९. इयु

चत्थसमासोति इतरीतरयोगद्वन्दसमासो. अत्तेति मुनि सद्दादिवचनीये अत्थे, नमतीतीमस्सेतं कम्मं,

यं सब्बवचनं सब्ब, लिङ्गं सब्बविभत्तिकं;

तं सब्बत्थे नमनतो, विदुं नामन्ति तब्बिदू.

इध नामसञ्ञायाभावेपि अन्वत्थबलायेव नामसञ्ञा सिद्धाति (आह) ‘अन्वत्थब्यपदेसेना’ति, स्याद्यन्तपकतिरूपन्ति पच्चया पठमं करीयतीति पकति, सा एव रूपन्ति पकतिरूपं, स्याद्यन्तस्स पकति रूपं मुनिसद्दादि स्याद्यन्तपकतिरूपं, अत्थवन्तमधातुकमप्पच्चयम्पाटिपदिकं, पदं पदं पति पटिपदे, पटिपदं नियुत्तं पाटिपदिकं. विसेसनेनाति सुत्ते ‘नमस्सन्ते’ति वुत्तेन इवण्णुवण्णानं विसेसनेन. आख्यातस्साति पचतिआदिनो. आदिमज्झवत्तिनोति इन्द उदकसद्दादीनं आदो, पखुमादीनं मज्झेच वत्तिनो. पदेसेसूति ‘‘झला सस्स नो’’ति (२-८३) आदिकेसु सुत्तप्पदेसेसु, अनिट्ठपसङ्ग (सङ्कं) निवत्तेतीति सम्बन्धो, अनिट्ठप्पसङ्गोनाम [नामाति (पोत्थके)] पचति-इन्द (उदक पखुम) सद्दादीन मन्त आदिमज्झभूतइवण्णादीनं झलसञ्ञा विधाय ततो परासं सादि विभत्तीनं ‘‘झला सस्स नो’’ति (२-८१) आदीहि ‘नो’ आदेसादिम्हि कते ‘पचतिनो, इन्दनो, उदकनो, पखुमनो’तिआदि रूपप्पसङ्गो, ननुचादिआदि चोदना. वत्तब्बन्ति सुत्ते वत्तब्बं. ब्यासनिद्देसेनाति असमासनिद्देसेन. तदयुत्तन्तिआदि परिहारो, तन्ति तं चोद्यं, सतिहीतिआदिना अयुत्तत्तं समत्थेति, द्वीसुत्तरेसु योगेसूति उपरिमेसु ‘‘पित्थियं’’ ‘‘घा’’ति द्वीसु सुत्तेसु. इत्थियन्ति इदन्ति ‘‘पित्थिय’’न्ति सुत्ते इत्थियन्ति इदं पदं. वण्णविसेसनं सियाति ‘‘पित्थिय’’न्ति सुत्ते ‘इयुवण्णा’ति अनुवत्तनतो ‘इत्थियं इवण्णुवण्णा’ति एवं इवण्णु वण्णा ‘‘घो’’ति सुत्ते ‘इत्थियं आ’तिएवं अवण्णस्स च विसेसनं भवेय्य. वण्णविसेसने विरोधमाह ‘एवञ्चे’च्चादि, नामस्सन्तेति असमासनिद्देसे त्वविरोधमाह- ‘ब्यासे’च्चादि. सक्कानामविसेसनं कातुन्ति द्वीसु सुत्तेसु इत्थियन्तिआदिना वक्खमानक्कमेन. नामस्स अन्तो नामन्तोति समासस्स उत्तरपदत्थप्पधानत्ता समासे गुणीभूतस्स नामस्स इत्थियन्ति इदं विसेसनं कातुं न सक्काति अधिप्पायो, वचनमन्तरेनाति पाणिनियानमिव ‘‘यथासङ्ख्यमनुदेसो समानं’’ति (१-३-१०) सुत्तं विना, समासङ्ख्य एतेसन्ति समसङ्ख्यका, इतिसद्दो आद्यत्थो, तेन–

‘‘आलापहासलीलाहि, मुनिन्द विजया तव;

कोकिला कुमुदानी वो, पसेवन्ते वनं जलं’’ (२६०).

इच्चादिं सङ्गण्हाति.