१३. सास्स

सेति पठमन्ताति साति निद्दिट्ठपठमन्ता, यं पठमन्तन्ति साचेति दस्सितं पठमन्तमाह. पठमन्तस्स देवतापुण्णमासित्तभावतो तदत्थमभेदेनाह- ‘सा’ति. का सा देवताच्चाह- ‘लोकप्पसिद्धायेव देवता’ति. यागसम्पदानम्पि लोके देवताति पसिद्धन्ति यागस्स यजितब्बस्स पुरोडासादिनो सम्पदानम्पि पटिग्गाहको पिन्दादि लोके देय्यस्स पुरोडासादिनो देवता सामीति पसिद्धन्त्यत्थो, इन्दो देवता अस्स इन्दं, आदिच्चो देवता अस्स आदिच्चं, हवि पुरोडासादि यागदब्बं.

मन्तथोमनीयम्पि देवताति पसिद्धन्ति येन मन्थेन यो थूयते सो तस्स मन्तस्स देवता सामीति लोके पसिद्धन्त्यत्थो महिन्दो यमो वरुणो देवता अस्साति विग्गहो. वुत्तनय मेवाति ‘‘नक्खत्तेनिन्दुयुत्तेन काले’’ति सुत्ते वुत्तनयमेव. जात्येकवचनं मघायाति, तारकरूपानम्पन बहुत्ता मघासद्दो बहुवचनन्तो. पाणिनीया ‘‘सास्मिं पुण्णमासीति सञ्ञाय’’न्ति (४-२-२१) सुत्तयित्वा फुस्सी पुण्णमासी अस्मिं फुस्सो मासो फुस्सो अद्धमासो फुस्सो संवच्छरोति सञ्ञायं पटिपादेन्ति, तेन तेसं फुस्सी पुण्णमासी अस्मिं पञ्चदसरत्तेति एत्थ च भतकमासे च तद्धितो न भवति. इध पन ‘सञ्ञाय’न्ति वचनाभावे भतकमासेपि छट्ठ्यत्थे भवतीत्यासङ्क विरचयति ‘भतकमासेपि’च्चादि. पुण्णो मा इच्चत्र मासद्दो चन्दपरियायोति आह- ‘मासद्देने’च्चादि. पुण्णो मा अस्सन्ति निब्बचनाति एत्थ पुण्णमासीसद्दस्स पुण्णो मा अस्सन्ति नीहरित्वा वचनाति अत्थो. वुत्तिया अत्थस्स फुटीकरणाय वुत्तं- ‘सो पुण्णो तिआदि. तस्सन्ति पुण्णमासियं. सापुण्णमासी, भतकस्स भतिया कम्मकारकस्स यो तिंसति रत्तो मासो परिब्बयनियमितो, तस्स सम्बन्धिनी नेति सम्बन्धो.

यस्सञ्चतिथीयन्ति अनियमेन पटिपदादिमाह. अतोएव च निपातनाति इमस्माव निपातना, तेनेवाह- ‘सुत्ते वचनमेव निपातन’न्ति. माससुतियाच्चादो साधिप्पायमत्थं विवरति ‘यदिपि’च्चादिना. अस्साति सामञ्ञवचनेपि ‘सास्स देवता पुण्णमासी’ति सुत्ते अस्साति अविसेसवचनेपि सोयेव पुण्णमासीसद्दे सूयमानो मासोयेव छट्ठ्यत्थो विञ्ञायतीति सम्बन्धो.

पञ्चदसरत्तादोति परेसं सञ्ञागहणेन निवत्तितपञ्चदसरत्तादो. अथ अद्धमाससंवच्छरानम्पि उदाहरणत्ते नोपञ्ञासो कस्मा न कतोच्चाह- ‘अद्धमाससंवच्छरान’मिच्चादि. एवम्मञ्ञते ‘‘अद्धमाससंवच्छरानं न पच्चयेनोजुकमभिधानमपि तु संवच्छरेपि फुस्सादिमाससम्भवास्मिं संवच्छरे फुस्सेन मासेन सम्बन्धा फुस्सोत्युपचारीयते, यथा च फुस्सादिमासस्स सम्बन्धी अद्धमासो फुस्सो अद्धमासोत्युपचारीयते, न पनोजुकन्ति तेसमुदाहरणत्ते नानुपादान’’न्ति.