११. विसे
किन्तं विसेसन मिच्छाह-‘यमि’च्चादि, यं अवत्थापयति तं वुच्चतीति सम्बन्धो, किन्तं विसेस्समिच्चाह-‘यदनेके’च्चादि, यं अवत्था पीयते तमभिधीयतेति सम्बन्धो, नन्वेकत्थेनेत्युच्चमाने विसेस्सेनेति कथमवगम्यते, यतो एवं विवरितवा त्यासङ्कियाह- ‘यदिपि’च्चादि.
सम्बन्धिसद्दत्ताति एवं मञ्ञते ‘‘सम्बन्धिसद्दा सकत्थमिव नियतम्पटि-योगिनमाक्खिपन्ति… तेन विना तेसं सकत्थस्सासम्भवाति, विवरितवाति विवरित्थ, एकत्थेनेतीमस्स समानाधिकरणेन सह समासो होतीति एवं साज्झाहारो अत्थो वेदितब्बो, अत्थसद्दस्सानेकत्थत्ता विसेसेति ‘अत्थो अभिधेय्यो’ति. कथं तेनत्थो वुच्चतीत्याह- ‘अधिकरीयति’च्चादि.
विसेस्सस्स समानाधिकरणत्तञ्च विसेसनापेक्खन्ति सम्बन्धो. विसेस्ससद्दस्स विसेसनेन सह समानाधिकरणत्तं विसेसन सद्दापेक्खन्ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो, तत्थ कारणमाह- ‘सम्बन्धा’ति, अधिकरणस्स समानत्तं नाम भिन्नानं सम्बन्धीनं भवति, सम्बन्धिनो च सम्बन्धमन्तरेन न होन्ती [होति (पोत्थके)] ति विसेसनविसेस्सानं सम्बन्धो विञ्ञायते, एवं विञ्ञाता तस्मा सम्बन्धाति अत्थो.
सद्दब्यतिरेकेन हेत्थ अत्थानं विसेसनविसेस्सभावो न सम्भवति, तथा हि ‘नीलमुप्पल’न्ति पञ्च वत्थूनि सन्निहितानि नीलन्ति नीलत्तं गुणसामञ्ञं, नीलो गुणो, तदाधारो दब्बन्ति तीणि, उप्पलन्ति उप्पलत्तं उप्पलजाति, दब्बञ्च तन्निस्सयोति द्वे.
तत्थ उप्पलजाति गुणजातीनं [नीलजातिउप्पलजाभधनं (कातन्तटीका)] ताव न सम्भवति विसेसनविसेस्सभावो जातिया निग्गुणत्ता, नीलत्तस्स च नीलगुणे समवायिनो, उप्पलत्तस्स च उप्पलदब्बे समवायिनो समानाधिकरणत्तम्पि नत्थि, उप्पलजातिया नीलस्स च गुणस्स अत्थि समानाधिकरणत्तं… नील मुप्पलन्ति पवत्तिनिमित्तानं उप्पलजातिनीलगुणानमेकमधि करणंनिस्सयोति, विसेसन विसेस्सभावो तु नत्थि जातिया अनीलत्ता, गुणदब्बानन्तु सम्भवतिविसेसनविसेस्सत्तं दब्बस्सानेकगुणत्ता, समानन्तु तेसम्परमधिकरणं ततियं नत्थि, येन समानाधिकरणत्तं सिया, एवं नीलदब्ब उप्पलदब्बानम्पि अञ्ञमञ्ञपरिहारेन वत्तुमिच्छितानं न विसेसन विसेस्सभावो, नापि समानाधिकरणत्तं, कस्मा अञ्ञमञ्ञासम्बन्धतो अपेक्खाभावतो, वुत्तपटिपक्खतो पन वक्खमाननयेन सद्दानमेव सामानाधिकरण्यं विसेसनविसेस्सत्तञ्च वेदितब्बं, तेनेवाह-‘अतोयेवे’च्चादि.
अतोयेवाति यतो विसेस्सस्स समानाधिकरणत्तं विसेसनापेक्खं, अतोयेव हेतुतोति अत्थो, भिन्ननिमित्तप्प युत्तानमेवाति सामञ्ञेन नीलगुणाधारे दब्बे गुणेयेव वा नीलसद्दस्स, उप्पलसद्दस्स च सामञ्ञेन गुणवति दब्बे वत्तमानत्ता अञ्ञमञ्ञेसु भिन्नेसु सद्दप्पवत्तिया कारणेसु पयुत्तानं सद्दानमेव [निट्ठानमेव (पोत्थके)].
समानाधिकरणत्तन्ति नीलुप्पलसद्दानं विसुंविसुं योगे विसिट्ठदब्ब वाचित्तस्सासम्भवा, नीलञ्च तं उप्पलं चेति सामानाधिकरण्ये सन्निपतिते सति सम्भवा एवं तत्थ विसिट्ठे वत्थुम्हि पवत्तानं तेसं समानत्थता, एवकारेन ब्यवच्छिन्नमत्थं दस्सेतुमाह-‘नत्वभिन्ने’च्चादि.
ननुचेत्यादि चोद्यं, सीसम्पातीति सीसपा रुक्खविसेसो, नयिद मेवमिच्चादि परिहारो.
अथ तुच्चतेइच्चादिना परस्स वचनावकासमासङ्कते, विसेसवुत्तीति फलस्स रुक्खस्स च सामञ्ञसद्दत्ता भावेन विसेसे वुत्ति, इमेसन्ति सीसपादीनं न समोधारिताति न निच्छिता, सामञ्ञवुत्तियेव समोधारिताति अधिप्पायो, अवसिता निच्छिता वुत्ति येसं सीसपादीनं ते अवसितवुत्तयो, पयतनं विना तदा पप्पोति चाति सम्बन्धो, पयतनन्ति ‘सामत्थियलद्धेपिविसेस्से’तिवचनं. तञ्चनत्थिच्चादि परिहारो, सरूपमत्तकथनायाति वुत्तत्थानम्पि सरूपमत्तकथनाय ‘पूपे बहू आनये’ति यथा, एवं जातीयकन्ति सरूपकथनप्पकारयुत्तं. उपसंहरमाह-‘तदेव’मिच्चादि, निपातसमुदायोवायं वुत्तेन पकारेनेत्यस्स अत्थे वत्तते.
अञ्ञतरसम्भवेपि तन्निवत्तिया वचनसब्भावं दस्सेतुमाह- ‘अथपि’च्चादि, अञ्ञतरसम्भवेपीति विसेसनस्स विसेस्सस्स वा सम्भवेपि, यत्रप्युभिन्नमत्थि विसेसनविसेस्सभावसम्भवो तत्थपिताव बहुलंवचनतोव निवत्ति होति, किम्पना-ञ्ञतरसम्भवेति दस्सेतुमाह-‘यथा पुण्णो’इच्चादि, एत्थ पन अञ्ञेपि पुण्णनामका सन्तीति ब्यभिचारसम्भवा उभिन्नम्पि विसेसनविसेस्सभावसम्भवे बहुलंवचनमेव समासं निवत्तेति, एवं विधेपीति अञ्ञतरसम्भवेपि, न केवलं विसेसनविसेस्सभावसम्भवे, अथ खो एवं विधेप्यञ्ञ तरसम्भवेपित्यविसद्दस्स अत्थो.
यज्जेवमिच्चादि पच्चेकं विसेसनविसेस्सभावे सति अनिट्ठा पादनचोदना, पच्चेकं विसेसनं सिया उभिन्नम्पि विसेसनत्ता, तत्थ दोसमाह-‘विसेस्सस्सच पुब्बनिपातो’ति, चो-वधारणे, वत्तब्बन्तरसमुच्चये वा, कुतोच्चाह- ‘नाग्गहिते’च्चादि, इति कारणे, अतो किमनिट्ठमायात मिच्चाह- ‘उप्पलनीलन्तिपि सिया’ति, इत्थञ्चरहि किन्त्याह- ‘नीलुप्पलन्ति चे’च्चादि. परिहारमाह-‘नेसदोसो’च्चादि, उपपत्त्यन्तरमाह- ‘अथ चे’च्चादि.
अञ्ञमञ्ञानुपकारित्ताति अञ्ञमञ्ञस्स विसेसनविसेस्सत्ते नानुपकारित्ता सप्पधानत्ताति अत्थो, अथ द्विन्नम्पि अप्पधानत्तं कस्मा न सिया त्याह- ‘अप्पधानत्तेपि’च्चादि, सकसकप्पधानापेक्खावन्तानन्ति सकेसके पधाने अत्तनि अपेक्खावन्तानं. अथ कुतो दब्बस्सेव पधानत्तमसितं, न तु गुणस्सेत्यासङ्किय ञायमुपनिस्सयति ‘अथ चे’त्यादिना. छागोत्यजो वुच्चते, तं सेतवण्णमालभेथ मारेय्य, फुसनं वा करेय्याति अत्थो, आपुब्बो लभि हि मारणे फुसने च वत्तते, देसनायन्ति [चोदनायन्ति चोदनावाक्य (पोत्थके)] वेदवाक्येति अत्थो, कुतो छागतो-ञ्ञो नालब्भतेच्चाह- ‘न हि’च्चादि.
छागाभावेति सेतगुणयुत्तस्स छागस्साभावे, पिट्ठपिण्डिमालब्भाति सेतगुणयोगेन विट्ठपिण्डिं आलम्भ, न च नालम्भते तस्मा गुणो अप्पधानन्ति अज्झाहरितब्बं.
पुन चोदेन्तो आह- ‘ननु चे’च्चादि, अथेत्यधिप्पायमासङ्कते, अनिट्ठमापादयति नीलसद्देपि पसङ्गो’ति, कुतोच्चाह- ‘सोपिहि’च्चादि, इदं वुत्तं होति- ‘‘उप्पलसद्दो जातिवाची, न तु दब्बवाची, जाति विसिट्ठदब्बवाचित्ता यदि दब्बवाचीति वुच्चते, तदा नीलसद्दोपि गुणविसिट्ठ दब्बवाचित्ता दब्बवचनमापज्जतीति इमेसं न कोचि विसेसो’’ति, परिहरन्तो आह ‘नेदमत्थि’च्चादि, अपायिनो अपगन्तारो दब्बाति गम्यते, कुतोच्चाह- ‘सतीपि’च्चादि, इति कारणे.
विसेसनमेकत्थेनेति सिद्धेपि पपञ्चत्थं परिप्फुटत्थञ्च उदाहरणबहुत्तं दस्सेतुं पाणिनियेहि बहुं सुत्तितं, सब्बस्सेतस्स पच्चक्खातभावं दस्सेतुं वुत्तियमुदाहरणमत्तं दस्सितं, तदिदानि ब्याख्यातुकामो आह- ‘पुब्बकाले’च्चादि, छिन्नोच विसेसनन्ती सम्बन्धो ‘‘पुब्बकालेक सब्बधुरपुराणनवकेवलानि समानाधिकरणेने’’ति (२-१-४९) ते समेत्थ सुत्तं, तत्थेकादीनं वुत्तियमुदाहरणानि न दस्सितान्युपलक्खणतोव विञ्ञायन्तीति दस्सेतुमाह- ‘एके’च्चादि, एको च सो पुरिसोचात्यादिना विग्गहो उपलक्खणत्तायेव च ‘सत्त च ते इसयो च सत्तिसयो’च्चादिकञ्च दट्ठब्बं.
उपमीयते परिच्छिज्जते-नेनेत्युपमानं, उपमीयतीत्युपमेय्यं, तेसं उपमानोपमेय्यानं साधारणो यो धम्मो सामतातेन विसिट्ठं यदुपमेय्यं, तं वचनेनेत्यत्थो उपमानोपमेय्यच्चादि कस्स, समासो भवतीति सेसो, कारणमाह- ‘विसेसे’च्चादि, विसेसापरिग्गहाति विसेसनन्त्येव सामञ्ञेन परिग्गहा, एवम्भू तस्सापीति उपमानरूपस्सापि. ननु सत्थीसद्दस्ससत्थियं वुत्ति सामासद्दस्स तु देवदत्ताय, अतो ब्यधिकरणत्ता कथमेत्थ समासोच्चासङ्कीयाह- ‘यदे’च्चादि, समानो धम्मो सामत्तादि यस्स सो सधम्मो, तस्स भावो साधम्मियं सामत्तं, तस्मा देवदत्तात्थे वत्तते उपचारवसेन, सामासद्दोपि गुणवचनोपि सामत्तं वत्वा सद्धादित्तवसेनाभेदोपचारेन वा देवदत्तायं वत्तते, ननु च सामासद्दस्स देवदत्ताभिधाने चरितत्थताय सत्थी गुणेन निद्दिट्ठात्यनियतगुणप्पतीतिप्पसङ्गो नेकगुणाधारत्ता सत्थियात्यासङ्कियाह- ‘यदिपि’च्चादि.
इहाति निद्धारणे, एतेसं गुणानं मज्झेति अत्थो, इह वा सत्थियं, सामगुणवन्तताय सामायाति गम्यते, पसिद्धिवसेनाति सत्थिसामात्यत्रोपमानं सत्थी, उपमेय्या देवदत्ता, पसिद्धन्तुपमानं भवति नाप्पसिद्धं… पसिद्धसाधम्मिया साध्यु साधनमुपमानन्ति कत्वा सत्थियेव सामङ्गुणेन पसिद्धा न देवदत्ता, तस्मा सामगुणप्पसिद्धियाति अत्थो. साध्युते उपमीयतेनेनेति साधनमुपमानं, साध्यते उपधीयतेति साध्यमुपमेय्यं, पसिद्धस्स साधम्मियं तेन, साध्यस्साप्पसिद्धस्स कस्सचि साधनं साध्यसाधनं. यत्रत्विच्चादिना बहुलंवचनसामत्थिया सामञ्ञवचनेनेव समाससब्भावं वत्वा अञ्ञेनासब्भावमुदाहरणेन फुटयितुं ‘फाला इव तण्डुला’त्यादि आरद्धं.
तण्डुलसद्दोति उपमेय्यभूततण्डुलसद्दो, तण्डुलत्तम्पि वत्वा दब्बे पवत्तो सामञ्ञवचनो नतु भवतीति सम्बन्धो, दब्बेति तण्डुलदब्बे फालदब्बे च.
उपमानोपमेय्यसाधारणसूरत्तादिधम्मवचनाप्पयोगेति उपमानोपमेय्यानं साधारणो यो विसारदत्तादिधम्मो तब्बचनस्स ‘मुनि अयं सीहो विय विसारदो’त्यादो विसारदादिसद्दस्साप्पयोगेति अत्थो, केसञ्चिति केसञ्चि सद्दानं मज्झे, विसेस्सत्तमेव फुटयति. ‘तथा चे’त्यादिना, विसेसनविसेस्सानं यथिट्ठत्ता निच्चं सीहादीनं विसेस्सतायेव वचनिच्छाति पुब्बनिपातत्ताप्पसङ्गोति भावो, उपपत्यन्तरमाह-‘विसेसनस्सेवे’च्चादि, यदिपि सीहो विसेसनमेव न विसेस्सं, तथापि बहुलाधिकारा विसेसनस्सापि परनिपातोति भावो.
अथात्रापि विसेसनन्तेव समासप्पटिपादने’मुनि अयं सीहोव विसारदो’च्चादो सामत्थियतोव समासाप्पसङ्गेपि उपमानो पमेय्यानं साधारणविसारदत्तादिधम्मवचनाप्पयोगे सति तप्पसङ्गाभावत्थं वचनमारब्भनीयन्ति चोदेति ‘ननुचे’त्यादिना, सामत्थियतोति सामञ्ञवचनप्पयोगे सापेक्खत्ता समासाप्पसङ्गोति सामत्थियं तस्माति अत्थो. सामञ्ञप्पयोगत्थन्ति समासवाक्ये सामञ्ञवचनस्स सूरत्तादि(नो), अप्पयोगत्थं, तथा हिच्चादिना सामञ्ञसद्दप्पयोगे सामत्थियतो समासासब्भावा सुत्तन्तरस्सानारब्भनीयभावं साधेति.
विसेसानन्तब्भावाति सामञ्ञस्स समासे अन्तोभावेपि तिखीणत्तादितो विसिट्ठस्स सूरस्सादिवचनीयस्स विसेसस्स समासे अनन्तोगधत्ता अप्पसङ्गो सापेक्खमसमत्थन्ति. अथेति ‘सच्चमेत’न्तिआदिं परवचनमासङ्किय वदति, एवमादिसिज्झनत्थं समासोति (ञापनत्थं) आरब्भनीयम्भवतीति सम्बन्धो.
पधानस्साति ‘रञ्ञोपुरिसो-भिरूपो’तेत्थ अभिरूपसापेक्खस्स पुरिसस्स विसेसनत्तेनेवा [विसेसनं तेनेवा (पोत्थके)] प्पधानं, समासावयवभूतं राजानं पति विसेस्सभावेनाविफलितसकत्थताय पधानभूतस्स पुरिसस्स. आदिसद्देन ‘राजपुरिसस्स दस्सनीयस्स गेह’न्ति सङ्गण्हाति.
एत्थ हि गेहम्पति विसेसनभावेनाप्पधानत्तेपि राजानम्पति पधानभूतस्स पुरिसस्स सापेक्खस्सापि समासो होतेव. इदञ्चञापनत्थं वचनारम्भप्पयोजनञ्च, कारणमाह- ‘गमकत्ता’इच्चादि.
गमकत्ताति विग्गहवाक्यत्थस्स वुत्तियम्पतीयमानत्ता गमकत्तं तस्मा, नचेह गमकत्तमत्थीति ‘मुनि सीहोव सूरो’त्यत्र तु वाक्यतो योत्थो पतीयते, नायं ‘मुनि सीहो सूरो’त्यतो गम्यतेति गमकत्तं नत्थी-ति अत्थो, तथाहि मुनिसीहसद्देनेवो पमानोपमेय्यभावनिमित्तस्स विसारदत्तस्स सभावेनेवोपादानतो विसारदसद्दस्स तेन सम्बन्धाभावो.
अपवग्गो निब्बानं, वाक्यमेवेति एवकारेन ब्यवच्छिन्नमत्थम्पदस्सयमाह- ‘वुत्तिनिवत्तेती’ति बहुलाधिकारतो विञ्ञायति, ननु चात्र विसेस्सभावासम्भवाप्पसङ्गोयेव वुत्तियाति चोदेति. ‘ननुचे’त्यादिना.
पुण्णताब्यभिचाराति पुण्णतासङ्खातस्स बालादिअवत्थाविसेसस्स अविनाप्पवत्तितो ब्यभिचारी हि विसेस्सम्भवति यथा नीलतायुप्पलं, परिहरति ‘नेदमत्ति’च्चादिना, मन्ताणिपुत्तानं अनेकत्ताति केवलं मन्ताणिया पुत्तो पुण्णोयेवाति अभावा तेसं बहुभावतो, अत्तनो अत्तनो गहस्स पतयोति गहपतीनं बहुत्तं पाकटमेव.
वुत्तियेवेति एवकारेन ब्यवच्छिन्नमत्थमाह-‘वाक्यं निवत्तेती’ति. विसिट्ठजातिवचनाति वुत्तं कण्हसप्पजातिया लोहितसालिजातिया च विसिट्ठत्ता.
तच्छको सप्पोति ब्याख्येयमुपनिक्खिप्पचोदयमाह- ‘ननु चे’च्चादि. तच्छकभावानपेतोति बालयुवत्तादिसङ्खाततच्छकभावतो अब्यावुत्तो, अत्थिनामधेय्योति तच्छको नाम कोचि तन्नामो अत्थि, किरियासद्दोति तच्छतीति तच्छकोति एवं किरियाय पवत्तिनिमित्तत्तेनोपादिन्नो वड्ढकीवाची तच्छकसद्दो, एवं मञ्ञते ‘‘यथावुत्तनयेन विसेसनविसेस्ससब्भावा समासेन भवितब्बं, तथा सति किमिदं पच्चुदाहरणं कत’’न्ति. अत्र केनचि न नामधेय्यस्सेत्यादि नोपजायतेवात्येतदवसानं वुच्चमानमनुद्यतं निराकत्तुकामो आह-‘योपा हे’च्चादि.
इमस्सायमधिप्पायो ‘‘वुत्तनयेन तच्छकसद्दस्स किरिया सद्दस्सात्थविसयापेक्खायाभावतो विसेस्सत्ताभावा पच्चुदाहरणमिदं कत’’न्ति.
कस्मा अयुत्तमिच्चाह-‘यतो’च्चादि, नामधेय्यस्स किरियावाचिनो च अत्थाभिधानसामत्थियं तुल्यं वा न वा, अवयवप्पसिद्धिया समुदायप्पसिद्धि बलवति वा नवेत्येतं विचारेतुं यतो नाधिकतन्त्यत्थो, किञ्चरहि अधिकतन्त्याह- ‘अपित्वि’च्चादि, तच्छकसद्दोनेकत्थवुत्ति नानेकत्थोति विचारेतुमधिकतन्ति योजना.
एवं मञ्ञते- ‘‘विसेसनविसेस्सभावचिन्तायं सद्दानमत्थाभिधानसामत्थियचिन्ता न युज्जते ‘सति सम्भवे ब्यभिचारे च विसेसनं सात्थकं होती’ति विसेसनं मग्गीयते, नासम्भवे नाब्यभिचारे यथा सीतं (हिमं) उण्होग्गीति, तस्मा सम्भवब्यभिचारचिन्ता विसेसनविसेस्सभावचिन्तायमुपयुज्जतीति तच्छकसद्दो-नेकत्थवुत्तिवा न वेत्येतदेव विचारेतुमधिकतन्ति कत्थचिपि विसेसनविसेस्स सब्भावे समासो होतेवा’’ति, यदिपि नामधेय्यकिरियावाचीनमतुल्यमत्थाभिधानं समुदायप्पसिद्धिया च बलवतित्तं, तथापि वक्खमाननयेन समाससब्भावा न काचि हानीति दस्सेतुमाह- ‘एत्थ चा’तिआदि.
एत्थचाति केचि पक्खे च, कञ्चि पीळमावहतीति सम्बन्धो, कुतोच्चाह ‘तथाहि’च्चादि. एवं मञ्ञते- ‘‘यदीपि समुदायप्पसिद्धिया सति किरियासद्दत्थविसयापेक्खा नोपजायते, तथापि नामधेय्यस्सेव तच्छकसद्दस्साप्यनेकत्थवुत्तित्तमत्थेव… सप्पविसेसे मनुस्से च तन्नामके नामधेय्यस्स तच्छकसद्दस्स पवत्तिसब्भावा(ति) विसेसनविसेस्ससब्भावतो समासप्पसङ्गो तदवत्थो येवा’’ति, न केवलं सप्पविसेसस्सेव तच्छकसद्दो नामधेय्यमपितु मनुस्सानम्पीति पिसद्दत्थो. तच्छकसद्दस्सानेकत्थवुत्तित्तेपि न समुदायप्पसिद्धिया अवयवप्पसिद्धीबाधाति दस्सेतुमाह- ‘नचा’तिआदि. चो-वधारणे, कुतोच्चाह ‘किरिये’च्चादि. कमेनत्थप्पसिद्धीति यं, एतम्पन सक्का विञ्ञातुन्ति योजना.
यन्ति यं पसिज्झनं, कमेनाति बाधाभावतो अनुक्कमेन. एवञ्चेति इमिना नचेत्यादिना वुत्तं पच्चामसति… किम्पटिविहितं सिया परिहटं सियाति अत्थो, इति इमिना कारणेन ‘तच्छको सप्पो’ति पच्चुदाहरणं न युत्तं… तच्छकसप्पोति समाससब्भावतोति अधिप्पायो, नेदमेवमिच्चादिना परिहरति, यदा चरति यथा वुत्तेन विसेसनविसेस्सभावसम्भवो, तदा कथंत्याह- ‘यदा विसेसने’च्चादि. तदापि कथं वाक्येन भवितब्बमिच्चाह- ‘इदञ्चे’च्चादि. बहुलंवचनतोयेवाति अधिप्पायो.
अञ्ञस्साति कम्मनि सम्बन्धवचनिच्छायं छट्ठी. अवच्छेदकत्ताति एत्थ कत्तुना भवितब्बन्ति काळस्साति कत्तरि भावयोगे छट्ठिया अज्झाहरितब्बं. पत्तापन्नेहि दुतियन्तस्स जीविकम्पत्तो जीविका पन्नोति समासो ‘कारकं बहुल’’न्तेव (चं-२-२-१९) विहितो दुतियन्तेन तु तेसं समासत्थं सुत्तन्तरं कतं परेहि, अत्थञ्च तेसमित्थिलिङ्गानम्पि समासेनेव, कारनिवत्तिया, तथा मासो जातस्साति विग्गहे परिमाणिवाचिना छट्ठियन्तेन परिमाणवचनानं कालसद्दानं, तदाह- ‘पत्तापन्नान’मिच्चादि, परिमाणं मासादि परिच्छेदो तमस्सत्थीति परिमाणी जातादि.
एत्थ हि मासो परिमाणं परिच्छेदकत्ता, जातो परिमाणी परिच्छेज्जत्ता, पत्ता जीविकानेनाति [पत्तो जीविकन्ति पाठेन भवितब्बं] वचनिच्छायं यो-त्थो सो- ञापदत्थसमासेप्यतिन्नो वचनिच्छाभेदमन्तरेनातिदस्सेतुं ‘अञ्ञपदत्थे भविस्सती’ति यं वुत्तियं वुत्तं, तं ब्याख्यातुकामो आह- ‘वानेकञ्ञत्थे इच्चेवा’तिआदि. अञ्ञत्थ समासे कते सब्बत्थ ‘‘इत्थियं भासिते’’च्चादिना (३-६७) पुम्भावो. मासो जातस्साति वचनिच्छायं यो-त्थो, सो-ञ्ञत्थसमासेप्यभिन्नो वचनिच्छाभेद मन्तरेनाति दस्सेतुमाह- ‘यस्स जातादिनो’च्चादि.
जातसद्दस्सत्थमाह सम्पन्नोति, सम्पुण्णोत्यत्थो, इमिना च मासो जातो-स्साति विग्गहस्स अत्थो दस्सितो, अञ्ञथाति यदि मासो तस्स अञ्ञपदत्थस्स जातादिनो सम्पुण्णो न भातीति अत्थो. त्तत्तवन्तूनं निट्ठासञ्ञं विधाय तदन्तस्सञ्ञत्थसमासे ‘‘निट्ठा’’ति (२-२-३६) सुत्तेन पुब्बनिपातो वुत्तो, तदाह- ‘नचे’च्चादि, पुब्बनिपातप्पसङ्गो नच सियातिसम्बन्धो, कुतोच्चाह- ‘जाति’च्चादि. केसञ्चिति वाक्यकारमाह, नच युत्तन्ति सम्बन्धो, कारणमाह- ‘विसेसन’मेच्चादि, तथाहिच्चादिना विसेसनस्स सात्थकत्ते समासब्भावमभावे चाभावं साधेति… छट्ठीसमासे ‘सति सम्भवे ब्यभिचारे च विसेसनस्स सात्थकम्भवतीति विसेसनस्स सात्थकत्ता.
अवचनेपीति नियमवचने (अ)सतीपि, छट्ठीसमासप्पसङ्गो चरहि वुत्तनयेन ब्यवच्छेज्ज ब्यवच्छेदकत्ताभावेन विसेसनानत्थक्या न भवेय्य चे वाक्येनापि न भवितब्बन्ति आह- ‘वाक्यं त्वि’च्चादि. अयम्पन विसेसनसमासो परेहि कम्मधारयोति ञायति… यथा कम्मं किरियं पयोजनञ्च धारेति एवमयं समासो कम्ममिव द्वयं धारयतीति.