१. णो वापच्चे
ननु च ‘णो वापच्चे’ति वचनतो कथं पकतिविसयावगमो सिया. यथाकथञ्चि पकतिविसयावगमेपि सामञ्ञवचनतो पन धम्मेनापच्चन्त्यादो यतो कुतोचि धम्मेनिच्चादितोपि सिया णा दिपच्चयोत्यासङ्कियाह ‘अपच्चवता’च्चादि. अपच्चस्साति अपच्चत्थस्स, अपच्चवताति ‘‘णो वापच्चे’’ति वसिट्ठाद्यत्थस्सेव परिग्गहणाय सामञ्ञवचनतो यो अपच्चवा ततो, अत्थतो पन असम्भवा दब्बाचकसद्दाव सामत्थियेन छट्ठियन्ता सब्बलिङ्गवचना जायतेति विञ्ञातब्बं. धम्मस्मापच्चंत्यादीसु णादिप्पच्चयो (न जायते) ति सम्बन्धो.
धम्मेनाति धम्मेन करणभूतेन. धम्मायाति धम्मत्थं, धम्मस्माति धम्महेतुना, ततो असम्भवे कारणमाह ‘सापेक्खत्ता’ति. सापेक्खत्तमेव समत्थेति ‘अपच्चवाहि’च्चादिना, धम्मेनापच्चं कस्साति पुच्छित्वा देवदत्तस्साति अपेक्खियमानं वदति. देवदत्तस्साति अपच्चवा देवदत्तादि अपेक्खीयतेति सम्बन्धो, हिसद्दो हेतुम्हि. न हेत्थ णादिवुत्ति अञ्ञत्थ [नहेतकामन्तत्थ (पोत्थके)] सापेक्खत्ता कम्बलो वसिट्ठस्सापच्चं देवदत्तस्साति एत्थ पन वसिट्ठो-पच्चवाति ततो छट्ठियन्ता होतिच्चासङ्कियाह- ‘न चे’च्चादि. न च होतीति सम्बन्धो.
कारणमाह- ‘असम्बन्धा’ति. न हेत्थ सम्बन्धो वसिट्ठस्स कम्बलापेक्खत्तेन अपच्चस्स च देवदत्तापेक्खत्तेनात्थन्तरापेक्खाय वसिट्ठस्सापच्चेन सम्बन्धाभावायेव वसिट्ठस्स अपच्चं वासिट्ठोति णादिवुत्तिया भावे सामत्थियं नत्थि, समत्थञ्हि वसिट्ठं राजपुरिसादि समासवुत्तियमेकत्थत्तमिव वासिट्ठादिणादिवुत्तियं णादिप्पच्चयमुपजनयति, नासमत्थं, ततो सब्बमेवेतम्मनसि निधाय वुत्तं- ‘असम्बन्धा’ति.
यदि पनेत्थ णादिप्पच्चयो सब्बथा सम्बन्धमपेक्खते, तदा विसेसतो यस्सापच्चेन सम्बन्धो ततोव जनकतो सो सियाति दस्सेतुमाह- ‘यज्जेव’मिच्चादि.
यो जनकोति योयो यस्स यस्स अपच्चस्स जनको. ततोयेवाति तस्मातस्मा जनकतोयेव. सियाति तस्मिं तस्मिं अपच्चत्थे णादिप्पच्चयो सिया. तत्थ हेतुमाह- ‘तस्सेवापच्चेन योगा’ति. योगाति अपच्चसम्बन्धतो, न मूलप्पकतितोति परमप्पकतितो न होतीति वुत्तं होति. हेतुमाह- ‘अयोगा,ति, वचनाभावम्पेत्थ दस्सेतुं चे’त्यादि वुत्तं.
वचनन्ति सुत्तं, सम्बन्धाभावा (तादिसवचनाभावा) च मूलप्पकतितो णादिप्पच्चयस्साभावं दस्सेत्वा इदानि मूलप्पकतितोवास्साभिमतभावं दस्सेतुं ‘मूलप्पकतितो’च्चादि वुत्तं.
कथम्पनिदं विञ्ञायतिच्चादिना जनकस्सेवाब्याहितस्सापच्चेन मुख्य सम्बन्धमानीय इदमयुत्तन्त्यादिना ब्यवहितजनितस्साप्यपच्चयस्स परमप्पकतियाभिसम्बन्धसब्भावं वत्वा तं साधयितुमारभते ‘कथ’मिच्चादि, एवं हिच्चादि कथंपनिदमिच्चादिना यथावुत्तस्स समत्थ नवाक्यं, हियस्मा तं दिस्वा तथा पुच्छितो देवदत्तस्सवातिआदिना उप्पादेतारमेव निद्दिसति, नात्तानं पितामहो, तस्मा उप्पादेतायेवापच्चेन सम्बज्झति न पितामहोति योजेत्वा अधिप्पायो वेदितब्बो. इदं यथावुत्तमुप्पादेतुनिद्दिसनं, तेन अपच्चेन सद्धिं उप्पादेतुयेव जनकस्सेव योगो सम्बन्धो पटिपादेतुं न सक्काति सम्बन्धो.
तन्तितं [तत्थ-इति (पञ्चिकायं)] पुच्छानिमित्तं, तेनाति अपच्चेन. अपतनन्ति नरके अपतनं भवति, सोति योसो यस्सात्यनियमनिद्दिट्ठो सो ञातुं न इच्छितोति सम्बन्धो. इमिना इदं दीपेति- ‘‘नपतत्यनेन नरकेत्यपच्चन्ति वुच्चति अपच्चेनानेन यस्सकस्सचि अविसेसेनापतनम्भवति नरके सोसो ताय पुच्छाय ञातुं न इच्छितो’’ति. सो वाति कस्सायं पुत्तोति पुच्छायानुरोधने सो उप्पादेतायेव ञातुमिच्छितोति सम्बन्धो. तुसद्दो चेत्थापच्चेन नरकापातसब्ब जनजाननिच्छाविसेसजोतको, यदि सियाति सम्बन्धो, अत्तानम्पि निद्दिसेय्य न केवलमुप्पादेतारं, अत्थिच्चादि पितामहस्स अत्तनोपि निद्देसे कारणवचनं, तं अपच्चं निमित्तं कारणं, यस्स तं तंनिमित्तं तस्मा [कत्वा (पोत्थके)] एवं दिट्ठिको हिच्चादिना यथावुत्तं समत्थेति.
ब्यवहितजनितेनापीति ब्यवहितेन कत्तुना जनितेनापि, करणे चायं ततिया, हेतुम्हि वा. कस्मा एवं दिट्ठिकोति आह ‘यं निमित्तं हि’च्चादि. हिसद्दो यस्मादत्थे. यस्साति पुब्बजस्स, तेन अपच्चेन अपतनं तदपतनं ततो, इदं वुत्तं होति ‘‘तेन ब्यवहितजनितेनापि पुमुना पुब्बजोपि नरकं न पतति सो पुब्बजस्साप्य पच्चं भवति यथावुत्तेन निब्बचनेना’’ति. तस्माच्चस्स पुब्बे वुत्तयस्मात्यनेनाभिसम्बन्धो वेदितब्बो. उपपत्यन्तरमाह-‘उपचारतोवे’च्चादि. पुब्ब पुब्बभावे सतीति पुब्बस्स पुब्बस्स विज्जमानत्ते सति. ब्यवहितेन जनिते अपच्चेपि निमित्तं अपायापतकारणभावो अत्थिये वाति सम्बन्धो. केसन्ति आह-‘पुब्बेसन्ति पुब्बजानन्ति अत्थो, के नाति आह- ‘पारम्परियेना’ति. अभेदोपचारेनाति पुब्बपुब्बभावे सतिच्चादिना वुत्तनयेन जनकस्स विय पारम्परियेनपुब्बेसम्पिनिमित्तता वतो जनकसदिसत्ता जनकाव नाम ते सियुन्ति एवमभेदेन उपचरणतो चिन्तनतोति अत्थो. उभयथाति ञायेन उपचारेनचाति उभयेन पकारेन, एवमुभयथापि मूलप्पकतिया पच्चेनाभिसम्बन्धा कथमनन्तर [मनन्तरादि (पोत्थके) (तत्थ) पोत्थके] जनितेनापच्चेनादिपुरिससम्बन्धोयेन ततो णादिप्पच्चयो सियाति नासङ्क्नीयं.
ततो चाति मूलप्पकतितो च, अपच्चसामञ्ञवचनिच्छायन्ति इत्थि पुन्नपुंसकत्तविसेसोपग्गाहि अपच्चसामञ्ञस्स वचनिच्छायं.
एवम्मूलकतितो- पच्चसामञ्ञेन णादिप्पच्चयं ववत्थपेत्वा इदानि अपच्चादितोपि होतेव णादि सामञ्ञविधाना. सो च बहुलाधिकारतो गुरुजनायत्तत्ता तन्नियोगाचरणेन पसत्थे येवापच्चे ब्यवहितजनितेपि इत्थिवज्जिते सियाति दस्सेतुमाह ‘नत्तादीहि’च्चादि. सतियेव गुरुजने सप्पधानभावेन कुच्छिते-पच्चेतु नत्तादीवुत्तीहि वसिट्ठादीहि णादिप्पच्चयो होति वासिट्ठोतिआदि, इत्थियञ्च न होति वासिट्ठीतिआदि.
अत्थतोति सामत्थियतो. अपच्चे विधीयमानो पच्चयो अपच्चवता जायमानो तस्सापच्चन्ति अत्थे जायति. सोचाय मत्थविसेसो छ(ट्ठियन्त) ताभावे कथं सियाति इदमेत्थ सामत्थियं. अनन्तरे वापच्चे पुत्ते-भिधेय्य नत्तादो वापच्चे-भिधेय्याति ससम्बन्धो. कुतोचि अपच्चवता नत्तादो एव. इदञ्च सब्बम्बहुलवचनेव सम्पज्जतीति आह- ‘बहुलाधिकारा’ति. अपच्चेति एकवचनेन निद्देसे पुमुना नपुंसकेन करियति, तेने कस्मिं येवापच्चे सिया, न बहूसु वसिट्ठस्सापच्चानि वासिट्ठानि, न चित्थि वासिट्ठानि, न चित्थियं वासिट्ठीत्यासङ्कियाह-‘इदञ्चे’च्चादि. इदञ्च अपच्चवचनञ्च. इमिना चेत्थ तथा निस्सयकरणं दस्सेति. तस्स वचनिच्छाभावतोति तस्स लिङ्गवचनस्स सुत्ते वत्तुमिच्छायाभावतोति अत्थो.
किं पन कारणं सुत्ते लिङ्गवचनावचनिच्छायं तस्साप्पधानत्ता येनकेनचि लिङ्गादिना निद्देसो-वस्सं कत्तब्बोति नानन्तरियकत्ता तस्सेहोपादानं, यथाधञ्ञत्थिनोपलालादिनोप्यप्पधानस्सोपादानन्ति. ततोयेवाह-‘उपलक्खीयस्सेत्थ पधानत्ता’च्चादि. इत्थिपुमत्तयुत्तजञ्ञविसेसो उपलक्खीयो, अपच्चेतीदमुपलक्खणं, सयन्ति यथावुत्तमुपलक्खणं सयं. कारियप्पटिपत्तियाति पुमे नपुंसकेपच्चे-भिधेय्ये विधि होतिच्चेवं कारियप्पटिपत्तिया वत्तुं न इट्ठं.
वचनन्तरेपि अञ्ञस्मिं वचने. आणीति णिप्पच्चयसुत्तं वदति. अगोत्तादितोति योगोत्तस्सादिभूतो न होति, ततो, तेनेव ‘‘आणी’’ति सुत्ते (४-५) वक्खति-‘अकारन्तमत्ततोवायंणिन गोत्तादिभूततो’ति. वाक्यसमासापीति यथासङ्ख्येनाह. तस्मिं अत्थेति तस्मिं वाक्योपदस्सिते अत्थे, तन्ति वाक्यं. समासवुत्तिञ्च निवत्तेय्युन्ति सम्बन्धो.
सतिपनाति वाकारे सति तु अनिच्चत्ता णप्पच्चयस्स. सोपीति समासोपि, समासोतिआदिना पक्खन्तरमाह. तेन वाक्यसिज्झनेन. पक्खे वाक्यसमासापि सियुन्ति पक्खे समासवुत्तिया एव बाधितत्ता पक्खन्तरे णादिवुत्ति न बाधीयतीति वाक्यवुत्तियोपि सियुन्ति अत्थो.