२. असं

अब्ययन्ति यदञ्ञेसं पसिद्धन्ति लिङ्गवचनभेदेपि ब्ययरहितत्ता उपसग्गनिपातानं परेहि अब्ययसञ्ञाकरणतो अब्ययन्ति परेसं पसिद्धं, तेसन्त्वयं समासो अब्ययत्थपुब्बङ्गमत्ता अनब्ययं अब्ययम्भवतीति अब्ययीभावो पसिद्धो, असङ्ख्यस्स सुतत्ता तस्सेव विभत्यत्थादयो विसयभावेन विसेसनानीति विञ्ञायन्तीत्याह- ‘असङ्ख्ये’च्चादि, इमिना नेमेसमासत्थाति दीपेति.

तावसद्दस्स कमवुत्तियं यो-त्थो सम्पज्जते तमाह- ‘विभत्य’च्चादि, विभत्यत्थे उदाहरित्वाति विभत्यत्थविसये वत्तमानस्सासङ्ख्यस्स इत्थिसद्देन समासमधित्थीति उवाहरित्वा, निच्चयमासान मविग्गहो, असकपदविग्गहो वा युत्तो, अञ्ञथा अनिच्चतापत्तीत्याह- ‘निच्चसमासत्ता’इच्चादि.

असकपदेन अनत्तनियपदेन अञ्ञपदेन विग्गहो असकपदविग्गहो, तेन, एत्थ हि यथा कुम्भस्स समीपंत्यञ्ञपदवाक्ये समीप सद्देनुपसद्दवचनीयस्स वुत्तत्ता उपसद्दो नप्पयुज्जते, यथा इत्थी सूति एत्थाधिसद्दवचनीयस्सा (धा)रत्थस्स सत्तमिया वुत्तत्ता नाधिसद्दोति ‘इत्थीसू’ति अञ्ञपदवाक्यं वुत्तं, कथापवत्ताति त्वाधेय्यो पदस्सनं, एवं सब्बत्थोन्नेयं, असकपदविग्गहेनात्थोव वुत्तो,

अधिसद्दस्स पन पुरतोवट्ठितस्साधारे वत्तमानस्स तंसमानाधिकरणेन सत्तम्यन्तेनित्थिसद्देन सह समासोति दस्सेतुमाह-‘अधिसद्दो’च्चादि.

स्यादिलोपोति अधिसद्दतो इत्थिसद्दतो च परेसं सत्तमी बहुवचनानं लोपोति अत्थो. अत्त (भाव) सम्पत्तीति सरीरसम्पत्ति अधिप्पेताति ब्रह्मसद्दस्स सरीरं अत्थोति आह- ‘ब्रह्मं सरीरन्ति, कत्थची उत्तरपदत्थप्पधानत्तावासङ्ख्यसमासस्स ‘सम्पन्नं ब्रह्म’न्ति विग्गहो वुत्तो.

समासविभत्तियाति समासतो उप्पन्नविभत्तिया, सकलो पदेससकलो, परिग्गहापेक्खाति अभ्युपगमापेक्खायाति अत्थो, अभ्युपगमेपि हि परिग्गहसद्दो–

सपथे परिवारे च, मूलाभ्युपगमेसु च;

रविम्हि राहुगहिते, दारेसु च परिग्गहो’’ति निघण्टु.

सकलस्स भावो साकल्यं-सकलसद्दप्पवत्तिनिमित्तं, तम्पन निस्सेस [मतनिस्सेस (पोत्थके)] ग्गहणा पुथु भवतीत्याह- ‘असेसग्गहण’न्ति, तिणानं साकल्यन्ति विग्गहो, तिणसद्देन हि तिणसहितानि गहितानि, तेनेव वक्खति ब्यतिरेकनये- ‘तं सब्बं तिणसहितमज्झो- हरती’ति, सतिणमज्झोहरतीतेत्थाधिप्पायत्थ माह-‘यावा’तिआदि.

तिणसद्दो उपलक्खणं सेसा-नज्झोहारियानं, तेनाह ‘तिणादिकम्पी’ति. परिग्गहापेक्खायन्तभूतस्स गहणत्थं ‘‘अब्ययं विभत्तिसमीपा’’दिसुत्ते ‘साग्यधीते’ति निप्फादनत्थमन्तवचन मुदाहतम्पाणिनिना, तम्पि साकल्येयेवाहरितुं [साकल्लेनोदाहरितुं] साग्यधीतेत्यूदाहटन्ति दस्सेतुं ‘ततो’त्यादि वुत्तं.

ततोति यतो सकलसकले न वत्तति, परिग्गहापेक्खाय समत्तिया अन्ततो सकासा साकल्यं न भिज्जतेति सम्बन्धो, समत्थियम्पि अन्ते उदाहरणन्ति सेसो.

अग्गिपरियन्तन्ति अग्गिअत्थो गन्थो तादत्थिया अग्गि, सोपरियन्तो-स्स अज्झेयस्साति अग्गिपरियन्तं, यत्तकस्साज्झेयस्स परिग्गहो, तस्स अग्गि परियन्तो, अग्गिना परियन्तभूतेन सहितो सकलोति विग्गहो, अग्गिनो साकल्यन्ति वा.

सद्दिकानन्ति ब्याकरणञ्ञूनं. अत्थाभावेइत्यत्थग्गहणं इतरेतराभावे धम्माभावे च मा सियाति, अतोयेव चोच्चते ‘अथेतरेतराभावे’इच्चादि, इतरस्मिं इतरस्स अभावो इतरेतराभावो, गो अस्सो न भवतीति हि अत्थन्तरत्तं निसेधीयते, न वत्थुभावो, ब्राह्मणो न भवतीत्यत्रपिब्राह्मणत्तधम्मो निसेधीयते, न वत्थुभावो, परत्तातिआदिना विप्पटिसेध विसयमाह.

अतिक्कमाभावेती एत्थ अतिक्कमाति पञ्चमिया असमासनिद्देसोति आह- ‘अतिक्कमा’ति, न पनुप्पन्नस्स पच्छाति इमिना अतिक्कमाभावो नाम उप्पन्नस्स पच्छा अभावोति दस्सेति.

नित्तिणन्ति उत्तरपदत्थप्पधानो-सङ्ख्यसमासो. सम्पतिसद्दस्स सामञ्ञवचनत्तेपि इधाधिप्पेतं कालं दस्सेतुमाह- ‘उपभोगस्से’’च्चादि, उपभोगो कम्मसाधनो लहुपावुरणस्स नायमुपभोगकालोति विग्गहो, (अति) लहुपावुरणन्ति रूपसिद्धीति दस्सेतुं लहुपावुरणस्सातिआदि वुत्तियं वुत्तं.

योग्गं रूपन्ति विग्गहे अनुरूपं, ननु चात्र निच्चसमासत्तासपदविग्गहेन भवितब्बंत्यासङ्कियाह-‘विच्छाय’मिच्चादि, अनुसद्देन हि योगे विच्छायं ‘‘अनुना’’ति (२-१०) दुतिया विधीयते, वाक्येयेवास्स च पयोगो नाञ्ञत्रेति वाक्यम्पि भवतीति मञ्ञते. सकिखीति एत्थापि ‘‘अकाले सकत्थे’’ति (३-८१) सहस्स सो.

सदिसो किखियाति एत्थ किखिया पसिद्धभूताय साधियस्स साधनभावेन गहिताय सधम्मत्तेन कोचि साधियो सदिसोति वुत्तोति किमिध सदिसो अप्पधानं [पधानमेवाति अत्थो] तथा सति पुप्पपदत्थप्पधानेनासङ्ख्यसमासेन सकिखीति एत्थ न भवितब्बन्ति आह-‘ननुचे’त्यादि, किखियाति सम्बन्धे छट्ठी, एत्थ पन सदिसत्तस्स किखीया-प्पटिबद्धत्ताप्पधानत्तं. नेतदत्थीतिआदिना यथावुत्तं चोदनं परिहरति.

यथा देवदत्तोति एत्थ यदि समासो भवेय्य, देवदत्तेन सदिसो यथादेवदत्तन्ति भवेय्य, पटिसिद्धत्ता पन (न) समासोति, किखीति मक्कटस्साभिधानं. जेट्ठानुक्कमेनाति वुत्तत्ता अनुजेट्ठन्ति ततियन्तता गम्यते. चक्केन युगपदि सचक्कं.