६४. तर

यज्जपि सीधातुस्स केवलस्स सुपने पवत्ति, तथाप्यतिपुब्बस्स उक्कंसे पवत्तीति आह- ‘अतिसयो उक्कंसो’ति. सो च अतिसयो कस्स सम्भवतिच्चाह- ‘सो च किरियागुणान’न्ति. कथं तेसमतिसयोच्चाह- ‘आधारभूतदब्बवसा’ति. कुतोच्चाह- ‘अनपेक्खिते’च्चादि. अनपेक्खितो किरियागुणानं निस्सयो दब्बसङ्खातो येसन्ति विग्गहो, दब्बस्स निस्सयभूतस्सा-तिसयत्तं होन्तम्पि निस्सितानं किरिया गुणानं वसेनेव सिया नाञ्ञथाति वत्तुमाह-‘पच्चधिकरण’न्तिआदि.

ननु च यदि किरियागुणानमेवातिसयो, तदा न सिज्झति ‘गोतरो’ति नेस दोसो, नो चेत्थ जातियातिसयो, कस्स चरहि गुणस्स गो अयं यो सकटं वहति, गोतरो-यं यो सकटं वहति सिरञ्चाति, जातिया हि निच्चायेकरूपाय नोक्कंसापकंसयोगो सम्भवतीति दब्बस्सापि नातिसयसम्भवो. तथाहि तुल्यप्पमाणस्स गुणकतोव मूलतो उक्कंसो दिस्सति समानेपि हि आयामे वित्थारे च पटस्स कासिकस्साञ्ञोवाग्घो भवति माथुरस्साञ्ञो वाति. दब्बस्सापि सातिसयेहि युत्ततामत्तेन सातिसयत्तस्सुपट्ठापितत्ता वुत्तं- ‘तेनेवाहा’तिआदि. यदग्गेन किरियागुणानं निस्सितानमतिसयवसेन निस्सयभूतम्पि दब्बं कथञ्चिदप्यतिसये वत्तति नाम, तदग्गे तब्बाचिकापि पकति अत्तनो वचनीयत्थवसेन तत्थ वत्ततियेव नामाति ‘अतियये वत्तमानतो’ति पकतिविसेसनवसेन वुत्तं, तेनेवाह- ‘इमिना पकति विसेसनत्तञ्चाहा’ति. सकत्थिकानं पकतिअत्थो जोतनीयो होतीति सम्बन्धो.

सकत्थिकानन्ति कत्तरि छट्ठी सम्बन्धवचनिच्छाय, सकत्थिकेहीति अत्थो. हेतुमाह- ‘पकतिविसेसनन्ती’ति. इतिसद्दो हेतुम्हि, यस्मा ‘अतिसये वत्तमानतो’ति, पकतिविसेसनं, ततो पकत्यत्थभूते-तिसये जातत्ता सकत्थिकेहि यथावुत्तनयेन पकत्यत्थभूतेतिसयो जोतनीयो होतीति अत्थो. तत्थ नाभिधेय्योति ब्यतिरेकमाह, तथा च वक्खति- ‘अतिसयजोतकातरादयो’ति.

अथ पकतिविसेसनत्ते कस्मा नाभिधेय्यो जोतनीयोच्चाह ‘पकतियायेव’च्चादि. उक्कंसो समानगुणविसयेयेव लोके दिट्ठो [पविट्ठो (पोत्थके)] तेन सामञ्ञवचनेपि तादिथविसयेयेव [सोयेव] कारण वसेन होतीति दस्सेतुमाह- ‘अतिसयेने’च्चादि. द्विन्नमेकस्सा-तिसयेच्चादिना ‘द्विबहूसुक्कंसे तरतमा’’ति (चं ४-३-४५) सक्कतसुत्तत्थस्साधिप्पायं विवरति. तरइयाति सकवोहारेन वुत्तं, तेसन्तु ईयप्पच्चयो. एवमिहाविधानं सुखसानेत्तन्ति सम्बन्धो.

अयमेत्थाधिप्पायो ‘यथावुत्तसुत्तत्थवसेन द्विन्नमेकस्स उक्कंसाभावा ‘माथुरा पाटलिपुत्तकेहि सुकुमारतरा’च्चादो तरप्पच्चयो न होतीति एको माथुरो दुतियो पाटलिपुत्तको इमेसं सुकुमारानं द्विन्नमेको माथुरो-तिसयेन सुकुमारो सुकुमारतरो, एकमञ्ञेसं द्विन्नमुक्कंसेतथाञ्ञेसं द्विन्नमेकस्साति एवं द्विन्नंद्विन्नमेकेकस्स उक्कंसे तरप्पच्चयो भवति, उभयत्र त्ववयवापेक्खम्बहुवचनं, तथाहि सुकुमारत्तेनुक्कंसियमानानं समुदायानमवयवा माथुरा बहवो पाटलिपुत्तकापि निक्कंसियमाना तथेवावयवा बहवो होन्ति, एवं माथुरा पाटलि पुत्तकेहि सुकुमारतरा’ति तरप्पच्चयेन सिज्झति. इमस्मिं गामे अड्ढतरा वाणिज्जाच्चादोपि कथितेन ञायेन द्विन्नंद्विन्नमेकेकस्स उक्कंसे तरप्पच्चयो भवति, बहुवचनन्तु कत्थचि अवयवापेक्खन्ति सब्बं सक्कते किच्छेन साधेन्ति. इह तु तथाविधस्स सुत्तस्सा विधाना ‘‘तरतमिस्सिकियिट्ठातिसये’’ति तरादीनमतिसये सामञ्ञेन विधाना सब्बत्थ तरप्पच्चयेन सुखसाधनं होती’’ति.

अवत्थाभेदेनाति पटुतरावत्थावतो पटुअवत्थाय भिन्नत्ता वुत्तं, तथाहि तमेवावत्थन्तरयुत्तं वत्तारो भवन्ति अञ्ञे ‘भवंसूअवत्थो’ति. पकारन्तरेनपि साधने हेतुमाह- ‘अतिसयमत्ते वा विधानतो’ति. अनवट्ठितत्तमाह- (‘अतिसयवापि’च्चादि). पञ्चस्वेतेसूति एतेसं यथावुत्तानं तरादीनं पञ्चन्नं मज्झे, रूपानि गुणवचनस्स वुत्तियमुदाहरितानि. किरियावचनस्स तु ‘अतिसयेन पाचकतरो पाचकतमो’ति. इस्सिक इयइट्ठा सरादी ततो (अञ्ञतो) न होन्ति बहुलाधिकारा.