२. संकिण्णवग्गवण्णना

७५८. पुब्बस्मिं कण्डद्वये बुद्धादीनि नामानि समानत्थानि पकरणेन निबद्धानि, अस्मिम्पि कण्डे सोभनादीनि विसेसननामानि, समयादीन्यनेकत्थानि, चिरस्समादीनि च अब्ययानि पकरणेनेव निबद्धानि, इदानि पन पुब्बवग्गेसु वित्थारभया ये न निबद्धा, तंसङ्गहत्थं, तंसमयानुपालनत्थञ्च संकिण्णमारभते ‘‘ञे य्य’’मिच्चादिना. तस्सत्थो – इहापि संकिण्णवग्गेपि क्वापि कत्थचि क्रियादीसु पच्चयत्थवसेन आपच्चयादीनं इत्थिलिङ्गादिभावजोतकस्स सभावस्स वसेन लिङ्गं इत्थिलिङ्गादिकं ञेय्यन्ति. चकारेन भिय्यो रूपन्तरादिपरिग्गहोपि. इहाति च उपलक्खणं, वग्गन्तरेसुपि पच्चयत्थवसेन लिङ्गादिनिच्छयसम्भवतो.

कत्तब्बतो क्रिया, कर करणे, ण्यो, इकारागमो, अस्सि, वण्णविपरियये क्रिया, क्रियम्पि, रिरियपच्चये किरियं, किरियापि. रम्मपच्चये कम्मं.

तिकं चित्तोपसमे. समु उपसमे,ति, सन्ति. थम्हि समथो.अम्हि समो.

तिकं कायोपसमे. दमु उपसमे. थम्हि दमथो. तिम्हि दन्ति. चित्तोपसमेप्येते.

सुद्धकम्मनि वत्तं भवति. वत्त वत्तने, वत्त समादाने वा वत्तं, असीतिमहावत्तादि.

आसङ्गवचनं आसत्तवचनं सद्दसरूपं परायणं नाम वुत्तं, तञ्च तीसु. परं आयनं आयत्तो ताणं परायणं, कम्मासत्तो इच्चत्थो, साकल्यवचने तु पारायणं, पारं परियन्तं अयन्ति गच्छन्ति कस्सचि अनेनाति पारायणं, यु, णत्तं, यथा – नामपारायणं, धातुपारायणं.

७५९. तिकं द्विधाभावे. भिदि द्विधाकरणे, णो. दर विदारणे. फुट विकसने, फुट भेदने वा, यु.

द्वयं तप्पने. तप पीणने, यु. पी तप्पने, यु, कियादि, नस्स णत्तं. अवनम्पि, अव पालने, दित्तियञ्च अनेकत्थत्ता.

द्वयं सापे. कुस अव्हाने, भेदने च, यु. सन्ज सङ्गे, अभिसङ्गो.

तिकं याचनायं. भिक्ख याचने, यु. याच याचने. अत्थ याचने. अद्दनोप्यत्र, अद्द गतिम्हि, याचने च.

७६०. निमित्तरहितं यदिच्छा नाम, या या इच्छा अधिप्पायो यदिच्छा नाम. सेरितापि.

तिकं आपुच्छने, आपुच्छनञ्च गमनागमनादिसमये सुहज्ज बन्धवादीनमालिङ्गन चुम्बनस्वागतपियवचनारोग्यपुच्छनगमनानुञ्ञादिना आनन्दनं. पुच्छ पुच्छने, आपुच्छनं. नन्द समिद्धियं, आनन्दनं. सभाज पीतिदस्सनेसु, सभाज पीतिवचनेसु वा, चुरादि, यु, सभाजनं.

द्वयं नये. ञायन्ति येनाति ञायो, आकारन्तानमायो. न्यायोपि, निस्सेसतो अयति येन न्यायो. नी नये, अयादेसो, नयो.

द्वयं वुद्धिम्हि. फा वुद्धिम्हि, फाय वुद्धियं वा, यलोपो,ति, फाति, नारियं. वद्ध वद्धने,ति, दलोपो, धढभहेहि धढा च, अस्सु, वुद्धि, वुड्ढिपि.

७६१. किलम हासक्खये, थो, किलमथो. युम्हि किलमनं. सू पाणिपसवे, पसवनं पसवो, तिम्हि पसूति.

कस गतियं हिंसायञ्च, निग्गहीतागमो, उक्कंसो, कस विलेखने वा. अतिसयो वुत्तो. भुसादयो पमाणातिसयवसेन वुत्ता, उक्कंसो गुणातिसयवसेन वुत्तो, अतिसयो पन उभयवसेनाति उभयत्र निद्दिट्ठानं भेदो. तिकं जयने. जयनं जयो, यु, जयनं. तिम्हि जिति, नारी.

७६२. बन्धनन्तानि द्वे द्वे नामानि. वस कन्तियं. कमु कन्तियं,ति. विध वेधने, ब्यथने च अनेकत्थत्ता, अ, इकारस्स यादेसो, ब्यधो, वेधो. गह उपादाने निबन्धने च, गहो, गाहो च. वर आवरणे, वरो. वु संवरणे,ति, वुति. पच पाके, इत्थियमतियवो वा, अ. पचनं पाको, णो.

द्वयं आह्वाने. हु दानादनहब्यप्पदानेसु, णो, हवो. तिम्हि हुति. द्वयं अनुभवने. विद ञाणे, णो, वेदो. विद वेदनाख्याननिवासेसु, चुरादि, यु, वेदनं, वाकारो वेदनासद्दस्स नपुंसकत्तापेक्खो.

७६३. द्वयं धनादिजानियं. जर वयोहानिम्हि, यु, जीरणं, अस्सी. हा चागे, यु, नदादि, रस्सो, हस्स जो, जानि. ता पालने, यु, णत्तं. द्वयं पमाणे. मा माने,ति, पमिति. अम्हि पमा.

द्वयं संयोगे. सिलिस आलिङ्गने. संपुब्बो धा धारणे, इ, सन्धनं सन्धि. द्वयं खये. खि खये, णो, इस्से, ए अय, खयो. चि चये, अपपुब्बो खये. द्वयं सद्दे. रु सद्दे, णो, वुद्ध्यादेसो. रण सद्दे. अ, रणो.

७६४. गद ब्यत्तियं वाचायं, णो, अ च, निगादो, निगदो च. द्वयं मदे. मद उम्मादे, मादो, मदो च. सि बन्धने,ति, सिति.

तिकं आकारे. आकरणं आकारो, अनेकत्थत्ता मुखवङ्काद्यङ्गविकारो वा, इङ्गति जानातीति वा येन आकारो. इङ्ग गमनत्थो, तो, अ च, इङ्गितं, इङ्गो च. अत्थस्स धनस्स अपगमो विनासो ब्ययो नाम. ब्यय चित्तसमुस्सग्गे.

७६५. द्वयं अन्तराये. चुतिपटिसन्धीनमन्तरे अयतीति अन्तरायो. पटिपक्खवसेन ऊहति पवत्ततीति पच्चूहो, अथ वा कारियसिद्धि अन्तरं ब्यवधानं अयति गमयतीति अन्तरायो. पच्चूहन्ति विनिहन्तीति पच्चूहो.

विकरणं अञ्ञथा भवनन्ति विकारो, विकति च, कर करणे, णो,ति च.

द्वयं सभावविगमे. सिलिस आलिङ्गने, पविपुब्बो तंसभावविगमे, विगतो धुरो सदिसभावो यस्माति विधुरो, ‘‘विधुरं पविसिलेसे, क्लिवञ्च विकले तिसू’’ति [चिन्तामणिटीका २२.२०] रभसो. विध विधाने वा, उरो. द्वयं आसने. विस पवेसने, उपवेसनं. आस उपवेसने, आसनं.

७६६. तिपादं अधिप्पाये. चित्तमध्यागन्त्वा सयतीति अज्झासयो. अनमिपुब्बे आसयो. अधिपयति चित्तेति अधिप्पायो, णो, पय गमने. चित्ते अभिसन्धायतीति अभिसन्धि, द्वीसु. भवति चित्तेति भावो, णो. अधिमुच्चनं चित्ते अधिट्ठानं अधिमुत्ति, नारी. छन्दो तण्हायम्पि वुत्तो.

द्वयं आदीनवे. दोसो पटिघे वुत्तो. आ भुसो दीनं वायति गमयतीति आदीनवो, दीन दुग्गतभावे, वो, वी गमने च.

७६७. द्वयं आनिसंसे. संस हिंसाथुतीसु, आनिसंसो अमुख्यफले, मुख्यफले च, तथा गुणो. गुण पकासने, पकासेति कारणन्ति गुणो, गण सङ्ख्याने वा, अस्सु, गुणो. द्वयं मज्झे. मज सुद्धियं, झो. विपुब्बे वेमज्झं.

द्वयं तरुणसूरियट्ठाने. अहस्स मज्झो मज्झहो, सो एव मज्झन्हिको, हस्स न्हो [मोग्गल्लान ३.११० सुत्तं पस्सितब्बं]. अहस्स मज्झो मज्झन्हो, मज्झन्तोपि. द्वयं नानत्तायं. विगता मत्ता सदिसप्पमाणं एतेन हेतुभूतेन वेमत्तं. नानमेव नानता, नानसद्दो पुन्नपुंसके, अब्यये तु नाना.

७६८. द्वयं निद्दापटिक्खेपे. जागर निद्दक्खये, जागरमेव जागरियो. द्वयं जलादीनमविच्छन्नायं सन्ततियं. वहतिस्मा णो, पवाहो. वतु आवत्तने,ति, पवत्ति.

तिकं वित्थारे. असु खेपने, णो, ब्यासो. पपुब्बो पञ्च वित्थारे. थर सन्थरणे, पादिपुब्बो च वित्थारे. तिकं संयमे. यमु उपरमे, णो, यामो. इतरेसु अ.

७६९. द्वयं गत्तानं मद्दने. ‘‘सम्बाहनो’ङ्गमद्दको’’ति वोपालितो, संपुब्बो वाह पयतने, मद्दने वा, यु. मद्द मद्दने. द्वयं नानारम्मणादीसु विसप्पने. सर गमने, ण. सप्प गमने, यु, विसप्पनं.

द्वयं परिचये. थु अभित्थवे. चि चये. तिकं सङ्गमे. मिल सिलेसने, णो, सकत्थे को, मेलको. सन्ज सङ्गे, णो. संपुब्बा गमितो अ.

७७०. सन्निकट्ठम्हि समीपे सन्निधिसद्दो, सन्निधानं सन्निधि, पुमे, ठपनेप्ययं. नस अदस्सने, णो. दिस पेक्खने, यु, दिस्सादेसो, इस्सत्तं.

तिकं धञ्ञादीनं लवने. लू छेदने, अ. णम्हि अभिलावो. युम्हि लवनं. द्वयं खणप्पत्तियं. पपुब्बो थु अभित्थवे. सर गमने, अवसरो. समाति द्वे तुल्यत्था.

७७१. चतुक्कं परियोसाने. सा तनुकरणे, यु, ओसानं. परिपुब्बो परियोसानं. उक्कंसातिसया पकट्ठेप्युत्ता.

द्वयं सण्ठाने. विस पवेसने, सन्निवेसो. ठा गतिनिवत्तियं, यु, सण्ठानं. द्वयं अब्भन्तरवाचकं पाटिपदिकं. अथ वा अभि बन्धने, अरो, धात्वत्थानुवत्तको अभि, अब्भन्तरं. अब्भाभावे अन्तरं.

७७२. तिकं पाटिहारिये. हि गतिम्हि, पटितो हिस्स हेरण हीरण, पाटिहेरं, पाटिहीरं. यदादिना हारियञ्च, पाटिहारियं, अथ वा पटिपक्खे हरतीति पाटिहीरं, णो, अस्सी. एकारादेसे पाटिहेरं. ण्यम्हि पाटिहारियं, विहतुपक्किलेसेन पच्चाहरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पाटिहीरन्तिआदिपि कातब्बं.

द्वयं कत्तब्बमत्ते. करम्हा रिच्च, किच्चं, अवस्सं कातब्बेपि. अनीयपच्चये करणीयं.

द्वयं पुप्फादिना उदकादीनं परिभावने. सुन्दरं करीयते येनाति सङ्खारो, णो, खरादेसो. वस निवासे, यु, वासना, किलेसादीनं सत्तिविसेसेपि. सा हि कुसलापि अत्थि अकुसलापि अब्याकतापि, तथा पहातब्बापि अत्थि अप्पहातब्बापि. तत्थ या कुसलाब्याकता, न सा पहातब्बा. या पन अकुसला, सा सुखुमतरताय भगवतोयेव अरियमग्गेन पहातब्बा, नाञ्ञेसं. एवं सन्ते अरियानम्पि अपायूपपत्ति सियाति? न सिया, सब्बेसमेव अरियानं अपायूपपत्तिहेतुकाय वासनाय पहीनत्ता. दुविधा हि अकुसला वासना कायवचीपयोगहेतुभूता च अपायूपपत्तिहेतुभूता च. तत्थ पुरिमा भगवतोयेव अरियमग्गेन पहातब्बा, इतरा सब्बेसम्पि अरियमग्गेनाति, तस्मा यं वुत्तं ‘‘बुद्धाव सवासने किलेसे पजहितुं सक्कोन्ति, नाञ्ञे’’ति, तं कायवचीपयोगहेतुभूतं वासनं सन्धाय वुत्तं, नेतरन्ति निट्ठमेत्थावगन्तब्बं.

७७३. तिकं धञ्ञादीनं पूतकरणे. पू पवने, यु. अपच्चये पवो. णम्हि निप्पावो. द्वयं तसरे. तस उब्बेगे, अरो. सुत्तेन वेठनं सुत्तवेठनं.

द्वयं दुग्गसञ्चारे. सङ्कम्यते येनाति सङ्कमो. सञ्चरन्ति अनेनाति सञ्चारो, दुग्गस्स सञ्चारो दुग्गसञ्चारो. द्वयं पठमारम्भे. पठमं कमो पक्कमो, उपक्कमो च.

७७४. तिकं पाठे. पठ वियत्तियं वाचायं, णो, पाठो. निपुब्बे निपाठो, अम्हि निपठो. द्वयं अपहरितादिनो वत्थुनो अन्वेसने. चि चये, चयनमत्र अन्वेसनं. मग्ग अन्वेसने, चुरादि, यु, एते द्वे अपुमे, संविक्खनंप्यत्र.

चतुक्कं आलिङ्गने. लिङ्ग गत्यत्थो. सन्ज सङ्गे. सिलिस आलिङ्गने. गुह संवरणे, यु, परिरम्भोप्यत्र. रम्भ सद्दे.

७७५. चतुक्कं आलोकने. लोक दस्सने. झे चिन्तायं. इक्ख दस्सनङ्केसु. दिस पेक्खने, सब्बत्र भावे यु.

चतुक्कं निराकरणे. दिस पेक्खने. असु खेपने, निरसनं. पति आपुब्बो खाकथने. कर करणे, इत्थियमतियवो वा,ति.

७७६. पञ्चकं विपरियये. विपरिपुब्बो असु खेपने, णो, विपल्लासो. अञ्ञेन पकारेन भवनं अञ्ञथाभावो. विपरिपुब्बो अय गमने, विपरिययो. असु खेपने, विपरियासो.

तिकं अतिक्कमे. अतिक्कमनं अतिक्कमो. अतिक्कम्म पतनं अतिपातो. अय गमने, उपच्चयो.

संकिण्णवग्गवण्णना निट्ठिता.