१०. अमा
सोचेकत्थीभावो विसिट्ठो-भिमतोति सम्बन्धो, मुहुत्तन्ति अच्चन्तसंयोगे दुतिया, पादिसमासं कत्वाति आसद्दस्स हरसद्देन वुत्तिसद्देन [वुत्तिपदेन (पञ्चिका)] किरियाख्याप्यतेति असत्युपसेचनादिकिरियायं सङ्खारकं सङ्खारियं वा न भवति, अत्थिचेह तदुभयं, ततो तेसं सम्भवायेव समासन्तोभूतकिरिया गम्यतेति मञ्ञते, तथाहि दधिभोजनंत्यादो वुत्ते अध्यादिनो सङ्खारकत्तं भोजनादिनो च सङ्खारियत्तं पतीयते, न चोपसेकादिमन्तरेन सङ्खारियसङ्खारकभावो-त्थीति सामत्थियायेवुपसेकादिप्पतीति.
तदपेक्खायाति गम्ममानोपसेचनादिकिरियापेक्खाय. पाणिनियेहि अत्थेन ‘एतस्सिद’न्ति अत्थे निच्चसमासो-भिमतो सब्बलिङ्गता च, तथा वचनाभावमिह मनसिकत्वा ‘कथ’मिच्चादिना वुत्ति यंवुत्तंचोदकवचनमाहरित्वा तत्थाधिप्पायंविवरति ‘एवमञ्ञते’च्चादिना, विधानं कतन्ति एवमञ्ञतेति सम्बन्धो, तत्थेच्चादिना अञ्ञ पदत्थे भविस्सतीत्येत्थाधिप्पायं विवरन्तो निच्चसमासतं सब्बलिङ्गतञ्च पटिपादयति, वाक्यनिवत्तिसिद्धायेवाति.
अत्थसद्देनावगतत्थताय एतस्साति वत्तुमयुत्तन्ति ‘एतस्स अत्थो’ति वाक्यनिवत्ति सिद्धायेव, कथञ्चिपि चतुत्थ्यन्ता भिन्नत्थस्स समासे कतेपि तत्थ विरोधमाह- ‘चतुत्थ्यन्तस्से’त्यादि.
वचनम्पीति ‘‘अत्थेन निच्चसमासो सब्बलिङ्गताच’’इति (३-१-३६) वाक्यकारेन पतिट्ठितवचनम्पि, पाणिनीयानं ‘एतस्स इद’न्ति अत्थे समासे कते यो-त्थो सम्पज्जति, अञ्ञत्थसमासेपि सोयेवत्थोति दस्सेति ‘यो’ इच्चादिना, अनुपादापरिनिब्बाननिमित्तं वायामोच्चादिना योजेतब्बं… तंनिमित्तत्ता वायामादीनं, तेसं कथादीनन्ति एत्थ तेसं वायामादीनन्ति वत्तब्बं… वायामोत्यादिना वुत्तत्ता सो च तन्निमित्तं होतेव, अयमेत्थाधिप्पायो ‘‘एतस्स इदन्ति वाक्ये अत्थेन समासे सब्बलिङ्गता च ‘एतदत्थो एतदत्था एतदत्थ’न्ति वायामादयो च समासत्था होन्ति, एतं अनुपादापरिनिब्बानमत्थो पयोजनमेतस्स एतिस्सा एतस्साति अञ्ञपदत्थेपि एसं पदानं सोयेवत्थोति नात्थभेदो’’ति.
इदञ्च ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो आनन्दं कुसलानि, अविप्पटिसारो पामोज्जत्थाय…पे… विमुत्तिञाणदस्सनं अनुपादापरिनिब्बानत्थाय एतदत्थो वायामो एतदत्था कथा एतदत्था मन्तना एतदत्थं सोतावधान’’न्तिआदि (तिकङ्गुत्तर, आनन्दवग्ग) पाळिं निस्साय वुत्तं.
पाणिनियेहि ‘‘कत्तुकरणे कितन्तेन बहुल’’न्ति (२-१-३२) कितन्तेन ततियासमासविधाना तत्थेव बहुलग्गहणेन ‘गामनिग्गता’दीसु समासो वुत्तो, तेनेत्थान्तोदाहरणानं द्विन्नमधिकत्तं, समासाभावो-भिमतोति पाणिनीयेहि ‘‘पूरणगुणसुहितत्थसदब्ययतब्बसमानाधिकरणेने’’ति (२-२-११) सुत्ते गुण इतिवचनेनाभिमतो, सदिति सञ्ञा तेसं न्तमानानं.
सो कथन्ति इह ‘भावतित्तत्थेही’ति भावप्पच्चयन्तेनेव समासपटिसेधविधाना ‘ब्राह्मणस्स सुक्का’ इच्चादो सो समा सप्पटिसेधो कथं सिज्झतीति अत्थो.
गुणत्तनियेवाति गुणसभावे एव, अभिमतोति वात्तिककारस्साभिमतो ‘‘तदवट्ठेहि च गुणेही’’ति, तसद्देनास्स गुणस्स परामासो तस्मिंयेव गुणे अवतिट्ठन्तीति तदवट्ठा, गुणेयेव गुणातिट्ठन्ति न कदाचिपि सोयमित्यभेदा दब्बवुत्तयो सुक्कादयो विय ते तदवट्ठा गुणा गन्धादयो, तदवट्ठितेहि गुणेहि छट्ठी समस्सतेति वत्तब्बन्ति अत्थो.
आभिमतोति ‘‘पूरणा’’दिसुत्ते अब्ययग्गहणेन, देवदत्तस्साति छट्ठिया गुरुम्हि सापेक्खत्तेपि गुरुसद्दस्स सम्बन्धिसद्दत्ता सकत्थे [वाक्ये] विय वुत्तियं ब्यपेक्खा-याहानितो वुत्तिसब्भावं वचनन्तरेन साधेतुमाह- ‘तथाचाहू’ति.
सात्थेवाति सकत्थे विय, अस्साति सम्बन्धिसद्दस्स, सामत्थियं गमकत्तञ्चत्थीति पदानमञ्ञोञ्ञापेक्खालक्खणं सामत्थियं सामत्थियाभावेपि विग्गहवाक्यत्थस्स गमकत्तं वा अत्थीति अत्थो, गुरुनो कुलं दासस्स भरियाति विग्गहो, अथात्र ब्राह्मणस्स उच्चे’इच्चादो सामत्थियं गमकत्तं वा नत्थीति कुतो-वसितं, येन तदाभावात्र समासाभावो वण्णीयतेच्चाह-‘सामत्थ्यादिनोत्वि’च्चादि.
समासाभावो-भिमतोति ‘‘पूरणा’’दिसुत्ते समानाधिकरस्सापि उपादानतो. सेहीति अत्तनियेहि, नाभिमतोति ‘‘चयुत्तेहि सेहि असमासितेहि छट्ठीसमासप्पटिसेधोवत्तब्बो’’ (वा) त्यनेन, पुथगत्थताय [भिन्नत्थतायं-वुत्ति] मिच्चस्सविवरणं गवादीनमसमासेति, एवमस्सादीनं समासेनालन्ति सम्बन्धो.
योगीनन्ति इतरीतरयोगीनं, अनेनेतरेतरयोगचत्थसमासं वदति. वुत्तिहोतीत्यस्स विवरणं छट्ठीसमासो भवतीति, एकत्थीभावेइच्चस्स विवरणं गवादीनञ्च चत्थसमासे सतीति.
रुळ्हित्ताति समासस्सेव कीळावाचकत्तेन जीविकाय च पच्चाय कत्तेन पसिद्धत्ता, न वाक्यस्साति ‘उद्दालपुप्फभञ्जिका’त्यादो रुळ्हीवसेन निच्चसमासो भविस्सतीति तत्र किं वचनेनेति मञ्ञते, सरसि रुळ्हन्ति विग्गहो.
अयम्पन अमादिसमासो कम्मधारयदिगुसमासाति सब्बेपि परेसं तप्पुरिससदिसत्ता तप्पुरिसा, यथा हि तस्स पुरिसो तप्पुरिसोति उत्तरपदत्थप्पधानो, तथा ते सियुं, सङ्ख्यापुब्बत्त नपुंसकत्तसङ्खातेहि द्वीहि लक्खणेहि गच्छति पवत्ततीतिदिगु.