३९. छट्ठी
किरियाकारकेच्चादिवुत्तिगन्थस्स अत्थसंवण्णनं कत्तुमारभते ‘एकायं सम्बन्धो नामे’च्चादि, किरियाय कारकेहि च निप्फादितोति इमिना सम्बन्धस्स किरियाकारकसम्बन्ध पुब्बकत्तमाह, ततोयेवायं नाकस्मीकोति न येसंकेसञ्चि द्विन्नं भवति, विसिट्ठानंयेव तु द्विन्नं भवतीत्यतिप्पसङ्गाभावो, किरियाकारकसम्बन्धपुब्बको हि कारकेहि अञ्ञो सस्सामिभावादिको सम्बन्धो, तथा च वुत्तं–
‘‘सम्बन्धो कारकेहञ्ञो, क्रियाकारकपुब्बको;
सुतायमस्सुतायंवा, क्रियायं सो-भिधीयतेति.
तत्थ अस्सुतायं किरियायं ‘रञ्ञो पुरिसो’च्चादो किरिया कारकसम्बन्धपुब्बको-ञ्ञो एव सस्सामिभावादिको सम्बन्धो पतीयतेति, ‘सरति रज्जस्स’त्यादो तु सुय्यमाने किरियासद्दे, एत्थ पन सन्तमपि कम्मं वत्तुमनिच्छितं, विसेसनभावोयेव सरणम्पति रज्जस्स पटिपादीयते’रज्जसम्बन्धिसरण’न्ति, किरियाकारक सम्बन्धो हि सब्बत्थ वत्थुट्ठितिवसेनेवत्थि, तन्निमित्तो च सस्सामि भावादि, तत्थ सस्सामिभावविवच्छायं विज्जमानोपि किरियाकारक सम्बन्धो न वत्तुमिच्छितो, यथा ‘अनुदरा कञ्ञा’ति, सो चायं सम्बन्धो सस्सामिभावजञ्ञजनकभावा-वयवावयवविभावादिलक्खणो बहुविधोति वेदितब्बो, तत्थ सस्सामिसम्बन्धे रञ्ञो पुरिसो, जञ्ञजनकसम्बन्धे निग्रोधस्स बीजं, अवयवावयविसम्बन्धे रुक्खस्स साखा, इदानि सम्बन्धस्सेतस्स किरियाकारकसम्बन्धसञ्जातत्तं यथायोगमञ्ञत्राप्यवगमयितुं किञ्चि उदाहरणमाह-‘तथा हि’च्चादि, परिपालनकिरियाकतो नेसं सम्बन्धोति इमिना परिपाल्यपरिपालनलक्खणो-यं सम्बन्धोति दस्सेति, सा अयम्परि पालनलक्खणा किरिया सम्बन्धमस्सेदम्भावहेतुं जनयित्वा निवत्तति, अत्थप्पकरणादिना त्विमाय किरियायायं सम्बन्धोति विसेसो वसीयते, न छट्ठिया विसेसावगमने सामत्थियं… तस्सा सब्बत्थेकरूपत्ता, सुय्यमाने एव वा किरियासद्दे कारकभावस्स हेतुनो वचनिच्छायाभावे अस्सेदम्भाभावसङ्खातस्सेव फलस्स वत्तुमिच्छितत्ता तथेव सम्बन्धो जातो छट्ठियाभिधीयते ‘रज्जस्स सरती’ति, वुत्तं हि–
जनयित्वान सम्बन्धं, क्रिया काचि निवत्तति;
सुय्यमाने क्रियासद्दे, सम्बन्धो जायते क्वचीति.
परिपालयतीति पुरिसम्परिपालयति, ततो पालनादिका उपकार सभावा किरियाद्विन्नम्पि तेसं सम्बन्धिनी भवति, रञ्ञा हि कारियमाना तंसम्बन्धिनीपुरिसविसयत्तावपुरिसयोगिनीत्युभिन्नम्पिकिरियासम्भवति, ततोयेवतस्सा उभयसम्बन्धिनिया किरियाय सम्भवेअस्सेदन्ति बुद्धिया हेतुभूतस्स अञ्ञमञ्ञापेक्खसभावस्स सम्बन्धस्स भावतो किरियाजनितत्तमस्स, अञ्ञमञ्ञापेक्खालक्खणो… सब्बथा निरपेक्खत्ते सम्बन्धाभावा, सम्बन्धि बुद्धिसब्भवस्साति सम्बन्धीसु राजपुरिसादीसु अस्सेदन्ति एवम्पवत्ताय बुद्धिया सब्भवस्स. परेसं विय ‘‘गुणे छट्ठी’’ति वचनन्तराभावे उभयत्थपि (चेत्थ) [(येव) (पोत्थके)] छट्ठिप्प- सङ्गोति बोधेतुमाह-‘ननु चे’च्चादि, सच्चन्ति यथा वुत्तं चोदनमब्भुपगम्म चोदकम्पति यथावुत्तं सम्बन्धरूपं ततो-ञ्ञत्राप्युपसं हरित्वा तत्थ छट्ठिप्पसङ्गं चोदेतुमाह-‘देवदत्तो’च्चादि, अथेव मिच्चादिनासतीपिअञ्ञमञ्ञापेक्खालक्खणे सम्बन्धे वचनिच्छायेवेत्थ कारणन्ति चोदकाधिप्पायमत्रोपनेत्वा तदेव विसेसतो छट्ठिया अभावे समुपनेतुं‘यज्जेवमिहापि’च्चादिकमाह, तत्थ अथाति चोदकाधिप्पायप्पकासनारम्भे निपातो, एवं वत्तब्बन्ति एवं यदिपिच्चादिना वक्खमाननयेन वत्तब्बं, पटिपादेतब्बतायात्यादिना इदन्दीपेति ‘‘विसेस्सं विधेयताय न पराधीनन्ति अप्पधानभावतो ब्यतिरिच्चते ततो-त्तनिट्ठमेव, न रूपन्तरम्भजति‘पुरिसस्से’ति, विसेसनन्तु राजादिकं तदङ्गतायानुवदियमानमप्पधानत्ता कारकरूपतो ब्यतिरिच्चते, ततो रूपन्तरं भजति ‘रञ्ञो’ति, ततो ब्यतिरेक लक्खणो सम्बन्धो होति, एकस्स सम्बन्धित्तासम्भवा वत्थुतो द्विट्ठो विसेसनगतत्तेन पतीयते ततो छट्ठी विसेसनमेवानुधावति पतीतिविसये सद्दप्पवत्ती’’ति, यो हि विकप्पनं विसयो सो सद्दानन्ति, अतोयेव सम्बन्धो नियमेन विसेसनभेदमनुविदधाति… वत्थुतो द्विट्ठस्सापि तग्गतत्तेन पतीतिया यथा भातूनं धनन्ति, नावस्सम्भातूनं धनन्तिच्चेव भवति, तथा सत्यपि विसेस्स भेदे विसेसनगतमेव भेदमनु(विदधा)ति ‘देवदत्तस्स अस्सा’ति, तदेतं सब्बं विसेसनगतत्तेन सम्बन्धपतीतितो-वकप्पीयते, विसेस्सगतत्तेनापि तप्पतीतियं नियमेन तग्गतभेदानुविधानं सिया विसेसनगतभेदानुविधानमिव, द्विट्ठत्तन्तु वत्थुतो [चत्तुनो] न विरुज्झते, वत्तुपटिबद्धमेव च द्विट्ठत्तं मनसिकत्वा तंवादीहि द्विट्ठो सम्बन्धोभिधीयते, अतोयेवायं ब्यतिरेकविभत्ति (यागम्यते)… ब्यतिरिच्चमानविसेसनभूतसम्बन्धिगतब्यतिरेकलक्खणसम्बन्धाभि- धानप्पवत्तितोति, नीलादिविसेसनन्तु परत्थत्तेनाप्पधानम्पि न कारकभावतो ब्यतिरिच्चति… नीलादिसद्देनुप्पलादिदब्बाभिधानतो, यथा ‘नीलमुप्पलम्पस्स, नीलेनुप्पलेन ठितं, नीलस्सुप्पलस्स गन्धो’ति, यदा तु न विसेस्सपवत्ति तदा ब्यतिरिच्चतेव ‘नीलस्स गुणस्स उप्पलन्निस्सयो’ति कारकभावलक्खणा पधानभावा ब्यतिरिच्चते एव नीलादि, ततो विसेसनमेवानेकप्पकारतायाव तिट्ठते, ततो विसे- सनं किञ्चिदेव कारकरूपतो पधानभावा ब्यतिरिच्चतेति विसेसन मत्तेनापि सेसं सब्बं तथा सियाति नासङ्कनीयन्ति.
द्वेपीति राजपुरिसा द्वेपि, ततिये गेहसङ्खाते सम्बन्धिनी. सहयुत्तम्पटिच्च एवन्ति इमिना पुरिसस्स अप्पधानत्तमेव दीपेति, अभिमताति पाणिनियानं सुत्तन्तरेन अभिमता, यतो छट्ठीय-मत्तनो मते सम्बन्धनिस्सया, तेनाह- ‘सम्बन्धमेवि’च्चादि, सम्बन्धो चेत्थ मातु सरणानमवट्ठानादिकिरियानिमित्तोति केचि, अञ्ञे तु सरणस्स किरियारूपत्ता किरियन्तरमन्तरेनेव दब्बेन सम्बन्धोपपत्तिमाहुयथा द्विन्नं जतुकतो संसिलेसो, जतुनो तु कट्ठेनात्तनायेव, न जत्वन्तरकतो संसिलेसोति. परेसं ततियत्थे दुतियत्थे च कितकप्पयोगे ञ्ञत्रापि (पञ्चम्यत्थे) सत्तम्यत्थे च (‘‘छट्ठी चा’’) ति (२-६-२०) दुतिया पञ्चमीनञ्चा’’ति (२-६-२९) च सुत्तन्तरेहि छट्ठीतिमता, तस्सापि वत्तिच्छातोव साधितभावं दस्सेतुमाह-यथाचेत्थातिआदि, एत्थाप्यादो उदाहरणद्वये सुत्तन्तरमन्तरेन सम्पदानत्ताभावा सम्बन्धवचनिच्छायमेव परेसम्पि छट्ठी, तेनाह-‘एत्था’तिआदि, बहुलन्तीमस्स अत्थं दस्सेति ‘यथा दस्सन’न्ति, अविसंवादकालोकस्सत्यादिकं कम्मे उदाहरणं, पञ्चम्यत्थे पन वत्तिच्छातोव सब्बे तसन्ति दण्डस्सात्यादीनि उदाहरणानि वेदितब्बानि.