८. लक्खणि
लक्खणादीस्वत्थेसुति नामस्सा [कस्सा (पोत्थके)] यमत्थनिद्देसोति आह ‘अभिनायो युत्तो’च्चादि, तेनाति अभिना युत्तस्सात्थनिद्देस कारणेन, लक्खणसद्देन हेतु वत्तुमिच्छितोति आह-‘तत्थे’च्चादि, दुविधो हेतु, वुत्तञ्हि सुबोधालङ्कारे ‘‘जनको ञापको चेति, दुविधा हेतवो सियु’’न्ति (२५२), समुपलक्खयतीति समुपलक्खणं, सङ्केतमत्तं ञापकं, न तु जनकं, सङ्केतोपि लक्खणमुच्चते लक्खीयते कारियमानेनाति कत्वा, जनकस्साप्यत्र लक्खणत्तेन गहणे पयोजनं ‘‘अनुना’’ (२-१०) इच्चत्र दट्ठब्बं. कञ्चिपकारन्ति इमिना इत्थंसद्दस्स अत्थं वदति. पत्तोति इमिना भूतसद्दस्स, एत्थ हि भूधातु पत्तियं वत्तते, रुक्खोलक्खणन्ति रुक्खो ञापकहेतूति अत्थो… रुक्खेन विज्जुया ञापीयमानत्ता, आचरियजिनिन्दबुद्धि पन अञ्ञथा वण्णयति, तस्सेदं मतं-
क्रियाय जोतको नायं, सम्बन्धस्स न वाचको;
नापि क्रियन्तरापेक्खी, सम्बन्धस्स तु भेदकोति.
अयमेत्थ अत्थो ‘‘अयमभि अभिनन्दतित्यादीसु विय किरियाय जोतको न होति, छट्ठी विय सम्बन्धस्स वाचको न होति, निक्कोसम्बीत्यत्र गमनकिरियापेक्खी निसद्दो विय नापि किरियन्तरा पेक्खी, किञ्चरहि सम्बन्धस्स तु भेदको विसेसको भवती’’ति तमुपदस्सेतुमाह-‘अञ्ञे त्वि’च्चादि, एत्थ इतिसद्दो निदस्सने, रुक्खम्पत्वा विज्जोतते इतिएवं पत्तिकिरियाय पत्वातिवुत्तरुक्खपापनकिरियाय जनितोति अत्थो, तथाहि रुक्खस्स विज्जुया पापनाभावे विज्जुया लक्खियाय तल्लणस्स च रुक्खस्स यो लक्खियलक्खणभावो सम्बन्धो, सो केन सम्पादितो भवेय्य, ननु सम्बन्धे अभिना जोतीयमाने रुक्खस्स लक्खणवुत्तिता कथं जोतीयतीति आह-‘लक्खणत्थोच विसयभावेना’ति, तथाचेत्यादिना तस्मिं पक्खे सम्भावितं दोसमुब्भावयति, तत्राय मिच्चादिना यथावुत्तदोसपरिहाराय परेहेवाभिधीयमानम्परिहारमाह, परिहारोपदस्सनेनास्सापि पक्खस्सादुट्ठताख्यापनेनेसोपि पक्खो-ब्भुपगतोत्यवसेयो, अतोयेवुपरि यथावुत्त पक्खनिस्सयेनेव ब्याख्यायते, देवदत्तस्स साधुत्तसङ्खातइत्थम्पकारप्पत्तिया विसयभावेनावट्ठिता माता तत्थ वत्तति नामाति आह-‘मातुया’तिआदि, माता च इत्थम्भूते पवत्ता विसय भावेन देवदत्तो च तत्थ विसयीभावेन, तेसञ्च विसयविसयीभावलक्खणो सम्बन्धो इत्थम्पत्तिलक्खणाय किरियाय जातो, सो मातुसम्बन्धो होति कारणवसेन, सोचातिना जोतीयतीति मातु तेनाभिना योगोति आह-‘य्वाय’च्चादि, मातुसम्बन्धोइति योजना, इत्थम्पत्तियाति इत्थम्पत्तिलक्खणाय किरियाय करणभूताय, एवं मञ्ञते ‘‘किञ्चापि सो सम्बन्धो देवदत्तेनाप्यविनाभावीति तस्स सोभिना जोतीयते, तथापि मातुसम्बन्धोभिना जोतीयतीति ‘मातु तेन योगो’ति च (वुच्चति)… सद्दसत्तिया तग्गतायेव दुतियाय उभयगतस्सापि सम्बन्धस्स जोतनतो’’ति रुक्खो रुक्खो तिट्ठतीति सम्बन्धो, ठितिम्पटिच्चाति ठितिन्निस्साय एसं रुक्खानं यो च सम्बन्धोति योजना, रुक्खानन्ति इमिना रुक्खा किरियाय परे सम्बन्धिनोति ञापेति, ठितिम्पटिच्चाति इमिना पन तिट्ठतिसद्दवचनीया साध्यरूपा ठितिकिरिया रुक्खतो परे सम्बन्धीति, अचेतनानं रुक्खानमपेक्खाविरहेपि लोकम्पतीतिवसेन ‘पिपतीसा’दीनं विञ्ञायमानत्ता विञ्ञायमानठानापेक्खणकिरियायसाध्यसाधनलक्खणो सम्बन्धो जातोति विञ्ञेय्यं, सो च रुक्खसम्बन्धो-भिना जोतीयतीति आह-‘सो’तिआदि, द्विब्बचनेनेव जोतनीयाति विच्छात्थे वुत्तिमत्ते सतीपि विभत्तिया [विच्छत्थे वुत्किमत्तेत्यादिवचनं विचारेरेतब्बंवितत्तिया अबिसद्दस्सच विच्छत्थे वुत्तिया अभावा, लक्खणित्थम्भूति हि पकतिविसेसनं] जोतेतुमसमत्थत्ता विच्छाय जोतनाय द्विब्बवचनं कत्तब्बमेवाति अधिप्पायो.