१२. नक्ख
ततियन्ततो विज्झत्थं तेनाति अनुवत्ततेति सम्बन्धो. सुत्ते अयमत्थो ‘‘इन्दुयुत्तेन नक्खत्तेन लक्खितो चे कालो, तदा तेन लक्खिते कालेत्यस्मिं अत्थे ततियन्ततो नक्खत्ता णो होती’’ति. सुत्तविवरणे तु तञ्चेत्यादिकमधिप्पायवसेन वुत्तं. तेनात्यनुवुत्तिया ततियन्ततोति लब्भति नक्खत्तेनाति सुतत्ताति, कालेति पन अत्थनिद्देसतो णप्पच्चयाधेय्यस्स कालो आधारोति विञ्ञायतीति ‘लक्खिते काले’ति वुत्तं, विसेस्सगतविभत्तिया विचारिताय विसेसन गता च (विचारिता) नामाति आह- ‘नक्खत्तेने’तिच्चादि, इह केचि खन्धपञ्चकसङ्खातं किरियासभावमिच्छन्ति अनिच्चं, अपरे तु दब्बसभावं निच्चं. तस्सो भयस्सपि कालस्स चन्दयुत्तेन फुस्सादिना लक्खियभावा लक्खणे ततिया युत्तन्ति वत्तुमाह- ‘किरिया रूपो कालो’च्चादि.
विसेसावसायोति कालस्स विसेसावधारणत्थमेव हि ‘फुस्सी रत्ति’च्चादि. लोके पयुज्जते. गुरुनाति एत्थ गुरु जीवो, न नक्खत्तं, चन्दयुत्तता पनेत्थ अत्थि… चन्दयुत्तेन गुरुना रत्तिया लक्खितत्ता. कत्तिकाय लक्खितो मुहुत्तोति एत्थ चन्दं विना कत्तिकाय तु केवलाय मुहुत्तो कालो लक्खितो ‘कत्तिका मुहुत्तो’ति. फुस्सेन लक्खिता अत्थसिद्धीति एत्थ फुस्सेनिन्दुयुत्तेन अत्थसिद्धि लक्खिता न कालो फुस्सोति. नक्खत्तयुत्तस्स कालस्स रत्यादिविसेसापरामासेन नक्खत्तवाचितो उप्पन्नस्स पच्चयस्स सुत्तन्तरेन लोपं विधाय पुन अञ्ञेन सुत्तेन युत्ताति देसविधानेन सकलिङ्गसङ्ख्यायुत्तेहि-ट्ठमभिधानं परेहि, तदाह- ‘अहो रत्तो’च्चादि.
रत्यादिविसेसापरामासेनाति फुस्सी रत्ति फुस्सो अहोति एवं रत्यादिविसेसस्स अपरामासेन असम्मस्सेन अग्गहणेन. सकलिङ्गसङ्ख्यायुत्तेनाति फुस्सकत्तिकादीनं यंयं लिङ्गं याया सङ्ख्या, अत्तनियेहि तेहि तेहि लिङ्गेहि ताहिताहि च सङ्ख्याहि युत्तेन नक्खत्तसद्देन. न तदुपलक्खितो कालोति कत्तिका सद्दोबहुवचनन्तो बहुतारकत्ता कत्तिकाय, तायकत्तिकाय लक्खितोकालोपरेहिविय न कथीयतीति अत्थो. अथ तदुपलक्खितस्सकालस्सेवकत्तिकासद्देनाभिधाने को दोसो ये नेवमुच्चतेच्चाह- ‘अज्जेति’च्चादि. इमिना च परमते दोसो उब्भावितो, तदत्थत्ते सतीति तदुपलक्खितकालत्थत्ते सति.
सत्तमी सियाति नक्खत्तसद्दा तद्धितलोपन्ता फुस्सेन पायसं भुञ्जेय्य, फुस्से पायसं भुञ्जेय्या’त्यादो आधेय्यन्तरापेक्खा सिया सत्तमी, या सुत्तन्तरेन विधीयति पाणिनीयेहि, ततो ‘अज्जकत्तिका’तेत्थाप्याधेय्यन्तरापेक्खा सत्तमी सिया लोपन्तत्ता ‘अज्जकत्तिकासू’ति, न पठमा. पठमायेव पनायं पयोगो ‘अज्जकत्तिका,ति. अज्जेत्यधिकरणप्पधानो अहोरत्तकालवाची सद्दो, कत्तिकासद्दोपि तद्धितलोपेन तक्कालाभिधायको, ततो येवउभिन्नम्पिसामानाधिकरण्या कत्तिकायोप्यधिकरणं सम्पज्जन्ते, तञ्च न विनाधेय्येन होतीत्याधेय्यन्तरापेक्खायं तेसु सत्तमीयेव सिया, न पठमा (उप) पज्जेय्यात्यधिप्पायो. अत्तनोदानि दस्सने सत्तमिया अप्पसङ्गं पठमायेवोपपत्तिं दस्सेतुमाह- ‘चन्दे पनूपचारेने’च्चादि, नाधेय्यन्तरापेक्खाच्चनेन सत्तमिया अप्पसङ्गमाह. एवञ्चरहि वचनमन्तरेन परेसं विय सत्तमीविधायकं कथं कत्तिकाय जातोच्चासङ्किय तम्पटिपादेतुमाह- ‘कत्तिकाय जातो’च्चादि. बहुवचनन्तत्तेपि कत्तिकाय जातियमेक वचनन्तं. पकारन्तरमाह- ‘लोपोति’च्चादि. लोपेनाति कत्तिकाहि इन्दुयुत्ताहि लक्खितो कालोति विग्गय्ह कतणप्पच्चयस्स लोपेन.