१२. नञ

एत्थेवाति ‘‘ट नञ्स्स’’इति (३-७४) सुत्तेएव. पामनपुत्तोतिपामा कुट्ठविसेसो अस्स अत्थीति पामसद्दा ‘‘दिस्सन्तञ्ञेपि पच्चया’’ति (४-१२०) नप्पच्चयो, पामनस्स पुत्तो, यदि हेत्थ ञकारो विसेसनत्थो न करीयेथ, तदा ‘‘ट नस्सा’’ति सुत्तं करीयेथ, तथा च सत्युत्तरपदे परतो पामनसद्दे नकारस्सापि टो

सियाति भावो, ननु चिह समासविधिम्हि ञ कारोच्चारणा ञ लोप रहितस्स समासो न भवतीति वत्तुमुचितं, न तु ‘‘ट नञ्स्सा’’ति विसेसनत्थोति [ञ्ञकारो एत्थोव विसेसनत्थो, ति भवितब्ब] सच्चं, किन्त्विह समासविधिम्हि ञ कारस्स ब्यवच्छज्जं न दिस्सते.

परियुदासवुत्तीति परि तुलितमुग्गय्ह निसेधनीयस्स असनं खेपनं वज्जनं परियुदासो, तेन परियुदासेन विसिट्ठे-त्थे वुत्ति अस्सेति परियुदासवुत्ति, पसज्जप्पटिसेधवुत्तीति पटिसेधनीयमेव पसज्ज पत्वा तंसदिसमनपेक्खिय निसेधो, तेन वुत्ति अस्सेति पसज्जप्पटिसेध वुत्ति.

यत्थ ब्राह्मणा अञ्ञोव भवतीत्येवं वाक्येनात्थन्तरविधाना विधिनो पधानत्तं, अत्थन्तरविधानसामत्थियेनेव ब्राह्मणस्स पटिसेधो पतीयते, ब्राह्मणस्स [ब्राह्मणस्सा (पोत्थके)] निवत्तने तदपेक्खायाञ्ञस्स विधानयोगतो सकपदेन नञ्ख्येन विधिभागी न वुच्चते, किञ्चरहि अञ्ञसद्देन… परियुदासनिस्सयिनोञ्ञसद्दस्सेव वाक्ये पयोगतो’ अञ्ञो ब्राह्मणा अब्राह्मणो’ति, नञ्स्सच स्याद्यन्तेन सामत्थियं, न त्याद्यन्तेनेत्येकवाक्यता… अञ्ञो ब्राह्मणा अब्राह्मणोति तत्थ तत्थ परियुदासवुत्तित्ता.

पसज्जप्पटिसेधेतु पटिसेधस्स पधानत्ता ब्राह्मणो न भवतीति वाक्येन ब्राह्मणस्स पटिसेधो विधि अत्थगम्मो वाक्यभेदो, सकपदेन च नञ्ख्येन पटिसेधभागिवाची सम्बज्झते. को सो ब्राह्मणा अञ्ञोति आह- ‘ब्राह्मणत्तानज्झासितो’च्चादि.

इतरस्मिन्ति पसज्जप्पटिसेपेक्खे, केनचि संसयनिमित्तेनाति उपवीतदस्सनादिना केनचि संसयकारणेन, सब्बम्पि पदं सकत्थे पयोगम्पति ञाणमपेक्खते, तञ्च ञाणं द्विधा सम्माञाणं मिच्छा ञाणञ्च. उभयम्पेतब्राह्मणसद्दं पवत्तयति. तत्थ सम्माञाण पुब्बके अब्राह्मणसद्दप्पयोगे नत्थि नञ्स्स ब्यापारो, न हि तत्थ तेन किञ्चि करीयति. मिच्छाञाणपुब्बके तु विज्जते तस्स ब्यापा रो तत्थ हि तेन मिच्छाञाणप्पभवता परस्साख्यायते, मिच्छाञाणं चेन्द्रियहेतुकं, विना सदिसत्तं न भवतीति पटिसेधे सति उत्तरपदत्थसदिसो समासत्थो जायतेच्चाह- ‘तत्थ सदिसत्तं विने’च्चादि. रज्जुयं हि सप्पबुद्धि सदिसत्ता.

पयोगसामत्थियाचेति अब्राह्मणमानयेच्चादिपयोगसामत्थिया च. एवम्मञ्ञते- ‘‘यद्यत्र ब्राह्मणमत्तस्सानयनं सिया पुब्बपदस्सुच्चारणमनत्थकं सिया, अथ न कस्सचि आनयनं एवम्पि सब्बस्सेवा ब्राह्मणसद्दस्सानत्थकत्तं, तस्मा पयोगसामत्थियापि सदिसप्पटिपत्ती’’ति.

तग्गताति सदिसत्थगता. यथावुत्तस्सेवा-त्थस्सुपब्रूहनाय विञ्ञूवचनमुपञ्ञस्सति ‘अतोयेव वुच्चते’च्चादि. अयञ्चेत्थ अत्थो ‘‘नञ्वचनेन इवसद्देन च यं युत्तं तदञ्ञस्मिं तप्पदत्थसदिसे-त्थे पटिपत्तिं जनेति, तथाह्यत्थसम्पच्चयो लोके दिस्सति ‘अब्राह्मणमानया’ति ब्राह्मणसदिसो खत्तियादि आनीयतीति, अधिकरीयति नियुज्जते सद्दो-स्मिन्त्यधिकरणं. यथावुत्तेन च ब्याख्यानेन किमिट्ठं सिद्धन्त्याह- ‘तदेव’मिच्चादि. केचि पन उत्तरपदत्थप्पधानत्तमिह वण्णेन्ति.

समत्थवादीनन्ति ‘‘समत्थो पदविधि’’ (पा २-१-१) त्वेवं वादीनं. समत्थ वादीनं समासो विधेय्योति सम्बन्धो, विधेय्योति वचनन्तरेन विधेय्यो, तथाहि अपुनगेय्याति गायनेन नञ्स्स सम्बन्धो, न तु पुनसद्दत्थेन. अनोकासं कारेत्वाति करणेन सम्बन्धो न ओकासेन. अमूलामूलं गन्त्वाति गमनेन, न मूलेनाति असामत्थियं. गमकत्तवादिनोति असामत्थियेपि यत्र गमकत्तं तत्थ समासो होतेव, ततो गमकत्तञ्च समासस्स निबन्धनन्ति यो वदति तस्सेत्यत्थो. एत्थापीति अपुनगेय्यात्यादोपि, नन्वयमप्याचरियो गमकत्तवादी, तथासति गमकत्ताइच्चनभिधाय बहुलाधिकाराति कस्मावुत्तन्ति आह-‘सो चे’च्चादि.

केहिचीति वुत्तिग्गन्थेन ब्यवच्छिन्नमत्थं दस्सेन्तो आह- ‘केहिचियेव न सब्बेही’ति, अपुनगेय्याति ‘‘ट नञ्स्सा’’ति (३-७४) नस्सटो, अतिप्पसङ्गाभावतोति सुत्तन्तरेन समासे अविहितेपि अनभिमतत्थानम्पतीतिया अभावतो.