२४. वण्ण
‘अतेना’ति (२-१०८) एत्थ अतोति रस्सब्यत्तिनिद्देसो वा सिया रस्सजातिनिद्देसो वा सकलनिस्सयब्यापी अत्थजाति निद्देसोवा, तत्थ रस्सब्यत्तिनिद्देसे सति बुद्धसिद्धादीसु यत्थकत्थचि अकारो गय्हतेति नेट्ठप्पसिद्धि… केसञ्चि असिज्झनतो, रस्स जातिनिद्देसे पन बुद्धसिद्धादिसब्बाकारन्तानं लक्खणिकगवाद्यका रन्तानञ्चाकारो गय्हतीति सब्बथा इट्ठप्पसिद्धि, नाञ्ञो दीघो ब्यत्तन्तरत्ताति नानिट्ठप्पत्ति आकारतो नास्सेनाभावा, तस्मा अतोति रस्सजातिनिद्देसे निस्सिते सब्बमिदमिट्ठं निप्फज्जतीति नात्थजाति निस्सीयते, न रस्सब्यत्तिच, ‘‘युवण्णानमे ओलुत्ता’’ति (१-२९) आदीसु पन रस्सब्यत्तिया रस्सजातिया वा निद्देसे ‘तस्सेदं नोपेति’च्चादीसु एओआदिकमिट्ठं कत्थचि भवेय्य, न सब्बत्थ, सब्बत्थ वा भवेय्य ‘वातेरितं समोना’तिआदीसु ब्यत्तन्त रत्ता, तस्मा सब्बथा इट्ठप्पसिद्धिया इत्तजात्यादि निस्सीयते, अथवा वण्णुच्चारणम्पति केसञ्चि वण्णुप्पत्तिट्ठानानं उच्चनीचतदुभय संहारवसेन वण्णविसेसुप्पत्ति दस्सनतो तेसं वसेन रस्स ब्यत्तिनिद्देसे रस्सजातिनिद्देसे वा वुत्तनयेन इट्ठानिट्ठप्पत्तियं सब्बथा सब्बथा इट्ठप्पसिद्धिया इत्तजात्यादि निस्सीयते, तत्थ वण्ण परेन सवण्णग्गहणं नियमितुं वचनमिदमारद्धन्ति ‘सब्बत्थेवा’तिआदिना वचनारम्भफलमाह, सब्बत्थेवाति सब्बस्मिंयेव सुत्तप्पदेसे. ननु सयञ्चाति वुत्तेपि परियत्तं, न ह्यञ्ञं रूपा सयमत्थि, अञ्ञं वा (सय)तो रूपन्ति सिद्धेप्येवं सति अत्थेत्थ परो कोचि विसेसोति ञापेतुं सञ्च रूप’न्ति वुत्तिकारो आहाति सम्बन्धो, रूपस्स विसेसितब्बत्ता ‘सञ्च रूप’न्ति वुत्तियं निद्दिसीयमानत्ता च रूपन्ति विञ्ञायतीति ‘सञ्च गय्हती’ति वुत्तं, संरूपग्गहणायापिसद्दं करोतो-धिप्पायो-यन्ति वत्तुमाह-‘अञ्ञथे’च्चादि, अञ्ञथाति अञ्ञेनप्पकारेन संरूपग्गहणाय अपिसद्दाभावेति अधिप्पायो, अञ्ञपदत्थेति अञ्ञपदत्थ समासविसये, गुणीभूतस्साति अप्पधानभूतस्साकारे कारादिनो, समासेन वुत्तत्ता पधानतू तत्तेपि गुणो भवति अञ्ञपदत्थो-कारेकारादि विधाय कत्ता, विधीयमानो सवण्णोव पधानं… इदमत्थिताय तप्पवत्तियाति. ननु वुत्तियमपिसद्दस्सात्थं वदता सयञ्चेति वत्तब्बं, ‘‘तथा सयमत्तनी’’ति निघण्डुतो सयञ्च-त्ताकारेकारादिञ्च गय्हतीत्यमत्थो सम्भावीयतीति चोदनम्पनसि निधाय ‘सञ्च रूप’न्ति वदन्तो साधिप्पायारुळ्हं किञ्चि अत्थविसेसं पकासेतुं तथेवाहाति दस्सेतुं वुत्तं-‘सयञ्चे’त्यादि, ‘‘धनञ्ञातीसु संसद्दो, तथात्तत्तनियेसुपी’’ति निघण्डुवचनतो ‘स’न्ति अत्तापि गय्हति, को सो सद्दरूपं साधारणं, ‘स’न्ति अत्तनियम्पि, किन्तं सद्दान मसाधारणं सद्दरूपं, तथा सति अत्तनियं रूपं नामात्तसङ्खातसद्दसम्बन्धीति आह-‘संरूपं सद्दानमसाधारणं रूप’न्ति, एतञ्च इदन्तीमिना सम्बन्धितब्बं, असाधारणन्ति असाधारणं सद्दरूपं, सति सम्भवे ब्यभिचारे च विसेसनस्स सात्थकताय असाधारणन्ति रूपं विसेसता साधारणस्सापि सम्भवो वुत्तोयेव नामाति आह-‘दुविधं हि’च्चादि, किन्तं साधारणमसाधारणञ्चरूपन्ति सामञ्ञेन रूपं निद्दिसितुमाह-‘तत्था’तिआदि, तत्थाति निद्धारणे सत्तमी, सद्दानन्ति सात्थकनिरत्थकानं येसंकेसञ्चि सद्दानं, तंतं सद्दत्तादीहि तेसंतेसं बुद्ध अइआदीनं सद्दानं सद्दत्तादि, उभयत्थ आदिसद्देन अत्थो सङ्गहितो, तेन साधारणं सद्दरूपमत्थरूपं तथा-साधारणन्ति चतुब्बिधं संरूपन्ति दस्सेति, चतूसुपि चेतेस्वसाधारणस्स सद्दरूपस्सेवोपानं दस्सेतुमाह-‘तत्था’तिआदि, साधारणरूपब्युदासेनाति साधारणरूपस्स परिच्चागेन, उपादियन्तो रूपमेव सद्दस्ससं, नात्थोति च दस्सेतीति सम्बन्धो, च सद्दो पनेत्थ ‘इदं दस्सेती’ति हेट्ठा वुत्तं समुच्चिनोति, असाधारणस्सेवोपादियने कारणमाह-‘तन्त’मिच्चादि, इतरन्ति ये संकेसञ्चि सद्दानं सद्दत्तादि, परस्सापीति अञ्ञस्स यस्सकस्सचि सद्दस्सापि, इति इदं, पतितं पसिद्धं, एत्थ पन इतिसद्दो हेतुम्हि, यस्मा इदं यथावुत्तं पसिद्धं तस्मा पुब्बाचरियपरम्परायागतो पदेसतो उपादियन्तोति पकतं, संसद्दविसेसनसामत्थियेन असाधारणरूपोपादियनेपि असाधारणं सद्दरूपमेवोपादीयति नासाधारणमत्थरूपं… इमिना वक्खमानकारणता [ताय (पोत्थके)] वसेनाति आह-‘सद्दस्से’च्चादि, आसन्नं…सद्दतो सद्दभावसा नञ्ञत्ता, विपरिययतोति विपरियासेन अनासन्न भावेनाति अत्थो, चक्खुविसयोपि हि अत्थो कथं सोतविसयसद्दस्स न आसन्नो संरूपम्भवितुमरहतीति, कारणन्तरमाह-‘अहेय्यत्ताचा’तिआदि, अहेय्यत्ताति अपरिच्चजनीयत्ता, इदम्पि निच्चसम्बन्धित्ते कारणवचनं, तं सद्दरूपं, निच्चसम्बन्धीति निरन्तरसंयोगी, विपरिययतोति हेय्यत्ता, तथाहिच्चादिना अत्थस्स हेय्यत्तं बोधेति, अपरं कारणमाह-‘असाधारणञ्च रूपं’त्यादिना, साधारणो परियाय सद्दानं, पच्चेतब्बत्ताति विञ्ञातब्बत्ता, इदानि कारणत्तयं समोधानेत्वा इमेहि कारणेहि रूपमेव सद्दस्स संनाम, नात्थोति नियमेत्वा दस्सेतुं ‘तदेव’न्तिआदि आरद्धं, तदेवन्ति यस्मा एवं, तं तस्माति अत्थो, सरूपप्पधानेति ‘‘गोस्सा वङ’’ (१-३२) त्यादो गोस्सात्यादिके सरूपप्पधाने.