१. स्यादि

यस्सातिकमावट्ठितस्सयोआदिअक्खरसमुदायस्स, किन्तन्ति आह- ‘इद’मिच्चादि, इदन्ति यथावुत्तं स्यादिसमुदायरूपं, अवयवेन विग्गहो समुदायो समासत्थो, समुदाये पवत्ता सद्दा अवयवेसुपि वत्तन्तीति स्यादिसद्दो सिआदिके अवयवेपि वत्तते, विधिग्गहणञायेनाति ‘‘पच्चयग्गहणे यस्मा स विहितो तदादिनो तदन्तस्स च गहण’’न्ति ञायेन. स्यादि अन्ते यस्स तं स्याद्यन्तं. ननु च ‘‘स्यादिस्यादिनेकत्थ’’न्ति सामञ्ञेन वुच्चमाने यंकिञ्चि स्याद्यन्तं येनकेनचि स्याद्यन्तेन सहेकत्थीभावमरहति, तथाहि यथा गामगतोतिआदो, तथा पस्स देवदत्ते गामं, गतो यञ्ञदत्तो गुरुकुलन्ति आदोपि समासो त्यासङ्कियाह-‘सामञ्ञेन वुत्तेपि’च्चादि, यस्स स्याद्यन्तस्सयेन स्याद्यन्तेन सम्बन्धो, तेन स्याद्यन्तेन सहतं स्याद्यन्तमेकत्थम्भवतीति सम्बन्धतो विञ्ञायति अवसीयतीति यस्सात्यादिस्वत्थो, तथा च गामगतोत्यत्रत्थीमेस-मञ्ञमञ्ञापेक्खालक्खणो सम्बन्धोत्येकत्थीभावो, ततोयेवेत्थाहु-

नियतं साधनं साध्ये, क्रिया नियतसाधना;

सन्निधानेन मेतेसं [चेथिस्सा (पोत्थके)], नियमो-यम्पकासतीति.

अयमेत्थ अत्थो ‘‘यतो गाममिच्चेतं साधनं साध्यं किरियं तंब्यपदेसजाननयोग्यमपेक्खते गतोति, अतो साधनं कार कं साध्ये किरियाय नियतं, यतो च किरिया सयं साधनमपेक्खते किं गतोति, अतो किरियापि नियतं साधनमेतिस्साति नियतसाधना होति अयं यथावुत्तो नियमो अञ्ञमञ्ञापेक्खावसेन वत्तमानो एतेसं साध्यसाधनानं सन्निधान मत्तेन अञ्ञमञ्ञतो पकासती’’ति. पस्स देवदत्त गामं, गतो यञ्ञदत्तो गुरुकुलंत्यत्र तु गामन्ति साधनं पस्सेति साध्यमपेक्खते, गतोति गमनकिरिया तु गुरुकुलमपेक्खते, ततो च गामगतानं वाक्यन्तरावयवानं नत्थेवापेक्खाति न भवति समासो, सब्बत्थेवमूहनीयं, सम्बन्धो हि अञ्ञमञ्ञापेक्खालक्खणो सम्बन्ध्यन्तरतो-नवट्ठितं निवत्तेत्वा विसेसे निवेसेति, तथाच वुत्तं–

तस्स त्वाकङ्खतो भेदे, या परिप्लवमानता;

विसेसे तं निवेसेन्तो, सम्बन्धोवावछिन्दतीति.

भेदे विसेसे गामन्तेतं सामञ्ञं विसेसापेक्खं ‘गाममासीसति, जहाति, गतो’ति, तथा ‘गतो गामं, वनं, गुरुकुल’न्ति वेवमाकङ्खतो-भिलसतो तस्स तु पधानपदस्सुपसज्जनपदस्स च या परिप्लवमानता अनवट्ठितता तं विसेसे विसिट्ठे सम्बन्धिनि निवेसेन्तो पतिट्ठपेन्तो सम्बन्धोवानेकप्पकारो क्वचि साध्यसाधनभावलक्खणो क्वचि पकतिविकारभावसभावो क्वचि सस्सामि सम्बन्धरूपो अवछिन्दति सम्बन्ध्यन्तरतो निवत्तेतीति अत्थो, यतो-यमपेक्खा वाक्यकालेयेव निरूप्यते, ततो यत्थात्थि पदानमपेक्खा, तत्थ समासावगमो, यत्र तु नत्थि, तत्र न भवतीत्यनुपदिट्ठो विसयविभागो ञायतेति भावो, बाले अबुधेतु निस्साय विचित्तो समासविधानलोपादिनानेकप्पकारो पटिपत्तिया साधुसद्दपरिजाननत्थमुपायो सम्भवति, परमत्थतो तु सद्दन्तरत्ता अच्चन्तं [अञ्ञत्तं] वाक्यसमासानं भेदो, न हि वाक्ये दिट्ठपदानि समासे सन्ति, तथा च वुत्तं–

बाले निस्सायुपायो-यं, विचित्तो पटिपत्तिया;

भेदो वाक्यसमासानं, च्चन्तं [ञ्ञत्तं (पोत्थके)] सद्दन्तरं यतोति.

अतोयेवाति यतो सामञ्ञेन वुत्तेपियस्सयेन सम्बन्धोतेन सह तदेकत्थम्भवतीति सम्बन्धतो विञ्ञायतीति नानिट्ठं किञ्चिपीह होति, अतोयेव हेतुतोति अत्थो. ब्यपेक्खा सामत्थियपरिग्गहायेति पदानमञ्ञोञ्ञाकङ्खा ब्यपेक्खा, साव सा मत्थियं, तस्स परिग्गहाय. समत्थवचनं न कतन्ति पाणिनियेहि विय ‘‘समत्थो पदविधी’’ति (पा, २-१-१) समत्थवचनं न कतं. समत्थो पद विधीति परिभासायमयमत्थो ‘‘विधीयते [विधीयतीति (पोत्थके)] विधि, पदानं विधि पदविधिसमासादि, योकोचीह सत्थे पदविधि,सो समत्थो विग्गह वाक्यत्थाभिधाने (सत्ति) वेदितब्बो’’ति, तादिसपरिभासाय ब्यापारतो तेसं ‘पस्स देवदत्त गामं, गतो यञ्ञदत्तो गुरुकुलं’ त्यादो नानिट्ठप्पत्ति, सामत्थियञ्चेत्थ द्विधात्युपगम्यते वाक्ये ब्यपेक्खावुत्तियमेकत्थीभावो चेति [वुत्तियमेकत्थीभावो वाक्ये ब्यपेक्खाचेति (पोत्थके)]. तत्थ पठमस्स परिग्गहं वचनमन्तरेन पटिपादिय दुतियस्स परिग्गहमिदानि वचनेन पटिपादयमाह- ‘एकत्थी भावो’च्चादि, एकत्थीभावो भिन्नत्थानं साधारणत्थतावसेन पवत्तिविसेसो, वाक्ये हि साधारणत्थता नत्थि भिन्नत्थत्ता, अतोयेवेत्थ भेदनिबन्धना छट्ठ्युपजायते ‘रञ्ञो पुरिसो’ति, वुत्तियन्तूभयपदब्यवच्छिन्नत्थाभिधानतो साधारणत्थता भवति, इदं वुत्तं होति ‘‘समासे विसेसनं विसेस्समनुपवीसति एकीभवति विसेसनं, वाक्ये तु विसेसनं विसेस्सतो विसुंयेवा वतिट्ठते’’ति. द्वन्दसमासस्स तु पदानं विसेसनविसेस्साभावेपि सकलपदत्थप्पधानत्ता ‘रञ्ञो गो च अस्सो च पुरिसो चा’ति वाक्यतो ‘रञ्ञो गवास्स पुरिसा’ति समासस्स विसेसो एकत्थी भावलक्खणो भवत्येव, तथाहि तत्थ वाक्ये भिन्नत्थनिबन्धन समुच्चयपटिपादनाय चसद्दो पयुज्जते, समासे तु नप्पयुज्जते, एकत्थ वचनेनेवाति ‘‘स्यादिस्यादिनेकत्थ’’ त्येकत्थवचनेनेव, एकत्तीभावोयेव भवतीति सेसो, एवकारो न वाक्ये तथाहि दीपेति. वाक्ये कथन्ति आह- वाक्ये’तिआदि.

वाक्येति विग्गहवाक्ये, विसेसेन गय्हति ञायत्यनेनेति विग्ग- हो, सो च तं वाक्यं चेति विग्गहवाक्यं, विसेसेन वा गहणं विग्गहो, तदत्थं वाक्यं विग्गहवाक्यं, तस्मिं, कायं ब्यापेक्खाति आह-‘भेदादिलक्खणा’ति, आदिसद्देन संसग्ग भेद संसग्गानञ्च गहणं.

तत्थ सान्तरेहि साम्यन्तरेहि च ब्यावुत्ति छेदो, संविसेस सामिविसेसानं सम्बन्धो संसग्गो, तदाह- ‘तथाहि’च्चादिना, भेदको ब्यावत्तको, अत्थगहितोति कारणवसेन भेदवादिना गहितो, यदेच्चादिना संसग्गवादिनो-धिप्पायमाह यदा तूभयम्पिच्चादिना उभयवादिनो, अभिमतोति ‘‘पाक्कडारासमासो’’च्चनेन (२-१-३) पाणिनिना इच्छितो. पाक्कडाराति ‘‘कडारा कम्मधारये’’च्चनेन (२-२-३८) कडारासंसद्दना पगेवाति अत्थो.

‘पुथ भिन्नो अत्थो येसं पदानं तानि पुथगत्थानि, वाक्ये हि रञ्ञो पुरिसो तेत्थ राजसद्दो राजत्थमेव वदति, पुरिससद्दो पुरिसत्थमेव, वुत्तियन्तु राजपुरिसोतेत्थ राजसद्दोपि पुरिसत्थमेव वदतीति द्विन्नमेकत्थीभावो भवति, अञ्ञोयेवावयवत्थान्वितो समुदायत्थो पातुभवतीति तदपेक्खाय चेकत्थीभावो वुच्चते, जहमानसकत्थवुत्तिमभ्युपगम्म वुत्तं- ‘विसेसनस्स सकत्थ परिच्चागेने’च्चादि, अतोयेव परो चोदेस्सति ‘ननु चे’च्चादिना. एकत्थीभवनं समसनन्ति इमिना एकत्थन्ति समासोति नात्थन्तरन्ति दीपेति.

जहमानानि पदानि सकत्थं यस्सं (सा) तथा वुत्ता, नाच्चन्ताय जयातीति एवम्मञ्ञते ‘‘परिच्चागमत्तमभिसन्धाय जहमानसकत्थंत्युच्चते, न तु सब्बथा परिच्चागोपरोपकाराय तस्सोपादानतो, सब्बथा च सकत्थपरिच्चागे परोपकारासम्पादनतो-नुपादानमेव पयोजनाभावा तस्स सिया’’ति, थपति वड्ढती. अत्थन्ति राजसद्दवाच्चं. अच्चन्तपरिच्चागेपि न दोसो… वाक्ये दिट्ठस्सुपसज्जनस्स वुत्तियं सोयेवायन्त्यन्वयावसायतो तदत्थाव गतियाति दस्सेन्तो आह- ‘अथ वे’च्चादि.

सोयेवायन्त्यज्झवसायो-न्वयो, सोयेवायं राजसद्दो यो वाक्यताले दिट्ठोति वोहारीनमेकत्तावसायेनासत्यपि (राजसद्दस्स)त्थे पुरिसस्स विसेसनम्भविस्सतीति भावो, एत्थेव दिट्ठन्तमाह- ‘यथे’च्चादि.