञ्ञविहितो इप्पच्चयो न बाधीयते लक्खियानुरोधेन सत्थकारस्स वाक्य भेदाभेदोति नानवट्ठितिदोसोति मञ्ञते. तिम्हि ले च सिद्धन्ति सम्बन्धो.

यप्पच्चयो न विहितो पाणिनीआदीहि वियाति अधिप्पायो. ‘जल दल- दित्तियं’. ‘‘मानो’’ति (५-६५) मानो, ‘‘कत्तरि लो’’ति ‘‘परोक्खायं चे’’ति (५-७०) चग्गहणेन ‘दल दल’इतिद्वित्तं ‘‘लोपोनादिब्यञ्जनस्स’’ (५-७५) ‘‘सरम्हा द्वे’’ति (१-३४) दस्सलस्स च द्विभावे दद्दल्लमाना. जलमानाति अट्ठकथावचनतोति इमिना किरियासमभिहारे यप्पच्चयाभावं दस्सेति. इमिना च सक्कते विय भुसाभिक्खञ्ञेपि किरियासमभिहारो किरियापरिवत्तनं, तञ्च यदा किरियमञ्ञेन कत्तब्बमञ्ञो करोति, तेन कत्तब्बञ्चेतरो, तदा भवतीति विञ्ञेय्यं. ‘‘सामञ्ञविहिता विधयो पयोगमनुसरन्ती’’ति इमिना लक्खणेन ‘दल-दित्तिय’न्ति इमस्मा ‘‘मानो’’ति सामञ्ञेन विहितो मानप्पच्चयो भुसत्थे आभिक्खञ्ञे च भविस्सति. दद्दल्ल मानाति एत्थ भुसं जलमाना, पुनप्पुन जलमानाति च अत्थो वेदितब्बो.