१९. चत्थे

समुच्चीति पिण्डीकरणं, को सोति आह- ‘साधनमेक’मिच्चादि. एकं साधनं एकं किरियं वा पटिच्च चीयमानताति सम्बन्धो, केसन्ति आह- ‘किरियासाधनान’न्ति, केनाति आह- ‘अत्तरूपभेदेना’’ति. तत्थ देवदत्तो भुञ्जति तिट्ठति पचतिचाति साधनम्पटिच्च किरियानं अत्तरूपभेदेन चीयमानता वेदितब्बा, धवे च खदिरे च पलासे च छिन्दाति किरियम्पटिच्च अत्तरूपभेदेन साधनानं चीयमानता वेदितब्बा.

सोति समुच्चयो भवतीति सेसो, केसन्ति आह- ‘तुल्य बलान’मिच्चादि.

तुल्यबलानन्ति इमिना विसुं पधानभावेन किरियाभिसम्बन्धा अञ्ञमञ्ञानपेक्खत्तमाह.

अनियतक्कमयोगपज्जानन्ति कमो च योगपज्जञ्च, अनियतं कमयोगपज्जं येसं सद्दानं तेसं, यथेत्यादिना तत्थोदाहरणं दस्सेति, एत्थायमधिप्पायो ‘‘एत्थ गवादीनं विसुं पधानभावेनानयनकिरियाभिसम्बन्धा तुल्यबलता गवादीनं वुत्तक्कमेनेव नयनाभावा अनियतक्कमता गवादीनं युगपदि नयनाभावा अनियत योगपज्जता च होति, तथा अञ्ञं तादिसम्पी’’ति. अनु पच्छा पधानानुरोधेन (चयनं) अन्वाचयो, तं ब्यञ्जयति ‘यत्थे’च्चादि, तदनुरोधेनाति तदनुगुणेन, उदाहरति ‘यथे’च्चादि, भिक्खागमनमेत्थ पधानमन्तरङ्गत्ता, नेतरं बहिरङ्गत्ता, तं करणे यदि गावोपि पस्सति ताप्यानयति, एत्थ तु गोस्सानयनं भिक्खाटनमपेक्खते, नेतरमितरस्स… विनापि तेन तदनुट्ठानतो. इतरस्स इतरेन यो गो इतरेतरयोगो, सो च एतादिसोति आह- ‘अञ्ञमञ्ञे’च्चादि.

अवयवप्पधानो चाति साभाविकाभिधानसामत्थियेनापुथुभूतो च, वुत्तिवयेन सारिपुत्तसद्दो मोग्गल्लानत्थो होति मोग्गल्लानसद्दो सारिपुत्तत्थोपीति अञ्ञमञ्ञत्थे पधानतो युगपद्यधिकरणवचने सति चत्थ समासोति सो-यमधिकरण समुदायो उभयपदानुगतउभयत्थवसेन चतुब्बिधोपि युगपदि बुद्धिया गय्हमानो कदाचि उब्भूतावयवभेदो तेनेव साभाविकाभिधानसामत्थियेनेच्चेवमवयवप्पधानो च, ननु च जननमरणानीति विरुद्धानं कथमेकेनाभिधानन्ति वुच्चते- सब्बोपि सद्दो पयुज्जमानो (इतरी) तरेनावधारणं वत्तते, तेन एकेको सद्दो एकेकस्सत्थस्स वाचको, तथापि यथा सारिपुत्तमोग्गल्लानाति एत्थ बहुवचनस्सञ्ञथानुपपत्तिया युगपद्यधिकरणवचनता होती, तथात्रापि बहुवचनस्सञ्ञथानुपपत्तिलक्खणेन सामत्थियेन एकेनाप्यभिधानं होति. इति हेतुम्हि, यतो एवमवयवप्पधानो ततोति अत्थो.

बहुत्ताति किञ्चापि वाक्ये नेसं [वाक्येनेवेसं (पोत्थके)] विसुं बह्वत्थता, न हि सारिपुत्तमानयाति वुत्ते मोग्गल्लानस्सापि सम्पच्चयो भवति, तथापि यतो वुत्तिविसये सहभूतानमेवेसं विसुं बह्वत्थता, ततो तत्थ वचनीयस्स अत्थस्स सङ्ख्यातेदेन बहुत्तं. समाहरणं पिण्डीकरणवसेन संहरणं समाहारो, सो चेवं वेदितब्बोति दस्सेतुमाह ‘अञ्ञमञ्ञे’च्चादि.

एत्थ च किञ्चापि इतरीतरयोगस्स समाहारस्स च भावरूपत्ता अदब्बरूपता, तथापीतरीतरयोगे तु यथा गुणवच नानं सुक्कं वत्थं सुक्को कम्बलो सुक्का गावीति निस्सयभेदतो लिङ्गवचनसिद्धि, तथा तद्धम्मानमभिधानतो निस्सयतो लिङ्गवचन सिद्धि वेदितब्बा, संहतिप्पधानत्ताचेकवचनन्ति यदा बहुन्नं समुदायो तिरोहितावयवभेदो संघातो पक्कमीयते, तदा समाहारोच्चेव संहतिप्पधानत्ता एकवचनं होतीति अत्थो. तदनुट्ठानतोति तस्स करणतो. ब्यतिकरो मिस्सता, ब्यतिकरं दस्सेति पाणिच्चादिना, पच्चेकं परिसमत्तियं वाक्यबहुत्तं दस्सेति ‘तत्थ हिच्चादि.

चक्खुञ्च सोतञ्च, मुखञ्च नासिका च, हनु च गीवा च, छवि च मंसञ्च लोहितञ्च, नामञ्च रूपञ्च, जरा च मरणञ्चाति विग्गय्ह समासो, ‘‘समाहारे नपुंसक’’न्ति (३-२०) सब्बत्थ नपुंसकलिङ्गं, स्यादिम्हि मुख नासिकन्तिआदीसु ‘‘स्यादीसु रस्सो’’ति (३-२३) रस्सो. अलभता गोमुखं डिण्डिमो भेरिविसेसा, आळम्बरं पणवो, मुरजो मुदङ्गो, मद्दवो मुदङ्गो. मद्दववादनं पणववादनञ्च सिप्पमस्स मद्दविको पाणविको, सम्मं कंसताळं, ताळं हत्थताळं, अलसता च आळम्बरो च, मुरजो च, गोमुखो च, सङ्खो च डिण्डिमो च, मद्दविको च, पाणविको च, गीतञ्च वादितञ्च, सम्मञ्च ताळञ्चाति विग्गहो. युगस्स हिता योग्गा गोणा, तेसमिदं योग्गं कसिकम्मं, तस्स अङ्गं. तेनाह- ‘कसिभण्डान’न्ति, फालोकसको, पाचनं पतोदो, युगो च नङ्गलञ्चाति विग्गहो. पिण्डमायुधविसेसो, असि च सत्ति च तोमरञ्च पिण्डञ्चाति विग्गहो. चम्मं सरवारणफलकं, कलापो तूणीरं, पहरणञ्च आवरणञ्चाति विग्गहो. अहि च नकुलो च, बीळारो च मूसिको च, काको च उलूको च, नागो च सुपण्णोचाति विग्गहो. सङ्ख्या च परिमाणञ्च सङ्ख्यापरिमाणं, तत्थ परिमाणसञ्ञानं यथादीघो च मज्झिमो च दीघमज्झिमं. एककञ्च दुकञ्चाति विग्गहो, दुकतिकादीसुपि एसेवनयो.

खुद्दजन्तु सिया- नट्ठि, अथवा खुद्दकोव यो;

सतं वा पसते येसं, केचि आनकुला अपि.

कीटो च पतङ्गो च, कुन्थो च किपिल्लिको च, डंसो च मकसो च, मक्खिका च किपिल्लिकाचाति विग्गहो. पचनचण्डालाति ओ रब्भिकादीनं रुळ्हीसञ्ञा. उरब्भे हन्त्वा जीवतीति ओरब्भिको, एवं सेसेसु. सानं सुनखं पचतीति सपाको, वेना तच्छका, रथकारा चम्मकारा. साधारणा समाना, चरणसद्दो- यं इध गय्हतीति सम्बन्धो, यथा सकमज्झयनाय चरीयन्ति वतान्येतेसूति चरणानि, कठादिवाझान्यज्झयनानि साखासञ्ञकानि. यस्मा एतेहि चरति अरियसावको गच्छति अमतं दिसं, तस्मा चरणानि सीलादयो पण्णरस धम्मा. तेनाह- ‘कठादीही’तिआदि, कठादीहीति पसिद्धिवसेन कमातिक्कमेनापि वुत्तं, ततो आदिसद्देन अतिसादयो गय्हन्ति. अतिसेन भारद्वाजेन कठेन वुत्तं विदन्त्यधीयन्ति वाति ‘‘अञ्ञस्मि’’ति (४-१२१) णो, ‘‘लोपो’’ति (४-१२३) लोपो अतिसा भारद्वाजा कठा. कलापिना वुत्तं विदन्त्यधीयन्ति वाति, तेनेव णो, कलापा, कठा आदि येसं ते कठादयो, तेहि अज्झेनविसेसे च पुरिसे च उपचाराति सम्बन्धो.

सीलादयोतिआदिसद्देन इन्द्रियसंवरादयो गय्हन्ति. सीलञ्च पञ्ञाणञ्च, समथो च विपस्सना च विज्जा च चरणञ्चाति विग्गहो. एकतो अज्झयनमेतेसूति एकज्झयनानि, पकठानि वचनानि पावचनानि सद्धम्मो, एकज्झयनानि च तानि पावचनानि च तेसं, दीघो च दीघागमो च मज्झिमो च मज्झिमागमो च, एकुत्तरो च अङ्गुत्तरागमो च संयुत्तागमो च, खन्धको च विभङ्गोचाति विग्गहो.

तेसन्ति इमिना लिङ्गविसेसानन्ति छट्ठियन्ततं दीपेति, इत्थी च पुमा च, दासी च दासो च, चीवरञ्च पिण्डपातो च सेनासनञ्च गिलानपच्चयो भेसज्जपरिक्खारो च, तिणञ्च कट्ठो च साखा च पलासो चाति विग्गहो. छेको दक्खो, पुब्बा च पराचातिआदिना विग्गहो.

पुब्बदक्खिणन्तिआदीसु ‘‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’’ति (१-३३) रस्सो. कासो च कुसो च उसिरो च बीरणञ्च, मुञ्जञ्च बब्बजञ्चाति विग्गहो. खदिरो च पलासोचातिआदिना च, गजो च गवजो चातिआदिना च, हत्थी च गोच अस्सो च वळवाचाति च, हंसो च बलावा चातिआदिना च, बको च बलाकाचाति च. हिरञ्ञञ्च सुवण्णो च, मणि च सङ्खो च मुत्ता च वेळुरियो च जातरूपञ्च रजतञ्चाति च, सालि च यवकोचातिआदिना च, साकञ्च सुवञ्चातिआदिनाच, कासियो च कोसलाचातिआदिना च विग्गहो, जनपदवाचिना च बहुवचनन्ता.

एकवीसतिच्चादिनो एकञ्च तं वीसतिचाति विसेसनसमासो वा सिया, एकञ्च वीसति च एकवीसतीति चत्थसमासो वा, समाहारे नपुंसकत्तन्तु न पप्पोति, ‘‘नानुसासनीयं लिङ्गं सोकनिस्सयत्ता लिङ्गस्से’’ति लोके नपुंसकलिङ्गस्सेहानभिधानतो नपुंसकलिङ्गं न भविस्सतीत्यधिप्पायो, सभापरिसायाति ञापकतो वा समाहारे नपुंसकलिङ्गमत्र ब्यभिचरतीति दट्ठब्बं.

पुब्बप्पयोगो-भिमतोति उपसज्जनसञ्ञकस्स स्यादीति पठमाय निद्दिट्ठस्स समासे पुब्बनिपातो ‘‘उपसज्जनं पुब्ब’’मिच्चनेन (२-२-३१) इट्ठो कमस्स पधानभावेन वत्तुमिट्ठत्ताति ‘‘स्यादिस्यादिनेकत्थ’’न्ति (३-१) एत्थ स्यादीति पठमानिद्दिट्ठस्सासङ्ख्यादिनो पुब्बमवट्ठानतो स्यादिनेति ततियानिद्दिट्ठस्स पच्छावट्ठानतो ‘‘स्यादिस्यादिना’’ति सुत्ते पटिपाटिया पधानभावेन वत्तुमिट्ठत्ता.

परप्पयोगो-भिमतोति हेट्ठा वुत्तसुत्तेन पुब्बनिपाते पत्ते ‘‘राजदन्तादीसु पर’’न्तीमिना (२-२-३०) परनिपातो-भिमतो, वचनेनाति- ‘‘बहुल’’न्ति वचनेन, पुब्बका लयुत्तस्स परप्पयोगो-भिमतोति राजदन्तादिपाठतो एवा-भिमतो.

कमम्पच्चनादराति इमिना पधानभावेना-क्कमस्स वत्तुमिट्ठत्तमाह. सरो आदि यस्स तं सरादि, सङ्खो च दुन्दुभि च वीणा च, उदुक्खलञ्च मुसलो च, धनपति च रामो च केसवोचाति विग्गहो. जंदंसद्दा जायासद्दसमानत्था असङ्ख्या-जञ्च पति च, दञ्च पतिचाति विग्गहो, अवन्तयो च अस्सकाच, अग्गि च इन्दोचाति विग्गहो, तंनिवासिम्हि गहिते अवन्ति च अस्सकोचाति एकत्तेनपि विग्गहो वत्तति. द्वन्दसमासो- यं द्वन्दसदिसत्ता द्वन्दो, द्वे च द्वे च पदानि द्वन्दानीति हि उभयत्थप्पधानो- यं द्वन्दसद्दो.