५४. विच्छा
यंवत्ततेति वुत्तिवचनं निक्खिपित्वा तस्स अत्थं वत्तुमारभते ‘सम्भवापेक्खाये’च्चादि, यंवत्ततेति च सुत्ते अविज्जमानेपि गम्ममानत्थस्स सद्दस्स पयोगम्पति कामचारोति वुत्तियं वुत्तं, यसद्दस्सानियमत्थवुत्तित्तेपि पदवाक्यतो नाञ्ञं सम्भवति विच्छायमाभिक्खञ्ञे च वत्तमानन्ति आह ‘सम्भवापेक्खायपदं वाक्यंवा’ति, सम्भवतीति सम्भवो-पदं वाक्यं वा, तस्मिं अपेक्खाय पदं वाक्यं वा वत्ततेति सम्बन्धो, वत्ततेति विच्छायमाभिञ्ञे चात्थे वत्तते, ननु पदस्स वाक्यस्स वा विसुंयेव दब्बादयो अत्था, तं कथमिद मेतस्मिं वत्तुधम्मे किरियाधम्मे च विच्छाभिक्खञ्ञत्थे वत्ततेति अनुयोगं सन्धायाह-‘विसयभावेना’तिआदि, विच्छाय वत्तुधम्मस्स किरियाधम्मस्स चाभिक्खञ्ञस्स विसयो पदं वाक्यं वा… अनञ्ञत्थवुत्तिवसेन तत्थप्पवत्तिया, तं वसेनच, अभिधायकत्तेन चेति गोचरत्तेन पकासकत्तेन चाति अत्थो, यंवत्ततेति अज्झाहटस्स यन्ति पठमन्तस्स विभत्तिविपरिणामं दस्सेति (तस्साति) आदिना, इमिना इदं दीपेति ‘‘यज्जपि ‘विच्छाभिक्खञ्ञेस्वि’ त्यत्र छट्ठीनोच्चारीयते, तथापि छट्ठीपसिद्धि होतेव, कथं द्वे इच्चादेसनिद्देसा आदेसो च सम्बन्धीनमपेक्खते, ‘विच्छाभिक्खञ्ञेसू’ति चात्थनिद्देसो, न चात्थस्सादेसेन सम्बन्धो उपपज्जते, तस्मा विच्छाभिक्खञ्ञेसु यं पदं वाक्यं वा वत्तते तस्स द्वे भवन्तिच्चेवं छट्ठीयत्थो सक्का वत्तु’’न्ति, द्वे रूपानि होन्तीति दस्सितं होतीति सम्बन्धो, सद्दरूपे सङ्ख्यय्येति दुतिया बहुवचनन्तं पटिपादयमानोति एत्थ पटिपादनकिरियाय सम्बन्धेनोपदिट्ठं, ‘‘वाक्यन्तरट्ठोपि सद्दो तदञ्ञस्मिम्पि सम्बन्धमुपयाती’’ति द्विसद्दोति इदं उपरि वाक्यद्वयेप्युपयुज्जति ‘द्विसद्दो वुत्तो, द्विसद्दो न सरूपप्पधानो’ति, अथ सरूपप्पधानो कस्मा न वुत्तोति आह-‘बहुवचनेन निद्देसा’ति, अथ द्वेति सामञ्ञेन वुत्तत्ता पदवाक्यानं ठाने द्विब्बचनं वा सिया, तानेवा वत्तन्तीति द्विप्पयोगो वा, तथा सति ‘यंवत्तते तस्सा’ति कस्मा पठममेव निस्साय वुत्तियं विवरणं कतन्ति आह-‘एवञ्चा’तिआदि, इदानि द्विप्पयोगपक्खस्स सदोसत्ता अगहितभावं दस्सेतुमाह-‘यदात्वि’ त्यादि, तुसद्दो पुब्बस्मा पक्खा विसेसस्स पदस्सको [विसेसनत्थो (पोत्थके)], तत्थ हि द्वे [द्वेरूप (पोत्थके)] सद्दरूपान्यादिसीयन्ते, इह तु सोव सद्दो द्विरावत्तते, आवुत्ती सङ्ख्येय्याति एवं मञ्ञते ‘‘द्विसद्दो-यं ‘‘आदसहि सङ्ख्या सङ्ख्येय्ये वत्तन्ते’’ति वचनतो सङ्ख्येय्यवचनो, तस्मेह सङ्ख्येय्यं सद्दरूपं वा सिया आवुत्ति वा, इच्चपि निद्देसो तदुभयमपेक्खिय नपुंसकलिङ्गेन वा सिया इत्थिलिङ्गेन वा, तत्थ यदा नपुंसकलिङ्गेन निद्देसो, तदा सद्दरूपानि सङ्ख्येय्यानि भवन्ति, यदा तु इत्थिलिङ्गेन, तदा सद्दस्सावुत्ती उच्चारणलक्खणा किरिया सङ्ख्येया भवन्ति, ततो चेत्थ आवुत्तीअपि सङ्ख्येया होन्ती’’ति, तदा द्विप्पयोगो द्विब्बवचनन्ति एस पक्खोति अयमेत्थ भावो’’ यदा द्वे आवुत्तियो विधीयन्ते तदा द्विप्पयोगो द्विब्बचनन्ते सोपेक्खो, (अत्र ठान्यादेसभावो नत्थि) [नतुट्ठाने द्विब्बचनपक्खो (पोत्थके)] आवुत्ति हि किरिया, तस्सा चेह सद्दो साधनं, न च किरियाय साधनस्स च ठान्यादेसभावो उपपज्जते, तस्मा यदावुत्ती विधीयन्ते, तदा दिप्पयोगो द्विब्बचनन्ते-सो पक्खो भवती’’ति, अयम्पि पक्खो पाणिनीयेहि परिग्गहीतो, तदयुत्तं दोसदुट्ठत्ताति सन्दस्सयमाह-‘सो पने’त्यादि, ते हि दुतियम्पि पक्खमब्भुपगम्म उपचारमत्ततो भेदो, वत्थुतोत्वभेदो वाति पोनोपुञ्ञेन तं साधेन्ति. कथम्पन सदोसत्तं येनायं न गहितोत्याह- ‘तथाहि’च्चादि, ण्यो नसियाति ‘‘तस्स भावकम्मेसु त्त ता त्तन ण्य णेय्य णिय णिया’’ति (४-५९) भावे विधीयमानो ण्यो द्विप्पयोगपक्खे सद्दभेदसब्भावा पुन पुनेति समुदायसभावतो पुनपुन भावोति अत्थे पुनपुन समुदायतो न भवेय्याति अत्थो, न केवलं ण्योव, अथ खो एकपदन्तोगधानं सरानं सरानमादिभूतस्सुकारस्स भवन्तो ओकारोपि ‘‘सरानमादिस्सा युवण्णस्सा एओ णानुबन्धे’’ति (४-१२४) न सिया, ‘‘मनाद्यापादीनमोमये च ‘‘इति (३-५९) ओकारो पन पक्खद्वयेपि होतेव… उत्तरपदस्स निमित्तभावेन गहितत्ता, पुब्बपक्खेपि हि द्वे सद्दरूपान्येवादिसीयन्तेति होतेव पद भेदो, वक्खति हि ‘सतीपि अत्तगते भेदे’ति. ननु आवुत्तिधम्मभेद सद्दस्सुपचरितो भेदो, सरूपतो त्वभेदोव, अञ्ञथा आवुत्तियेव न सिया, एकस्स हि वत्थुनो आवुत्ति होतिच्चाह‘नान्तरेने’च्चादि, अञ्ञथेति उपचरितो भेदो न सभावतोति चे, कारियम्भवतीति एवि न सक्का वत्तुन्ति सम्बन्धो, सभावतो त्वभेदो वाति उपचाराभावेन वत्थुतो विज्जमानभेदमवधारयति, अञ्ञथाति यदि भेदो सिया, आवुत्तियेव न सियाति एत्थायमधिप्पायो ‘‘यदि सभावतोव भेदो भिन्नस्स पन कथमावुत्ति सिया’’ति, ठानिसदिसत्ताति ‘‘ठानीवियादेसो’’ति परिभासमुपलक्खेति.
किरियायातिआदीसु सहत्थे ततिया… किरियादीहि दब्बाद्यत्थानं वत्तु [कत्तु] ब्यापनिच्छापवत्तितो, देसादीति ( ) [(हि) (पोत्थके)] आदिसद्देन कालावत्थादिं सङ्गण्हाति, नानाकारयुत्तमेव भिन्नं नाम होतीति आह-‘अनेकप्पकारयुत्ते’ति, बहुवचननिद्देसतो वुत्तं होतीति सम्बन्धो, तेनाति येन बहुवचननिद्देसेन सकिं ब्यापनिच्छा जोतीयति तेन करणभूतेन हेतुभूतेन वा, कमेन ब्यापितुमिच्छायं जातिआदीनञ्च ब्यापितुमिच्छायन्ति सम्बन्धो, तत्थ अयञ्च गामो रमणीयो अयञ्च गामो रमणीयोति कमेन ब्यापितुमिच्छा, एत्थ किञ्चापि रमणीयगुणेन गामदब्बयोगो अत्थि, तथापि गामानं गुणेन योगो, सब्बो गामो रमणीयोति बाहुल्लेन, नत्थि साकल्लेन [कमेन (पोत्थके)] ब्यापितुमिट्ठत्तन्ति सकलब्यापनिच्छायाभावोति न द्विब्बचनं, एवमुपरि योजेत्वा अत्थो दट्ठब्बो, सम्पन्नो यवोति सम्पन्नगुणेन यवजातिया ब्यापितुमिच्छा, एकत्था जाति, अनेकत्थ निस्सया विच्छा [एकत्थाजाति, एकमत्थं ञापयिस्सामीति जातिसद्दो पयुज्जते अने कत्थनिस्सयाच विच्छा, अनेकत्थं सञ्ञापयिस्सामीति विच्छापयुज्जते-ति महाभस्से], सोभनं धवखदिरन्ति सोभनगुणेन धवादिदब्बानं ब्यापितुमिच्छा, अत्थसद्देनेत्थ दब्बादयो वत्तुमिट्ठाति आह-‘दब्बगुणकिरियालक्खणे’ति, विसद्दो पनेत्थ ब्यापनत्थोति आह-‘ब्यापितुं सम्बन्धितु’न्ति, साति विच्छा, वत्तुधम्मोति ‘रुक्खंरुक्ख’मिच्चादिकं यो वदति, तस्स वत्तुनो धम्मो… इच्छालक्खणस्स धम्मस्स तप्पटिबद्धत्ता, सद्दोति रुक्खमिच्चादिको, तस्स सद्दस्स यं रूपं अत्त भावो, तमेव पच्चासत्या ‘‘सुतानुमितेसु सुतसम्बन्धोव बलवा’’ति विच्छा भिक्खञ्ञेसु वत्तमानस्स सुतस्सेव तस्स रूपस्स पच्चासन्नभावतो द्विसङ्ख्या युत्तं द्विसङ्खाताय सङ्ख्याय ‘रुक्खं रुक्ख’मिच्चेवं युत्तं अतिदिसीयते सुत्ते द्वेइच्चनेन, द्विब्बचनस्सेव [द्विब्बचनमेव (पोत्थके)] हि द्विसङ्ख्यायुत्तता, अथ कतमेकवचनन्तस्स द्विब्बचनं, तथाहि सब्बेयेवेतेत्थ विच्छायं द्वित्तेह्यभिधयन्तेति बहत्ता बहुवचनं पप्पोति, एकवचनन्तु न सिज्झति ‘रुक्खं रुक्खं सिञ्चती’ति एकत्थाभिधानभिन्नसब्बरुक्खप्पतीतीति कथमेकवचनन्तस्स द्विब्बवचनन्ती आसङ्कियाह-‘तत्थे’च्चादि, अत्थसामत्थियाति ‘बहुवचनन्तप्पयोगेहि’च्चादिना वक्खमाननयेन बहुवचनन्तप्पयोगेनेव विच्छात्थजोतनतो न तत्थ द्वीब्बचनं सिया, भवितब्बञ्च द्विब्बचने (न, ए) कवचनत्तमन्तरेन न चात्थि द्विब्बचनावका सोति पतीति बलावगतो यो-त्थो, तस्स अत्थस्स अञ्ञथानुपपत्तिलक्खणं सामत्थियं अत्थसामत्थियं, अत्थसामत्थिया एकवचनन्तस्स द्वीब्बचनन्ति सम्बन्धा, किरियादियोगन्ति किरियागुणादि सम्बन्धो, मन्त्वाति ब्यापितुमिच्छायन्तीमस्स पुब्बकिरियावचनं, अभिसंहरित्वाति एकतोकत्वा. सद्दस्स तादिसत्थपच्चायकत्ते सामत्थियं सद्दसत्ति [सद्दस्स]. युगपदाधिकरणतायं सहवचनिच्छायं बहुवचनप्पवत्तियेव, न तत्थ द्विब्बचनन्ति दस्सेतुमाह-‘अतोयेवे’च्चादि, अतो येवाति बहुवचनन्तस्स सद्दसत्तिया विच्छाजोतनतो द्विब्बचनाभावायेव, एवमञ्ञते- ‘इध पन योगपज्जं दुविधं सद्दयोगपज्जं अत्थयोगपज्जञ्च, तत्थ किञ्चि सात्थकानं सद्दयोगपज्जमत्थयोग पज्जं न सम्भवतीति, युगपदि अधिकरणं धवादि अत्थो यस्स सोधवखदिरपलाससद्दो युगपदाधिकरणो, तस्स भावो तथा, तस्सञ्च सति, सद्दयोगपज्जमन्तरेन भिन्नत्थानमेकसद्दवचनीयान मेकतो पपत्ति अत्थयोगपज्जं, तं सहवचनिच्छायन्ति इमिना दस्सितन्ति तस्सं सहवचनिच्छायञ्च सति, सोभना धवखदिरपलासा सोभना रुक्खाति सोभनगुणयोगेपि बहुवचनेनेव विच्छाजोतनतो द्विब्बचनाभावोति, सोभनं धवखदिरन्ति पन सतीपि सद्दयोगपज्जे समाहारत्ता नत्थत्थयोगपज्ज [नात्वयागपज्ज (पोत्थके)] न्ति एकवचनन्तत्ता द्वित्तप्पसङ्गेपि सोभनं धवखदिरन्ति सद्दानं सकिं ब्यापनिच्छायाभावा न द्विब्बचनन्ति हेट्ठा वुत्तं.
वात्तिककारेन ‘‘आनुपुब्बिये द्वे भवन्तीति वत्तब्ब’’न्ति (८-१-१-वा) वुत्तं, तदाह-‘आनुपुब्बियेपि’च्चादिना, अत्थेवानुपुब्बियेपि विच्छा ततोव द्वित्तन्ति पटिपादय ‘मानुपुब्बिय’मिच्चादिना ‘अत्थियेवेच्चादिनो वुत्तिवाक्यस्स विवरणमाह. गामजातिया तुल्यजातियानं दिसा देसादिभेदेन भिन्नानमिव गामानं, न एत्थ विच्छा, मूलमग्गं वा हि मुख्य मेकमेव… हेट्ठुद्धभागन्तराभावेनेकत्ता, येनुपरियधो भागापेक्खाय कतमूलग्गब्यपदेसेन भिन्नजातिया मूलग्गभागा, ते भिन्नजातिया, न च भिन्नजातियानं विच्छा होति, न हि गोगोति वुत्ते (वाहीक)गता विच्छावगम्यतेति आचरियजिनिन्दबुद्धिना आनुपुब्बिये विच्छायाभावं पटिपादितं, तं विघटयितुं ‘यदि हि’च्चादिना यं वुत्तियं वुत्तं, तं विपञ्चितुमाह- ‘यथे’च्चादि, नसन्निविट्ठोति न पतिट्ठितो, नत्थीति वुत्तं होति, यस्सूपरिभागो अत्थि तम्पि मूलन्ति मूल ब्यपदेसस्सापेक्खा कतत्तमाह, उभयन्ति मूलमग्गञ्च, तथा अञ्ञेपि मूलग्गभागाति इमिना मूलग्गभेदानं हेट्ठा विय गहणे सति बहुत्तमाह, पुब्बकथितेनाति ‘रुक्खादीनं बाहुल्लेना’तिआदिना पुब्बे वुत्तनयेन, इदं वुत्तं होति ‘‘मूलादीनं बाहुल्लेन थूलादि गुणयोगम्मन्त्वा सत्तमीविभत्तियुत्तेन मूलादिसद्दसहितेन सब्ब सद्देन मूलादिकमत्थमभिसंहरित्वा सब्बस्मिं मूले थूला सब्बस्मिं अग्गे सुखुमाति एवं (वत्तुनो) ब्यापितुमिच्छायमेकवचनन्तस्स विच्छायन्त्वेव द्विब्बचन’’न्ति.
जेट्ठानं विच्छासम्भवे सब्बकनिट्ठस्स जेट्ठत्ताभावानुप्पवेसो न सियाति आनुपुब्बियमत्तवचनिच्छायं तेनेव द्वित्तमभिहितं ‘जेट्ठं जेट्ठमनुप्पवेसया’ति तेनेवाचरियेन, तदधुना विघटीयति ‘जेट्ठ’ मिच्चादिना, कनिट्ठोपि पवेसीयतीति कनिट्ठस्सपि विच्छासम्भवमाह, तत्थ कारणमाह-‘यथेव हि’च्चादि, परस्साति मज्झिमस्साति एत्थ विसेसनं, कनिट्ठस्सापि जेट्ठब्यपदेसोति सम्बन्धो, यथावुत्तमेव समत्थेति ‘वत्तिच्छानिबन्धने हि’च्चादिना, वत्तिच्छादिबन्धनेति वत्तुनो इच्छा निबन्धनं कारणमस्साति समासो, वत्थुसभावे वत्थु तत्थे, अभिनिवेसो पवत्ति, नाभिसम्भुणाति न पप्पोति.
‘‘सकत्थे वधारियमाने नेकस्मिं द्वे भवन्तीति वत्तब्ब’’न्ति (८-१-१२-वा) वात्तिककारेन वुत्तं, तदाह ‘सकत्थे’इच्चादि, अत्थप्पकारणाद्यनपेक्खस्स पदस्स अत्थे सकत्थे अवधारियमाने एत्तकमेवेति गम्ममाने अनेकस्मिं दिय्यमाने द्विब्बचनमिट्ठं मतं पाणिनियानन्ति अत्थो, अयम्पनेसमधिप्पायो ‘मासकं मासकं इमम्हा कहापणा भवन्तानं द्विन्नं देही त्यत्र द्वे एव मासा दातुमिच्छिता, कहापणं नाम–
चत्तारो विहयो गुञ्जा, द्वेगुञ्जा मासको भवे;
द्वे अक्खाव मासकापञ्च,क्खानं धरणमट्ठकंति.
वुत्तविधिनानेकमासकसमुदायो, तत्थ न सब्बे कहापण सम्बन्धिनो मासा दानकिरियाय ब्यापिता, द्वेयेवाति नेत्थत्थ विच्छाति यथावुत्तवत्तब्बेन द्विब्बचन’’न्ति, तं दस्सेत्वाति तं द्विब्बचनोदाहरणं दस्सेत्वा, पटिपादयितुं विच्छायमेव द्वित्तं दस्सेतुं… मासकं मासकमिच्चादोत्वयमधिप्पायो-‘‘देहीति दानकिरियाय मास्स ब्यापितुमिट्ठाति विच्छायमेवेत्थ द्विब्बचनं, तथाह्यतो द्विरुत्ता विच्छाव गम्यते’’ति, सद्दन्तरतोच्चादिकं किमासङ्किय वुत्तन्ति आह‘देही’तिआदि, अवधारणे पतीयमानेति कहापणसम्बन्धिनि बहुम्हि मासकसमुदाये मासकद्वयनिच्छये विञ्ञायमाने सति, अविसेसेन सामञ्ञेन मासानं देहीति दानकिरियाय ब्यापना भावाति सम्बन्धो, सद्दन्तरतोच्चादिनो साधिप्पायमत्थमभिधातुमारभते ‘पदेने’च्चादि, एत्थ पदेनाति मासकमिच्चनेन पदेन, इमम्हा कहापणाति इदमेत्थ सद्दन्तरं, कताभिसङ्खरणस्साति मासकं मासकमिच्चेवं निप्फादितस्स, सद्दन्तरतोति इमिना पदन्तरयोगो गहितोति आह-‘पदन्तरेन योगतो’ति अयमेत्थाधिप्पायो ‘‘द्वित्तकरणकाले सद्दन्तरवचनीयस्सत्थस्सानपेक्खितत्ता मासकंमासकन्ति अविसेसेन मासकविच्छायं द्वित्तं, तदनु पन इमम्हा कहापणातिसद्दन्तरसम्बन्धे सति यदि कहापणसम्बन्ध्य न वसेसमासकविच्छा परिग्गय्हति तदा इमस्स कहापणस्साति छट्ठिया भवितब्बं, इमम्हा कहापणाति पन अवधिपञ्चमीनिद्देसतो कहापणतो द्वयमेव गहेत्वा भवन्तानं द्विन्नं देहीति इमम्हा कहापणाति सद्दन्तरतोवधारणं गम्यते’’ति.
‘‘पुब्बपठमानमत्थातिसयवचनिच्छायं द्वे भवन्तीति वत्तब्ब’’न्ति (८-१-१२-वा) वुत्तं, तदाह-‘पुब्बपठमानं मिच्चादि, पुब्बपठमानं पुब्बपठम सद्दानं अत्थातिसयो यो अत्थस्स पकंसो, तस्स वचनिच्छायं, सब्बपठमभावसङ्खात अत्थातिसयमत्ताव वचनिच्छाति न एत्थ विच्छाति तेसमधिप्पायो, विकसनकिरियाय पाककिरियायाति वुत्तेपि विकासकरणकिरियाय पाककरणकिरियायाति अत्थसम्भवतो ‘पुब्बं पुब्बं पुप्फ’न्ति त्यादो, पुब्बं पुब्बं विकसनं करोन्ति, पठमं पठमं वचनं करोन्तीति किरियाविसेसनवसेन अत्थो दट्ठब्बो, पुब्बाति मता पठमाभिमताति इमिना पुब्बपठमभावेनाभिमतानं बहुत्त ब्यापनेन विच्छासब्भावे कारणमाह.
‘‘डतर डतमानं समसम्पधारणायमित्थीनिगदे भावे द्वे भवन्तीति वत्तब्ब’’न्ति (८-१-१२-वा) वुत्तं, एत्थ इत्थिलिङ्गसद्दो इत्थिलिङ्गयोगा इत्थीति वुत्तो, निगद्यतेनेनेति निगदो, इत्थी निगदो यस्स सो इत्थिनिगदोभावो, तस्मिं इत्थीनिगदे भावे, तदाह-रतररत मन्तान’मिच्चादि, इत्थिलिङ्गेति इत्थिलिङ्गं यस्स सो इत्थिलिङ्गोभावो, तस्मिं इत्थिलिङ्गे भावे वत्तमानानं रतररतमन्तानं द्विब्बचनमभिमतन्ति सम्बन्धो, कस्मिं विसयेति आह-‘समसम्पधारण विसये’ति, समेन अड्ढतादिना गुणेन इमे उभो अड्ढा इत्वेवं रूपा सम्पधारणा निरूपना अवबोधो समसम्पधारणा, साएव विसयो, तस्मिं सति, अड्ढताय बहुविधत्ताभावा किरियादियो गाभावा च नत्थेत्थ विच्छाति तेसमधिप्पायो, पुच्छियमानाति इमिना इमे उभो’ इच्चादीनं पुच्छावाक्यतं दस्सेति.
परब्यवहारेनाह-‘आख्यातादीनं विसयत्त’न्ति, इमिना आख्यातादीनमेव किरियाजोतकपदभावेन पोनोपुञ्ञसङ्खातकिरिया धम्मस्स धनसमेव विसयत्तं दीपेति, अतिसयविसिट्ठन्ति इमिना पपचतिसद्देपकारो पकंसत्थ जोतको उपसग्गोति दस्सेति, हिविधिम्हीति’लू-च्छेदने’इच्चस्मा विधिम्हि हिप्पच्चयो ‘‘पञ्हपत्तनाविधीसु’’ति (६-९) इमिना सुत्तेनाति अत्थो, ओस्साति ‘‘युवण्णानमेओपच्चये’’ति (५-८२) ओकारस्स, ‘पुब्बेक-कत्तुकान’’ (५-६२) मिच्चेवाति एवकारेन परेसमिवायमप्याभिक्खञ्ञे पच्चयो चे विधीयते, तदा पपचतिइच्चत्र विय आभिक्खञ्ञे विधीयमानेन पच्चयेनेव आभिक्खञ्ञत्थस्स पकासितत्ता न द्विब्बचनेन भवितब्बन्ति दस्सेति, यदा तु भुसं पुनप्पुनं पचतीति वचनिच्छा तदापि पपचतीति भवत्येव.
इह इमस्मिं उदाहरणे, आभिक्खञ्ञे इच्चेवाति इमिना अनुकरणमत्तमेवेतं नत्थेत्थाभिक्खञ्ञन्ति पाणिनिया सुत्तन्तरेन द्वित्तम्पटिपादेन्ति, नत्थेत्थ तादिसेन वचनेन पयोजनं, आभिक्खञ्ञेयेव द्विब्बचनन्ति दस्सेति, एवमञ्ञते ‘‘पटइच्चेतमनुकरणं भवन किरियम्पति वत्ततीति [भवनकिरियामती वुत्तीति (पोत्थके)] किरियाधम्मं पोनोपुञ्ञमेत्थ अत्थेवा’’ति, तेनेव वक्खति-‘पटपटा भवतीति आभिक्खञ्ञे द्विब्बचन’न्ति, अनितिस्मिन्ति इतिसद्दे अविज्जमाने, राप्पच्चयोति पठमं द्वित्ते कते पच्छा राप्पच्चयो, राप्पच्चयमकत्वापि पकारन्तरेन साधेतुमाह- ‘अथवा’ इच्चादि, दीघो निच्चन्ति पठमं द्वित्ते पटपटकरोतीति ठिते निच्चं दीघो, पटपटा करोतीति एत्थ निप्फत्तिं दस्सेत्वा इदानि पटपटायतीति एत्थ दस्सेतुं पटपटायतीतिआदि आरद्धं.