१७. वाने

अनेकग्गहणस्स पयोजनं वत्तुमुपसक्कति ‘इधे’च्चादि, विवच्छितेकसङ्ख्यासामञ्ञन्ति विवच्छितं एकसङ्ख्याय सामञ्ञं, एवं मञ्ञते ‘‘यदि‘स्यादि स्यादिने’ति वत्तुमिच्छितेकसङ्ख्यासामञ्ञस्स परिग्गहो न सिया तदा इहानत्थक (मनेक)ग्गहणं सिया तेनेहाने कग्गहणसामत्थियायेव ‘स्यादिस्यादिने’ति वत्तुमिच्छितेकसङ्ख्या सामञ्ञम्परिग्गहितन्ति विञ्ञायते’’ति तेनेच्चादिना इदं दस्सेति ‘‘तेन यथावुत्तेन पुब्बे वुत्तो सब्बोपि समासो पुब्बपरानं द्विन्नंयेव स्याद्यन्तानं होती’’ति.

यज्जेवं कथं ‘तदहुजातो’ति बहुलाधिकारेन विसेसन समासगब्भकारकसमासेन वा सिज्झति, अयं अञ्ञपदत्थसमासो. चत्थे बहुन्नमिट्ठत्ता तदत्थञ्चानेकग्गहणं, तेन ‘होतु पोतु पिता पुत्ता’ति होति उत्तरपदे (योनि) सम्बन्धे परतो पुब्बपदस्स ‘‘पुत्ते’’ति (३-६५) सुत्तेनात्तेन, अञ्ञथा द्विन्नंद्विन्नं समासे सब्बत्थ उत्तरपदसम्भवेन ‘‘विज्जायोनिसम्बन्धानमा तत्र चत्थे’’ति (३-६४) ‘‘पुत्ते’’ति च सुत्तद्वयेनात्तेन‘होता पोता पिता पुत्ता’ति आपज्जेय्य. अनेकन्ति पठमन्तत्ता स्यादीतीदमेवानुवत्तते, तेनेवानेकं स्याद्यन्तमिच्चेव वुत्तं. अथाञ्ञत्थेति वुत्ते-ञ्ञस्स वाक्यस्सत्थेति अवत्वा पदस्सेच्चेव कस्मा वुत्तन्त्यासङ्किया ह- ‘स्याद्यन्तस्से’च्चादि, तस्सेवाति सामत्थियलद्धस्स स्याद्यन्त पदस्सेव समासो विञ्ञायतीति सम्बन्धो.

तस्स गुणा तग्गुणा तस्सेच्चनेनाञ्ञपदत्थो निद्दिसीयते, तस्स अञ्ञपदत्थस्स ये गुणा यानि विसेसनानि, तेसं संविञ्ञाणं गहणं तग्गुणसंविञ्ञाणं, अथवा सो गुणो यस्स सो तग्गुणो, तग्गुणस्स तग्गुणयुत्तस्साञ्ञपदत्थस्ससंविञ्ञाणं, न गुणविरहितस्सा(ति) तग्गुणसंविञ्ञाणं, एत्थ पन ‘अञ्ञपदत्थे तग्गुणसंविञ्ञाणं प्यत्थी’ति परिभासीयति, तत्थायमत्थो ‘‘अञ्ञपदत्थे समासे-ञ्ञपदत्थो विसेसनेन सह विञ्ञायति नविसेसनरहितो’’ति, क्वचि अतग्गुणसंविञ्ञाणस्सापि दस्सने नापिसद्दो, यत्रावयवेन विग्गहो समुदायो समासत्थो तत्थेव तग्गुणसंविञ्ञाणं भवति, तग्गुणसंविञ्ञाणतो अञ्ञं अतग्गुणसंविञ्ञाणं, तस्मिं, यत्रावयवोयेव समासत्थो तत्रातग्गुणसंविञ्ञाणं.

एत्थ पन बहुधनसद्दो पुरिसस्स उपलक्खणभावेन कतत्ता. अभिमतोति पाणिनीयानं अभिमतो दसन्नं समीपे आसन्ना दसन्नमिच्चादिवाक्ये.

परिमाणमेवसङ्ख्येयन्ति परिमाणलक्खणमेव सङ्ख्येयं, तञ्च परिमाणलक्खणं सङ्ख्येयञ्च.

सङ्ख्यानरूपन्ति सङ्ख्यानसभावं.

परिमाणेनाति पञ्चसङ्ख्याय परिच्छिज्जमानेन सङ्ख्येयसङ्खातेन परिमाणेन.

सङ्ख्यानवुत्तीति तेन अनतिवत्तियमानतप्परिच्छेदक सङ्ख्यानरूप सङ्खाते सङ्ख्याने वुत्ति यस्सा सा सङ्ख्यानवुत्ति-पञ्चसङ्ख्या.

दिट्ठन्तेनिमिना इमं दीपेति ‘‘यथा पञ्च परिमाणमेसन्ति पञ्चकाति एत्थ परिमाणरूपो-वयवभेदसमुदायसभावो पकतियत्थो समुदायिनो सकुना पच्चयत्थो, तथा तिदसाति एत्थापि’’ति, कप्पच्चयो पकतिप्पच्चयत्थभेदसम्भवेन.

केचि पनाति इमिना पाणिनीये दस्सेति.

पकतिप्पच्चयत्थभेदसम्भवाति इमिना परेसं पकतिप्पच्चयत्थानं भेदाभावस्स इच्छितत्ता सञ्ञायं सकत्थे कप्पच्चयस्स विधानं दस्सेति.

स्याद्यन्तस्साति इमिना वासद्दस्स पदत्तं दस्सेति.

तदत्थेपीति तस्स वाइति अञ्ञपदस्स अत्थेपि, तदत्थो चेत्थ विकप्पत्थो वा सिया तदा पन द्विन्नं गहणे न तिण्णं, तेसन्तु गहणे न द्विन्नं, संसयो वा, तदा तु संसयस्सोभया लम्बनरूपत्ता द्वेवाति वुत्ते तयो, तयोवाति वुत्ते द्वे अपेक्खीयन्तीति बुद्धिविसया पञ्च अत्था समासाभिधेय्यो होन्ति.

नामत्तेनाति रुळ्हिनामत्तेन, अभिमतो पाणिनियानं, विकप्पितं सुत्तन्तरेन विभासा सब्बनामसञ्ञाविधानेन.

अवयवधम्मेनाति अवयवसङ्खातेन सभावेन.

ननु च समानाधिकरणानं बहुब्बीहि वुत्तो पाणिनियेहि ‘पञ्चहि भुत्तमस्सेति ब्यधिकरणानं न सिया’ति, तथा पठमत्थं वज्जेत्वा सब्बविभत्यत्थेसु इट्ठो ‘वुट्ठे देवेगतोच्चत्र वुट्ठदेवोति न सिया’ति तस्मा कथमत्र ब्यधिकरणानं पठमत्थे समासो वण्णीयतेच्चासङ्कियाह-‘ब्यधिकरणानम्पि’च्चादि, ब्यधिकरणानम्पि यथाभिधानंसमाससब्भावतो पञ्चहि भुत्तमस्सेत्यादो बहुलाधिकारा अनभिधानतो वा न भविस्सति, ततोयेव च पञ्च भुत्त वन्तो-स्सेति समानाधिकरणानम्पि क्वचि न भविस्सति, तथा पठमत्थेपि क्वचि न भविस्सति वुट्ठे देवे गतो’ति. तुल्ययोगे गम्यमानेति अत्थो.

अञ्ञत्रचाति तुल्ययोगतो-ञ्ञत्र सलोमकोत्यादीसु च, विज्जमानानि लोमान्यस्स, विज्जमाना पक्खा अस्साति विग्गहो. उपसङ्ख्यातो ‘‘स्याद्यधिकारे-त्थिखीरादीनमुपसङ्ख्यान’’न्ति (२-२-२४-वा) सभावतो एव निवत्तो न सुत्तन्तरतो, गतत्थस्सापि हि पयोगे अनवट्ठानं सिया पिट्ठपेसने विय, कथञ्चरहि ब्राह्मणे बहू आनय, अहं पचामीति नावस्समेवं पयोगो, कत्थचि पन वचनसिलिट्ठतादिप्पयोजने सति होतेव.

कण्ठे सम्भवोति काळस्स कण्ठे सम्भवो. ट्ठसद्दत्थोति कण्ठट्ठसद्दे ट्ठसद्दत्थो. ओट्ठसद्दोव मुखवुत्तीत्यनेन गम्ममानत्थत्ता दुतियस्स मुखसद्दस्साप्पयोगमाह, तस्मा ओट्ठोव मुखमस्साति विग्गय्ह ओट्ठमुखोति समासो, न च पाणि पाण्यन्तरस्स मुखं, मुखेनेव च पाणिमुखस्स सदिसत्तं पसिद्धन्ति सामत्थिया ओट्ठमुखमिव मुखमस्सेत्यत्थेव तिट्ठते, उपन्यस्यन्तेत्युपन्यासा, विसयदस्सनत्थाति इमिना’कण्ठे काळो यस्सा’त्यादीकमेव वाक्यन्ति दस्सेति. समुदाये विकारेचाति समुदायसम्बन्धे विकारसम्बन्धे च. तंसमासस्साति तस्सा छट्ठिया समासस्स, तदभिधायिनन्ति सङ्घात विकाराभिधायीनं, केसानं सङ्घातो इच्चादि परेसं वाक्यं. धातुतो जातं धातुजं, उत्तरपदं पतितसद्दादि, तस्स पयोगोति पतितसद्दस्स पयोगो.

‘‘नञ्स्मात्थ्यत्थान’’न्ति (२-२-२४) वात्तिकं, एतनाह-‘ञ कारानु बन्धा’इच्चादि. पाणिनिया तु अविज्जमानसद्दो नञ्समासो, पदन्तरे नास्स बहुब्बीहि वोत्तरपदलोपो, अविज्जमाना पुत्तास्स अपुत्तोविज्जमानपुत्तोति साधेन्ति, इच्छते पाणिनीयेहि… दक्खिणपुब्बा सद्दानं नानत्थत्ता ब्यधिकरणत्ता, वचनेपीति सुत्ते विज्जमानेपि, अय मञ्ञपदत्थसमासो परेहि बहुब्बीहीति वुच्चति तथाहि बहवो विहयो यस्स सो बहुब्बीहि, यथा बहुब्बीहीति अञ्ञपदत्थप्पधानो तथा अयम्पि.