११४. लोपो

अकारस्सन्तरङ्गत्ते कारणमाह-‘पकतिनिस्सितत्ता’ति, पकतिया इदं पाकतं ‘‘णो’’ति (४-३४) णो, लोपस्स बहिरङ्गत्ते कारणमाह-‘पच्चयनिस्सितत्ता’ति, अन्तरङ्गेच्चादिना ‘‘अन्तरङ्गबहिरङ्गेस्वन्तरङ्गविधि बलवा’’ति परिभासमुपलक्खेति, अङ्गसद्दो-वयववाची, अन्ते सद्दो सत्तम्यत्थे, अङ्गे भवमन्तरङ्गं विभत्थ्यत्थे-सङ्ख्यसमासो ‘‘एओनम वण्णे’’ति (१-३७) अत्तं रागमो, अङ्गतो बहि बहिरङ्गं ‘‘पय्यपाबहितिरो पुरेपच्छा वा पञ्चम्या’’ति (३-५) असङ्ख्यसमासो, अत्र चान्तरङ्गं बहिरङ्गन्ति नाङ्गेभवमन्तरङ्गं, अपित्वन्तरङ्गनिस्सितं कारियमन्तरङ्गं, नाप्यङ्गतो बहिभूतो समुदायो बहिरङ्गं, किन्तु बहिरङ्गनिस्सितं कारियम्बहिरङ्गं यथा मञ्चनिस्सितेसु सद्दायन्तेसु ‘मञ्चा सद्दायन्ती’त्युच्चते तं वियेति अतोयेवा सङ्ख्यसमासेपि लिङ्गविभत्तिवचनन्तरयोगो ‘अन्तरङ्गो अन्तरङ्गा’ति, सङ्केतिको ह्ययमसङ्ख्यसमासो, न पुब्बपदत्थप्पधानो, यथा-पच्चक्खस्साक्खनिस्सितत्तावबोधत्थं ‘अक्खमक्खम्पति वत्तते’ति विच्छाय-मसङ्ख्यसमासेपि कते पच्चक्ख ञाणस्साक्खनिस्सितत्तञापनत्थं सङ्केतवसेन कतो-यमसङ्ख्य समासो, न पुब्बपदत्थप्पधानोति‘पच्चक्खो पच्चक्खा’ति लिङ्गविभत्ति वचनन्तरयोगो, तथेवाय-मन्तरङ्गनिस्सितो-यं समुदायनिस्सितोति ञापनत्थं सङ्केतवसेन कतो-यमसङ्ख्यसमासोति लिङ्गविभत्तिवचनन्तरयोगो न विरुज्झते, अथवा अन्तरमङ्गमस्स कारियस्सात्थीति ‘‘सद्धादित्व’’ (४-८४) तथा बहिरङ्गन्ति, अन्तरङ्गञ्च बहिरङ्गञ्च अन्तरङ्गबहिरङ्गानि, तेस्वन्तरङ्गो बलवाति. अन्तरङ्ग कारियस्स बलवत्तं साधेतुं ‘सब्बपठमं विधेय्यत्ता’तिआदि वुत्तं, इदम्पन अन्तरङ्गकारियस्स बलवभावसाधने कारणं न होति, अन्तरङ्गत्ता बलवभावोयेव हि सब्बपठमं विधेय्यत्त कारणं, तथा चाह-‘यो लोपतो अकारस्स पठममेव भवने कारणमाह अन्तरङ्गत्ता अकारस्सा’ति, तस्मा नायं पाठो घटते, अन्तरङ्गबलवभावसाधनस्स पन लोकतो इच्छितत्ता अयमेवत्थे पाठो घटते’’अन्तरङ्गमेव कारियम्बलवं लोके तथादिट्ठत्ता, तथा हि लोको पातोवा’’त्यादि, लोके तथादिट्ठत्ताति अन्तरङ्गबलवभावस्स लोके एवं वक्खमाननयेन दिट्ठत्ता, अथवा केनचि विधुरप्पच्चयोपनिपातेन कारणवे कल्लेन वा कदाचि कत्तुमसक्कुणेय्यत्तेपि अन्तरङ्गस्स अवस्सं विधेय्यत्तं दस्सेतुमाह सब्बपठमं विधेय्यत्ता’ति, सतिसम्भवेति निमित्तस्सानुपहतत्ता कारियस्स सम्भवे सति.