१८. लक्खणे

लक्खीयत्यनेनाति लक्खणं सङ्केतो, किन्तं कमण्डलुप्पभुति, अत्थे कारियस्सासम्भवा तंवाचीहि विभत्तीति मञ्ञमानेन यंविवरणं कतं ‘लक्खणे वत्तमानतो’ति, तमुल्लङ्गियात्थं वदति ‘यो अत्थो’इच्चादि, वत्तमानतोति विञ्ञायति… नामस्मा पच्चयविधानप्प सङ्गतो, उपात्तोति गहितो. कञ्चिप्पणरमापन्नस्स लक्खणे ततिया यथा सिया ‘रुक्खम्पति विज्जोतन’मिच्चत्र लक्खणमत्ते मा भवीति पाणिनीयेहि ‘‘इत्थम्भूतलक्खणे’’ति (२-३-२१) इत्थम्भूतग्गहणं कतं, तम्मनसि निधाय चोदयमाह–‘नन्वि’च्चादि, इत्थम्भूतस्स लक्खणन्ति छट्ठीसमासो, आपन्नस्साति भूतस्स, सामञ्ञस्स भेदको विसेसो पकारो वुच्चते, तथाहि ‘तिदण्डकेन परिब्बाजकमद्दक्खी’ति मनुस्सत्तसामञ्ञस्स परिब्बाजकत्तम्पकारो, तम्परिब्बाजको पत्तो, तस्स तिदण्डकं लक्खणं. उपलक्खणत्तेति इमिना इत्थम्भूतस्स लक्खणत्ताभावमाह, उपलक्खणन्ति सङ्केतो. नयिदमत्थिच्चादि परिहारो, रुक्खम्पति विज्जोतनन्ति एत्थ कस्सचि इत्थम्भूतस्साभावा इत्थम्भूतग्गहणे पयोजनं न दिस्सति तन्निवत्तनतो, रुक्खम्पति विज्जोततेति एत्थतु इत्थम्भूतस्स विज्जुसङ्खातस्स अत्थस्स सब्भावा ततियाप्पत्तियं तंनिवत्तिया यथावुत्तं ञायमन्तरेन नाञ्ञं किञ्चि पटिसरणमत्थीति सञ्ञापयमाह-‘अवस्स’मिच्चादि, अञ्ञथाति एवमनब्भुपगम्म ‘इत्थम्भूतलक्खणे’ति वचने करीयमाने सति, इत्थम्भूतवादिनो उत्तरमासङ्कियाह-‘नचा’तिआदि, वत्तुन्ति वचनसेसो, चो-वधारणे, नेव सक्काति वुत्तं होति, दुतियाविधानसामत्थियाति ‘‘पतिपरीहि भागे चा’’ति (२-९) कस्मा न सक्काति आह-‘अत्थि’च्चादि, असति हि पयोजने सामत्थियन्ति भावो. अथ कमण्डलु पाणिम्हि अस्साति आदो ततिया कस्मा न सिया त्याह-‘कमण्डलु’इच्चादि, कमण्डलुस्स सेतस्स च उपलक्खण भावेनानुपादानतोति सम्बन्धो, इमिना उपादातुनो सवचसि सतन्ततमाह, विसिट्ठावयवाधेय्येनाति पाणि कमण्डलुना विसिट्ठोवयवो, तस्साधेय्यो कमण्डलु तेनाति अत्थो. येनाङ्गेन विकतेन अङ्गिनो विकारो लक्खीयते ततो ततिया यथासियाति परेहि ‘‘येनाङ्गविकारो’’ति (२-३-२०) आरद्धं, तदाह-‘येने’च्चादि, तत्थ यसद्देन विकतावयवो हेतुत्तेन निद्दिट्ठो अङ्गसद्दो च समुदायवचनो उपात्तो तेनाह-‘येनेच्चादि, ननुच काणादीनं नियतगुणीनमभिधायित्ता अक्खिसद्दस्स पयोगो न युत्तो ब्यावत्तियाभावाति, नेस दोसो, लोकियो-यं सद्दस्स वोहारो, लोकस्स च सद्दप्पयोगे गुरुलघुम्पत्यदयो नत्थि, तथाहि लोकेन ‘सीसपाति’पि वुच्चते, रुक्खो सीसपातिपि, यस्स तु तत्थादरो, सो-क्खिसद्दं पयुज्जतेव, अथवा सामञ्ञुपक्कमे विसेसो पयोगमरहति, अक्खि(नाति) हि वुत्ते सन्देहो सिया ‘किमस्स वत्तुमिच्छित’न्ति ततो काणोति वुच्चते, नाक्खिना निरूपयति सोभनोति, किञ्चरहि काणोति, अक्खिकाणमस्सेत्यादो कस्मा न सियाति आसङ्किय‘कमण्डलु पाणिम्हि अस्सा’त्यत्र यो वुत्तो परिहारो, त मेत्थोपदिसन्तो आह-‘हेट्ठा विय अप्पसङ्गो’ति.