१. विसेस्याधीनवग्गवण्णना

६९१. इह वक्खमाने सामञ्ञकण्डे साङ्गोपाङ्गेहि अङ्गउपाङ्गद्वयसहितेहि विसेस्याधीनेहि विसेस्यायत्तेहि विसेसनसद्देहि सोभनादीहि संकिण्णेहि अञ्ञमञ्ञविजातियत्थेहि दब्बक्रियागुणादीहि अनेकत्थेहि समयवण्णादीहि अब्ययेहि चिरस्समादीहि च कमा कमतो वग्गा कथ्यन्ते, ते च पुब्बवग्गसन्निस्सया, तथा हि सोभनादयो देवमनुस्सादीसु विसेसनभावेन सम्बन्धा, क्रियादयो तु तदाधारताय, समयादयो वाचकताय, चिरस्समादयो तंक्रियाविसेसनभावेन, ततोयेव साधारणत्ता सामञ्ञकण्डमिदं.

६९२. इह सत्थे भिय्यो रूपन्तरा लिङ्गविनिच्छयो, सो अत्रापि वग्गे भिय्यो रूपन्तरायेवाति विप्पटिपत्तिनिरासत्थं ब्यापकन्यायमाह ‘‘गुणि’’च्चादिना. तस्सत्थो – विसेसनभूता सब्बे गुणसद्दा, दब्बसद्दा, क्रियासद्दा च विसेस्याधीनभावेन हेतुनायेव, न भिय्यो रूपन्तरापि विसेसनसद्देन समलिङ्गिनो सियुन्ति, यथा – सोभना इत्थी, सोभनो पुरिसो, सोभनं चित्तं.

६९३-६९६. सुभन्तं सोभने. सुभ सोभने, यु. रुच दित्तियं, इरो. साध संसिद्धियं, उ. मनं तोसेतीति मनुञ्ञं. ञा परिमाणतोसननिसामनेसु, अन्तस्सुकारो, मनं आ भुसो तोसेतीति वा मनुञ्ञं, तदा ‘‘मनो अञ्ञ’’न्ति छेदो, आलोपो. चर गतिभक्खनेसु, ण्वु, चरति चित्तमेत्थाति चारु. सुट्ठु दरीयते सुन्दरं, दर दारणे. वग्ग गमने, उ, वग्गु. मनो रमति अस्मिं. कमु इच्छायं, तो. हरति चित्तं हारी, णी. मन ञाणे, जु, मनो जवति यस्मिं वा मञ्जु, नलोपो. पियसीलयुत्तताय पेसलं, पियस्स पे, ईस्सत्तं. भदि कल्याणे, दो. वा गतियं, मो. कल सङ्ख्याने, याणो. मनं अप्पेति वड्ढेतीति मनापं, मनो अप्पोति यस्मिन्ति वा मनापं, आप पापुणने, अपादिपुब्बो च. लभितब्बन्ति लद्धं, तो, सकत्थे को. सुभतीति सुभं, सुन्दरेन सभावेन भवतीति वा सुभं.

पुङ्गवन्तं उत्तमे, उब्भुतो अत्यत्थं उत्तमो, उभसद्दतो उब्भुतत्थतो विसेसत्थे तमो, उग्गततमत्ता वा उत्तमो. वर पत्थनायं, पवरो. इट्ठपच्चये वुड्ढस्स जादेसो, जेट्ठो. पकट्ठं मुखं आरम्भो अस्स पमुखो. नत्थि उत्तरो उत्तमो यस्मा अनुत्तरो. पमुखो च अनुत्तरो चाति द्वन्दो. अपादिपुब्बे वरो. मुखमिव मुख्यो, इवत्थे यो. पदधातीति पधानं, यु. पमुखभावे तिट्ठतीति पामोक्खो, उभयत्रापि वुड्ढि. पकट्ठं रातीति परं, णो. ‘‘अग्ग’’न्ति जानितब्बन्ति अग्गञ्ञं, ‘‘अग्ग’’न्ति पमानितब्बन्ति वा अग्गञ्ञं. उत्तरो उत्तमसदिसो. पधानभावं नीतं पणीतं, नी नये, कम्मनि णो. परं पच्चनीकं मारेतीति परमं, पकट्ठभावे रमतीतिवा परमं, णो. इयिट्ठेसु पसत्थस्स, वुड्ढस्स च सो, सेय्यो, सेट्ठो च, ‘‘क्वचासवण्णं लुत्ते’’ति इस्से. गामं नेतीति गामणि, ‘‘तस्सीलादीसु णी त्वावी चा’’ति णी, रस्सो, गामणि. सन्ततमताय सत्तमो, सन्ततो तमो, सन्तस्स च सो. विसेसीयतेति विसिट्ठो, सिस विसेसने, तो. अर गमने, ण्यो, इकारागमो, अरियो. नत्थि अग्गो यस्मा नागो, दीघादि, गलोपो च. इ गतियं, ण्वु, इस्से, अलोपो च, एको, सदिसरहितताय वा एकीभावे तिट्ठतीति एको, को. उस्सापेति पच्चनीकेति उसभो, उस दाहे, अभो. अज गमने, अ, जस्स गो, द्वित्तं, अग्गो. मुच मोचने, हीनमज्झिमभावेहि मुच्चतीति मोक्खो, तो, तस्स खो. मोक्ख मोचने वा, अ. पधानभावं गच्छतीति पुङ्गवो, यदादि, पुक्खलोप्यत्र, पुस वुड्ढिम्हि, अलो, सस्स खो, असरूपद्वित्तं. एते चुत्तमादयो समासगापि असमासगापि उत्तमत्थवाचका. अमरकोसे पन नागोसभपुङ्गवानं समासगत्तेयेव उत्तमत्थवाचकता वुत्ता, वुत्तञ्च –

‘‘उत्तरस्मिं पदे ब्यग्घ-पुङ्गवो’सभकुञ्जरा;

सीहसद्दूलनागाद्या, पुमे सेट्ठत्थगोचरा’’ति [अमर २१.५९].

तस्सत्थो – ब्यग्घादयो कम्मधारयसमासे सति उत्तरपदीभूता सेट्ठत्थविसया पुब्बपदस्स सेट्ठत्थवाचका पुल्लिङ्गा च भवन्ति, यथा ‘‘पुरिसब्यग्घो, मुनिपुङ्गवो’’इच्चादि. सीहादयो, आदिना वराहपुण्डरीकधोरय्हसोवीरादयो च समासगा कम्मधारयसमासे उत्तरपदभूता सेट्ठत्थवाचका पुमेव भवन्ति, यथा ‘‘सक्यसीहो, कविकुञ्जरो, पुरिससद्दूलो, पुरिसवराहो’’इच्चादि.

६९७. चित्तस्स, अक्खिनो च पीतिजनकं वत्थु अब्यासेकं, असेचनञ्च नाम, न ब्यासिञ्चन्ति नक्खरन्ति नयनमनानि यस्माति अब्यासेकं, असेचनञ्च, न ब्यासिञ्चन्ति च यस्मिं आगन्तुकभूतानि अञ्ञरसानीति वा अब्यासेकं, असेचनञ्च. णो, यु च.

छक्कं इट्ठे वत्थुम्हि. इच्छितब्बं, एसितब्बन्ति वा इट्ठं, इसु इच्छायं, इस गवेसने च, तो. सुभत्तं गच्छतीति सुभगं, क्वि. हदये साधु, हदयस्स वा पियन्ति हज्जं, णो, दन्तस्स लोपो, द्यस्स ज्जो. दयितब्बं आदातब्बन्ति दयितं, तो. वल्ल संवरणे, कम्मनि अभो. पियायितब्बन्ति पियं,पी तप्पनकन्तीसु, ण्यो, रस्सादि.

६९८. तिकं तुच्छे. तुच विनासे, छो. रिच वियोजनसम्बज्झनेसु, सम्बज्झनं मिस्सनं, तो, सकत्थे को. सुनस्स हितं सुञ्ञं, यो, न्यस्स ञ्ञो, सुन गतियं वा, यो. द्वयं असारे. फल निप्फत्तियं, उ, गु वा. पुब्बत्र गोन्तो, अस्से, फेग्गु.

तिकं पवित्ते. मेध हिंसासङ्गमेसु, मेधीयते सङ्गमीयते मेज्झं, ण्यो, झस्स झो, असरूपद्वित्तं. पु पवने, तो, दीघादि. वुड्ढावादेसो, इकारागमो च. द्वयं अविरद्धे. न विरज्झतीति अविरद्धो, रध हिंसापराधापगमनेसु, तो. ‘‘धढभहेहि धढा चे’’ति तस्स धो. पण ब्यवहारथुतीसु, ण्वु, विरद्धवोहारेन न पणामेतीति अपण्णको.

६९९-७०१. द्वयं जात्याचारादिना अनिन्दिते. उपुब्बो, पपुब्बो च कस विलेखने, हिंसायञ्च, तो, ‘‘सादिसन्तपुच्छभन्जहंसादीहि ट्ठो’’ति सहादिब्यञ्जनेन तस्स ट्ठो.

गारय्हन्तं जात्याचारादिना निन्दिते. निहीयतेति निहीनो, हा चागे, इनो, दीघो. अपादिपुब्बे हीनो. लम निन्दायं, ण्वु, लामको. किट गतियं, पति निपुब्बो तु निन्दायं, ठो, पतिकिट्ठं, निकिट्ठञ्च. इत्तरसद्दो लामकत्थवाचको पाटिपदिको, ‘‘जात्याचारादीहि निहीनोय’’न्ति अवदितब्बोति अवज्जो, तब्भावत्थो चेत्थ अकारो. वद वियत्तियं वाचायं, ण्यो, द्यस्स ज्जो. कुच्छा सञ्जाता अस्स कुच्छितो. अधोभागे जातो अधमो, ओस्सत्तं. उम निन्दायं, कम्मे अ, सकत्थे को, उस्सो, ओमको. गरहितब्बोति गारय्हो, गरह निन्दायं, ण्यो, वण्णविपरिययो.

द्वयं मलयुत्ते. मलयुत्तताय मलीनो, इनो, दीघो. अस्सत्थ्यत्थे ई, मसपच्चये मलीमसो, कच्चरं, मलदूसितम्पि, कुच्छितं चरतीति कच्चरं.

तिपादं विपुले. ब्रह वुद्धियं, राजादि, ब्रहा. मह पूजायं, अन्तो. पुल महत्ते, विपुलं. सल गमने, विसालं, णो. पथ सङ्ख्याने, उलो, अस्सु, पुथुलं, उम्हि पुथु. गर सेचने, उ, गरु. अर गमने, उ, अस्सु, उरु. तनु वित्थारे, तो, इण्णादेसो, तस्स थो, अस्सि, असरूपद्वित्तं, वित्थिण्णं.

वठरन्तं थूले. पी तप्पनकन्तीसु, इनो. थूल परिब्रूहने, अ. पीधातुतो ईवरो, पीवरं. लपच्चये थुल्लं, रस्सादि. वद वियत्तियं वाचायं, वदतीति वठरं, अरो, दस्स ठो. थूलमुपचितमंसविपुलायतमंसादि.

द्वयं सन्निचिते. आनिपुब्बो चि चये, कम्मे तो, आचितं, निचितञ्च.

७०२. सिलोको सब्बस्मिं. सरतीति सब्बं, वो, रस्स च वो. संपुब्बो असु खेपने, तो, समत्तं, अथ वा सम तिम वेकल्लब्ये, तो, समत्तं. न खियतीति अखिलं, लो, अखिलं, निखिलञ्च तथा. सक सत्तियं, अलो, कलाभि अवयवेहि सह वत्ततेति वा सकलं. सेसतो अवसिट्ठतो निग्गतं निस्सेसं. कस गमने, इनो, णत्तं, कसिणं. न सेसं अवसिट्ठं असेसं. अग्गेन सिखरेन सङ्गतं समग्गं. कते समासे पुब्बनिपातो अभिधाना. ऊन परिहाने, न ऊनं अस्मिं अनूनकं, को.

७०३. बहुलन्तं बहुत्ते, भावेति वड्ढेतीति भूरि, भू सत्तायं, रि, भूरि, दीघादि, रस्सन्तो, ईम्हि भूरी, मेधा. पहु सत्तियं, तो, उकारागमो, पपुब्बो हू सत्तायं वा, रस्सो. पचि वित्थारे, उरो, पचुरं. भी भये, भायति यस्माति भिय्यो, द्वित्तं. सम्पहोतीति सम्पहुलं, लो. बह वुड्ढियं, उ, बहु. येभुय्यसद्दो बहुलत्थवाचको पाटिपदिको. बहू अत्थे लाभीति बहुलं.

द्वयं बहिगते. बहि जातं बाहिरं, इरण.

७०४-७०६. येसं पदत्थानं मत्तं पमाणं सतादितो परं अधिकं भवति, ते परोसतादी. आदिना परोसहस्सादि. सततो परो परोसतं. सहस्सतो परो परोसहस्सं, परस्स पुब्बनिपातो अभिधाना परसद्दा ओकारागमो. पज्जं अप्पे. परितो अत्तं खण्डितं परित्तं. सुख तक्रियायं, तक्रिया सुखनं, उमो. सुच सोचने वा. खुद पिपासायं, दो, खुद्दं. थुच पसादे, णो. अल भूसनपरियत्तिनिवारणेसु, पो, लस्स पो, अप्पं. किस तनुकरणे, णो. तनु वित्थारे. चि चये, उलो, द्वित्तं, चुल्लं, नीचे पन चुल्लो. मा माने, छदादीहि तो. रस्सादि, मत्ता, इत्थियं. लिस अप्पीभावे, अ. लू छेदने, लुयतेति लवो, अ. अण गत्यत्थो, उ. कण सद्दे, अ, कणो. लवादीहि सह कणो पुमे, वुत्तञ्च अमरकोसे ‘‘पुमे लवलेसकणाणवो’’ति [अमर २१.६२].

ञत्तन्तं समीपे. सङ्गता आपो यस्मिं समीपं, आस्सी. पादितो यदादिना कटो, निकटो, नत्थि कटो आवरणं एतस्साति वा निकटो. सदस्मा तो, आसन्नो. कण्ठं समीपं उपगतं उपकट्ठो. ‘‘कण्ठो गले सन्निट्ठाने, सद्दे मदनपादपे’’ति हि नानत्थसङ्गहो, इध पन कण्ठस्स कट्ठादेसो, णलोपो वा. अभ्यासीदतीति अभ्यासो. ‘‘अभ्यासो तु समीपम्हि, पुमा अभ्यसनेपि चे’’ति [चिन्तामणिटीका २१.६७] रभसो. सह अन्तेन सन्तिकं, सकत्थे इको. विदूरपटिपक्खत्ता अविदूरं. सङ्गतं अन्तं सामन्तं, ससद्दस्स दीघो, निग्गहीतस्स मो, सं निपुब्बोपि कट्ठसद्दो समीपत्थोयेवाति दस्सनत्थं उदाहटं, कस विलेखने वा, तो, सन्निकट्ठं. अन्तिकभावं उपगतं उपन्तिकं. सह कासेन वत्तते सकासं, कास दित्तियं. अन्तयोगा अन्तिकं, इको. ञायतेति ञत्तं, तो, सकाससद्देन सनिडसदेससविधसमरियादसवेसापि गय्हन्ति. सह निडेन, सह देसेन, सह विधाय, सह मरियादाय, सह वेसेन वत्ततेति विग्गहो, ब्युप्पत्तिनिमित्तं, रूळ्हीसद्दा पन एते.

द्वयं दूरमत्ते. दुक्खेन अरति यं दूरं. विपपुब्बो कट्ठसद्दो दूरे, सकत्थे को, विप्पकट्ठकं.

७०७. तिकं घने, नत्थि अन्तरं छिद्दं यस्स. हनतिस्मा अ, हस्स घो च, घनं. समु उपसमे, दो, सन्दं. पादो विरळे. विरमतीति विरळं, अ, वण्णविकारो. पियो लवो अप्पो यस्मिं पेलवं, पियस्स पे, पिलि गमने वा, अवो. तनु अप्पादीसुपि.

द्वयं दीघे. यत आयतने, आयतं. इ गमने वा, तो, भूवादि, इस्से, ए अय, दीघादि. दि खये, घो, दीघादि. तिकं वट्टले. निग्गतं तलं अस्माति नित्तलं. वट्ट वट्टने, वट्टं, लतादि. उलपच्चये वट्टुलं.

७०८. उच्छितन्तं उन्नते. चि चये, उच्चिनोतीति उच्चो, अ. उन्नमतीति उन्नतो. तुज हिंसायं, फलने च, अ, तुङ्गो. उग्गतं अग्गं अस्स उदग्गो. उद्धं सितो उच्छितो, सि सेवायं, तो, सस्स छो, असरूपद्वित्तं, उच्छितो. पंसुपि, पकट्ठो अंसु दित्ति यस्स पंसु.

तिकं वामने. उद्धं न अञ्चतीति नीचो, अञ्च गमने, णो, अकारञकारानं लोपो, निसद्दो अत्र निसेधे. रस सद्दे, सो, रस्सो. वा गमने, मनो, वामनो.

तिकं उजुम्हि. न जिम्हं कुटिलं अजिम्हं. तस्मिं अवङ्कताय पकट्ठो गुणो यस्स पगुणो. अज गमने, उ, अस्सु, उजु.

७०९. छक्कं वङ्के. अलधातुम्हा अरो, ळत्तं. वेल गमने, तो, द्वित्तादि, विरूपेन इलयतीति वा वेल्लितं, तो, इल गमने. वङ्क कोटिल्ये, अ. कुट छेदने, इलो, कुट कोटिल्ये वा. हा चागे, कत्तरि मो, द्वित्तं, वण्णविपरिययादि, जिम्हं. कुञ्च कोटिल्ये, तो. वक्कम्पि, वक्क गमने.

पञ्चकं धुवे. धु गतिथेरियेसु, अ, उवादेसो. सस्सते निच्चे भवो सस्सतो. निच्चो वुत्तो [अभिधानप्पदीपिकाटीका]. सदा काले भवो सदातनो. सनसद्दो निच्चत्थो सत्तम्यन्तो निपातो, सनंसद्दो वा [अभिधानप्पदीपिकाटीका], तत्र भवो सनन्तनो, उभयत्रापि भवत्थे तनो, पुब्बे निग्गहीतागमो.

७१०. एकेनेव भावादिरूपेन कालस्स ब्यापको निब्बानाकासादिकूटट्ठोति पकासितो. मायानिच्चलयन्तादीसु कूटं वक्खति [अभिधानप्पदीपिकाटीका]. निच्चलो तिट्ठतीति कूटट्ठो, पब्बतो, कूटट्ठो विय सदा तिट्ठतीति कूटट्ठो.

द्वयं लहुके. लङ्घ गति सोसनेसु, उ, घस्स हत्तं, निग्गहीतलोपो, लहु, लघुपि. संपुब्बे, सत्थिककपच्चये च सल्लहुकं. तिकं सङ्ख्याते. ख्या कथने. गण सङ्ख्याने. मा परिमाणे, सब्बत्र तो.

७११. तिकं तिखिणे. तिज निसाने, हो, वण्णविकारो, तिण्हं. तिज निसाने, इनो, जस्स खो, णत्तं, तिखिणं. तिजतोयेव वो, जस्स वो, बत्तं, तिब्बं. तिकं चण्डे. चण्ड कोपे, चण्डं. उज्ज बलपालनेसु, अ, ज्जस्स ग्गो, उग्गं. खर विनासे, अ, खरं.

चतुक्कं जङ्गमे. गमु गमने, द्वित्तादि, जङ्गमं. चर गमने, अ, चरं. तसति चलतीति तसं, तस उब्बेगे, उब्बेगो भयं, चलनञ्च. चरभिस्मा चरो, मज्झे दीघो, चराचरं, अब्भासन्ते वा रागमो, चराचरं, सब्बत्र अपच्चयो. इङ्गम्पि, इङ्गतीति इङ्गो, इङ्ग गमने.

७१२-७१३. द्वयं चलनमत्ते. कम्प चलने. चल कम्पने, सब्बत्र कत्तरि यु.

द्वयं अधिके. अतिरिच्चतीति अतिरित्तो, रिच वियोजनसम्पटिच्छनगतीसु, तो, भुजादि. अधि एति गच्छतीति अधिको, इ गमने, को.

जङ्गमा पाणितो अञ्ञो थावरो नाम, तिट्ठतीति थावरो, ठा गतिनिवत्तियं, वरो, वण्णविकारो, थावरो, ठावरोपीत्येके.

चतुक्कं लोले. लोल उम्मादने. चल कम्पने, द्वित्तादि, चञ्चलं. तर प्लवनतरणेसु, तरं लातीति तरलं, एते चलनमत्तेपि.

चतुक्कं पुराणे. पुरे भवो पुराणो, यदादिना नपच्चयो, णत्तं. पुरा भवो पुरातनो, तनपच्चयो. सनंसद्दो इह सत्तम्यन्तो पुराणत्थे निपातो. तत्र भवो सनन्तनो, पुब्बे विय सनंसद्दो वा, तत्रापि पुब्बे विय निग्गहीतागमो. चिरंसद्दो निपातो सत्तम्यन्तो पुराणत्थो इह गय्हते, तत्र भवो चिरन्तनो. निग्गहीतलोपो चिरकालादीसु.

चतुक्कं अभिनवे. पतितो अग्गो यस्स पच्चग्घो, गस्स घो, बहुको वा अग्घो यस्स पच्चग्घो, अनेकत्थत्ता हि उपसग्गनिपातानं बहुकत्थो एत्थ पतिसद्दो. नवसद्दासकत्थे तनो, नवस्स नुभावो च. नवो एव अभिनवो, नु थुतियं, अ, नवो.

७१४-७१५. पञ्चकं कक्खळे. कन्ततीति कुरूरं, ऊरो, कन्तस्स च कुरादेसो, कर हिंसायं वा, ऊरो, अस्सु. कठ किच्छजीवने, मुद्धजदुतियन्तो धातु, इनो, वण्णविपरियये कथिनन्तिपि. दल विदारणे, हो, ळत्तं, बह वुद्धिम्हि वा, बस्स दो, ळन्तो च, दळ्हं दह भस्मीकरणे वा, अ, ळन्तो च. निट्ठातीति निट्ठुरं, ठा गतिनिवत्तियं, उरो. कक्ख हसने, अलो, ळत्तं. कठोरं, जरठं, मुत्तिमं, मुत्तम्पि, कठ किच्छजीवने, ओरो. जर जीरणे, भूवादि, ठो. मुत्ति कथिन्यं, तंयोगा मुत्तिमं. अपच्चये मुत्तं.

सत्तकं अन्ते. अम गमने, तो, अन्तो, अनित्थी. परिपुब्बो परियन्तो. पपुब्बो पन्तो. पच्छा भवो पच्छिमो. अन्ते भवो अन्तिमो, इमो. जघने साधु जिघञ्ञं, यो, अस्सि. चरतिस्मा इमो. चरिमं, चरसद्दा वा इमो.

चतुक्कं पठमे. पुब्ब पूरणे, अ. अग्गं सेट्ठेपि वुत्तं. पठ वियत्तियं वाचायं, अमो, पथ सङ्ख्याने वा, अमो, वण्णविकारो, पठमं, पथमन्तिपि. आदीयते पठमं गण्हीयतेति आदि, इ, पुमे, सोसद्दो आदिस्स पुल्लिङ्गत्तजोतको, पुरिमं, पुरत्थापि, भवत्थे इमत्था.

द्वयं अनुच्छविके. पटिग्गहितो रूपो पतिरूपो. छविया अनुरूपं अनुच्छविकं, सकत्थे को.

द्वयं निरत्थके. मूह वेचित्ते, अ, हस्स घो. नत्थि अत्थो यस्स, सकत्थे को.

७१६. द्वयं पाकटे. विसिट्ठो अत्ता यस्स ब्यत्तं. पुट पकासने, पुट विकासने वा.

तिकं मुदुम्हि. मुद मोदने, उ, मुद संसग्गे वा. सोभनं कुमारं कन्ति यस्स. कु सद्दे, अलो, मन्तो च.

द्वयं इन्द्रियग्गय्हे. अक्खं इन्द्रियं पतिगतं निस्सितं, अक्खेन वा पतिगतं पच्चक्खं, कते समासे पतिसद्दस्स पुब्बनिपातो अभिधानतो. इन्द्रियं चक्खादिकं, तेन गय्हं इन्द्रियग्गय्हं.

द्वयं अपच्चक्खे. पच्चक्खविपरीतं अपच्चक्खं, परमाण्वादि. इन्द्रियं अतिक्कन्तं अतिन्द्रियं.

७१७. चतुक्कं अञ्ञत्थे. इतरसद्दो पाटिपदिको अञ्ञत्थवाचको, इदंसद्दा वा तरो अञ्ञत्थे, दंलोपो च. अञ्ञसद्दा सकत्थे तरो. एको सेट्ठेपि वुत्तो. अञ्ञसद्दो पाटिपदिको भिन्नत्थो, न ञायतेति वा अञ्ञो.

तिकं नानप्पकारे. बहवो विधा पकारा अस्स बहुविधो. विचित्ता विधा यस्स विविधो.

द्वयं अनिवारिते. नत्थि बाधो निसेधो यस्स अबाधं. नत्थि अग्गळं अस्स.

७१८. चतुक्कं असहाये. असहायत्थे एकतो आकी, च्चो, को च, एकाकी, एकच्चो. अञ्ञत्थेपि एकको वुत्तो. समा तुल्यत्था.

अनेकसम्बन्धिनि साधारणादिद्वयं. सह आधारणेन वत्ततीति साधारणं, यदादि, थियं साधारणी, साधारणा च. समानमेव सामञ्ञं, यो, सामञ्ञा इत्थियं.

द्वयं अप्पावकासे. सम्बाधते अस्मिं, रो. संसद्दा कटो, यदादि, सङ्कटं, सह आवरणेन वत्ततीति वा सङ्कटं, सहत्थो संसद्दो.

७१९. वामं कळेवरं वामकायो सब्यं नाम. ‘‘सब्यं वामे च दक्खिणे’’ति [चिन्तामणिटीका २१.८४] हि अजयो, सव गतियं, यो. दक्खिणं कळेवरं अपसब्यं, सब्यतो अपगतं अपसब्यं.

द्वयं विपरीते. पटिकूलति आवरतीति पटिकूलं, कूल आवरणे. अपसब्यं दक्खिणेपि वुत्तं.

दुरधिगमन्तो पथं गहनं, यथा – गहनमेतं सत्थं, दुब्बिवेकमिच्चत्थो. गच्छन्तं हन्तीति गहनं, गहणम्पि, यदादि. कल गमने, इलो, कलिं लातीति वा कलिलं.

७२०-७२१. द्वयं बहुप्पकारे. उच्चञ्च तं अवचञ्चेति उच्चावचं, कम्मधारयो. बहवो भेदा अस्स.

तिकं जनादिनिरन्तरगते. सङ्क सङ्कायं, तो. किर पक्खेपविक्खिपनेसु, तो, इण्णादेसो. सङ्क सङ्कायं, उलो, सङ्कुलं, संपुब्बो कुल सन्ताने वा, रो.

सिलोको छेके. कतो अभ्यासितो हत्थो पदत्थो येन कतहत्थो. कुस सिलेसने, अलो. पकट्ठा वीणा अस्स. अभिजानाति अभिञ्ञो. सिक्ख विज्जोपादाने, तो. पुण कम्मनि सुभे, रो. पट गमने, उ. छिदि द्विधाकरणे, कत्तरि अ, दस्स को. चत याचने, उरो. दल दित्तियं, खो, लस्स को, दक्ख वुड्ढियं वा, अ, दक्ख वुड्ढिहिंसागतिसीघेसु वा. पिस हिंसाबलदाननिकेतनेसु, अलो, पेसलो. कतमुखो, कतीपि, कतसद्दो अभ्यासितत्थो, कतं अब्यासितं मुखं उपायो अनेनाति कतमुखो. कतं अस्सत्थीति कती.

सत्तकं बाले. बल पाणने, बलतीति बालो, अस्सासितपस्सासितमत्तेन जीवति, न पञ्ञाजीवितेनात्यत्थो. दा कुच्छायं गतियं वा, तु, द्वित्तं, रस्सादि. जल धञ्ञे, अ, ळत्तं. मूह वेचित्ते, लो, वण्णविपरिययो, मूळ्हो. मन्द जळत्ते. बाल्ययोगा बालिसो, इसो. अञ्ञो, यथाजातोपि, न जानातीति अञ्ञो. यादिसो जातो विवेको यथाजातो.

७२२. तिकं भाग्यसम्पन्ने. पुञ्ञं, सुकतञ्च यस्मिं अत्थि पुञ्ञवा, सुकती, वन्तु, ई च. धनं गहणं लद्धोति धञ्ञो, यो. द्वयं महावीरिये. महाधिति महावीरियो. द्वयं महिच्छे. महासयोपि.

द्वयं बहुलहदये, पसत्थहदये च. हदयं बहुलं, पसत्थञ्च यस्स हदयी, हदयालु च, तब्बहुले ई, आलु च, सुहदयोपि.

७२३. द्वयं हट्ठचित्ते. ‘‘हासमनो विकुब्बानो, पमानो हट्ठमानसो’’ति [अमर २१.७] अमरसीहो. द्वयं दुम्मने. दुट्ठं, दुक्खितं वा मनो यस्स. विरूपं मनो यस्स. अन्तमनोपि.

चतुक्कं बहुप्पदे. याचकानं वदं वचनं जानातीति वदानियो, वदञ्ञू च, इयो, रू च, पुब्बत्रञ्ञस्स नादेसो, मज्झदीघो च. दाने सोण्डो पसुतो. सोण्डसद्दोत्र मज्जमदेत्येके, थूललक्खोप्यत्र, दानत्थं थूलं लक्खं अस्स.

७२४. सिलोको पाकटमत्ते. ख्या पकासने, तो. पतिपुब्बो इ गमने, तो. अभिमुखं एतीति पतीतो. ञा अवबोधने, तो, पञ्ञातो, अभिञ्ञातो च. पथ ख्याने. सु गतिबुद्धीसु, तो, सुतो, विस्सुतो च, सु सवने वा, कम्मे तो. विद ञाणे, विदितो. सिधु संराधे, तो, सिध संसिद्धियं वा. कट गतियं, दस्सनं कटतीति पाकटो, उपसग्गस्स दीघो.

७२५. तिपादं इस्सरे. ईस इस्सरिये, ईसतीति इस्सरो, अरो, रस्सादि, द्वित्तं. नी नये, ण्वु, नायको. सं धनं अस्सत्थीति सामी, दीघादि, रस्सन्ते सामिपि. पा रक्खणे,ति, रस्सादि, पति. अधिपुब्बे अधिपति. ईस इस्सरिये, अ, ईसो. पभवतीति पभु, उ, पभूपि. अय गमने, यो, अय्यो. अधिपातीति अधिपो, रो. अधिभवतीति अधिभू, क्वि. नी नये, रितु, नेता.

तिकं बहुधने. इभं अरहतीति इब्भो, वो, वण्णविपरिययो. झे चिन्तायं, अ, अज्झायति धनं अड्ढो, झस्स ढो, असरूपद्वित्तं, रस्सादि च. धना अतिसये ई, धनी.

७२६. द्वयं दक्खिणेय्ये. दानं पटिग्गण्हितुं अरहतीति दानारहो, दक्ख वुद्धियं, सीघत्थे च, दक्खन्ति भोगसम्पदादीहि याय, सा दक्खिणा, इणो, तं अरहतीति दक्खिणेय्यो.

द्वयं स्नेहवति. सिनिह पीतियं, धो, हस्स दो, सिनिद्धो, वच्छो सिनेहो यस्सत्थि वच्छलो, लो.

पमाणिको परिक्खको, परिक्खते अवधारयते पमाणेहि अत्थन्ति परिक्खको, इक्ख दस्सनङ्केसु, ण्वु. कारणं जानातीति कारणिको, इको.

द्वयं आसत्ते. सन्ज सङ्गे, तो. तं तं वत्थु परं पधानं अस्स तप्परो.

७२७. तिकं कारुणिके. करुणा सीलं अस्स कारुणिको. दया करुणा यस्सत्थि दयालु, आलु. दुक्खितेसु सुट्ठु रमतीति सूरतो, उपसग्गस्स दीघता.

इट्ठत्थे अभिमतप्पयोजने उय्युतो पुग्गलो उस्सुको नाम, उट्ठानं सुट्ठु कायतीति उस्सुको, हसाद्यनुट्ठेयं.

यो आलस्यावसादीहि अनुतिट्ठति, सो दीघसुत्तो, दीघञ्च तं सुत्तञ्च, तमिव चरतीति दीघसुत्तं, दीघसुत्तपरियन्तिकं कारियं करोतीति दीघसुत्तो. चिरेन क्रियानुट्ठानं अस्स.

७२८. द्वयं परायत्ते, परस्मिं, परेन वा अधीनो पराधीनो, अझन्ता सकत्थे इनो यदादिना. परतन्तो, परवा, अत्तवापि [नाथवा (अमर २१.२६], तन्तयतीति तन्तो, तन्त कुटुम्बधारणे, अ, परो तन्तो नियामको यस्स. परो सेट्ठो नायको, अत्ता च अत्थीति परवा, अत्तवा च, वन्तु.

आयत्ततामत्ते चतुक्कं. यत पयतने, आपुब्बो अवसीभावे, तो. अन्तेन समीपेन सहाति सन्तको, सकत्थे को. परिग्गय्हते ‘‘सक’’न्ति करीयतेति परिग्गहो. अधिगतो इनो पभू येनाति अधीनो.

सेन अत्तना ईरितं सीलं अस्साति सेरी, तस्मिं सेरिनि च सच्छन्दो वत्तति, सस्स अत्तनो छन्दो यस्सत्थीति सच्छन्दो, अ. सवसो, सयंवसी, निरवग्गहोपि.

७२९. गुणदोसे अनिसम्म अनुपपरिक्खित्वा यो करोति, सो जम्मो, जम अदने, मो.

द्वयं अतितण्हे. लुभ लोभे, अ, द्वित्तं, भस्स पो, लोलुपो, लोलुभोपि.

तिकं लुद्धे. गिध अभिकङ्खायं, तो. लुभ गिद्धियं, तो. लोल उम्मादने, अ, लोलो. अथ महातण्हातितण्हगिद्धानं को भेदो? महातण्हो नानारम्मणं इच्छति, अतितण्हो एकस्मिम्पि आरम्मणे अनेकवारं, अधिकञ्च तसति, गिद्धो पन उभयथापीति अयमेतेसं विसेसो.

यो क्रियासु मन्दो, सो कुण्ठो, कुण्ठ पटिघाते, आलस्ये च, अ.

७३०. पञ्चकं कामके. कमु इच्छायं, चुरादि, रितु, कामयिता, कारितलोपे कमिता. युम्हि कामनो, कमनोपि. णीपच्चये कामी, णुकपच्चये कामुको, अनुको, अभिकोप्यत्र, अनुकामयते अनुको, क्वि. अभिकामयते अभिको, क्वि. अतिकोपि.

द्वयं मत्ते. सुण्डा सुरा, तत्र कुसलो सोण्डो, पानागारं वा सुण्डा, तत्र भवो, ठितं वा सोण्डो. मद उम्मादे, तो. उक्कटो, खिवोपि, मदेन उद्धतो उक्कटो, यदादिना उतो कटो मत्तत्थे [पाणिनि ५.२.२९]. खिव मदे, अ.

तिकं वचनकारिनि. पवत्तिनिवत्तीसु विधातुं सक्यो विधेय्यो, इय्यो. आदेसितं, आदरेन वा सुणोतीति अस्सवो, रस्सादि, अ. सुन्दरं वचो आचरियादीनं एतस्मिं हेतुभूतेति सुब्बचो. विनयग्गाहीपि, विनयं विधिपटिसेधवचनं गहेतुं सीलो विनयग्गाही.

७३१. तङ्खणुप्पत्तिञाणं पटिभा, ताय युत्तो पगब्भो, सीघमेव गब्भतीति पगब्भो, गब्भ धारणे.

तिकं भीरुके. भी भयं सीलो यस्स भीसीलो. भायतीति भीरु, भी भये, रु. रुकपच्चये भीरुको, सकत्थे वा को.

द्वयं असूरे. न वीरो सूरो अवीरो. कुच्छिततरत्ता कातरो, कुस्स कादेसो.

द्वयं हिंसासीले, हननसीलो हिंसासीलो, घातुको, उको, हनस्स घातो. सरारु, हिंसोपि.

७३२. तिकं कोधयुत्ते. कुध कोपे, कुज्झनसीलो कोधनो, यु. दुस दोसे, दोसनो, पटिघो, यु. कुप कोपे, कुपतीति कोपी, णी. अमरिसनोपि, नत्थि मरिसनं खमा अस्स अमरिसनो, मरिस असहने.

द्वयं अधिककोधयुत्ते. चण्डतेति चण्डो, अ, चण्ड कोपे. अतिरेकं कुज्झतीति अच्चन्तकोधनो. अच्चन्तकोपनोपि, तदा कुपतो यु.

पञ्चकं खन्तियुत्ते. सह खमने, यु. खमु सहने, यु. तुम्हि खन्ता, सत्थादि. तितिक्खा यस्सत्थीति तितिक्खवा. मन्तुम्हि खन्तिमा, सविभत्तिस्स न्तुस्स आ.

७३३. द्वयं सद्धायुत्ते. हि पदपूरणे. सद्धा यस्सत्थीति सद्धालु. सद्धा रतनत्तयादीसु पसादो, तण्हा, आदरो च. द्वयं धजयुत्ते. चिहने च पटाकायं, धजो सोफे च सोण्डिके, सोफो पुल्लिङ्गं.

द्वयं निद्दासीले. निद्दा एव सीलं यस्स सो निद्दासीलो. द्वयं पभायुत्ते. भा दित्तिम्हि, सरपच्चयो, रस्सादि, द्वित्तञ्च, भस्सरो, भासा रति यस्साति वा भस्सरो, रस्सादि एव. सस्स द्वित्ताभावे भासुरो, अस्सु, भास दित्तियं वा, उरो, अथ वा द्वयं बहुकथायुत्ते, भासासु सब्बासु बहूसु कथासु रमतीति भस्सरो, क्वि, भासतीति वा भस्सरो, अरो, रस्सादि, द्वित्तञ्च, भासासु रमतीति वा भासरो, क्वि, मज्झरस्सो, भासतीति वा भासरो, अरो, इमस्मिं पक्खे अस्सुत्ताभावो.

७३४. तिकं नग्गे. न गच्छतीति नग्गो, द्वित्तं, लग्ग सङ्गे वा, नत्तं, नजि लजि बिले वा, णो, जस्स गो, द्वित्तं. दिसा एव अम्बरं वत्थं एतस्स, न पकतिवत्थन्ति दिगम्बरो. सस्स गो. नत्थि वत्थं एतस्स, अथ वा दिगम्बरा वत्था, अञ्ञतित्थिको अवत्थो चाति एते द्वे नग्गो नाम, नग्गा नामाति वा, ‘‘ते इत्थिख्या पो, सत्त पकरणानि अभिधम्मो नामा’’त्यादीसु विय सञ्ञासञ्ञीसद्दानं वचनभेदस्सापि सम्भवतो. नग्गो च नग्गो च नग्गा, पुरिमस्मिं पक्खे पन सामञ्ञताय एकवचननिद्देसो.

द्वयं भक्खके. घस अदने, मरो, घस्मरो. भक्ख अदने, ण्वु.

वत्तुं सोतुञ्च अकुसलो, वचने सवने च अकुसलो एळमूगो नाम, एळो बधिरो, मूगो अवचनो, कम्मधारयो, सठेपि एळमूगो.

७३५. मुखरादयो तयो अप्पियवादिनि. वाझावाझेसु मुखं अस्सत्थि, निन्दायं रो. निन्दितं मुखं यस्स दुम्मुखो. अबद्धं अनग्गळं मुखं यस्स अबद्धमुखो.

बहु च गारय्हञ्च वचो यस्स सो वाचालो नाम. कुच्छिता वाचा अस्स सन्तीति वाचालो, निन्दायं लो.

द्वयं सुवचने. वदतीति वत्ता, पसंसायं तु. वदतीति वदो. सो पदपूरणे.

७३६. तिकं अत्तनिये. नेतब्बोति नियो, नियो एव निजो, नी नये, ण्यो, यस्स जो, समीपे जायतीति वा निजो. सस्स अत्तनो अयं सको, इदमत्थे को, सो एव वा सको, सस्सायं सको, णो. अत्तनि जातो अत्तनियो, अनियो.

तिकं अच्छरिये. विपुब्बो मह पूजायं, भूवादि, ण्यो, मन्तलोपो, विम्हयो. आपुब्बो चर गतिभक्खनेसु, अ, चरस्स च्छरियो, रस्सादि च, अच्छरियो. न भवित्थाति अब्भुतो, असरूपद्वित्तं, रस्सो च, अभूतोपि [सद्दनीतिपदमालायं ३४०.१ पिट्ठेसु पस्सितब्बं].

सोकादीहि इतिकत्तब्बतापटिपत्तिसुञ्ञो विहत्थो, ब्याकुलो च. विक्खित्तो हत्थो यस्स विहत्थो. कुल सङ्ख्याने विआपुब्बो.

कतसन्नाहो वधुद्यतो हन्तुमुद्यतो उय्युतो आततायी नाम. ‘‘वधुय्युत्तो’’तिपि पाठो. आपुब्बो ता पालने, णी, द्वित्तं, आकारन्तानमायो, आततायी.

७३७. सीसच्छेज्जम्हि सीसच्छेदारहे वज्झो. हन्तब्बोति वज्झो, हन हिंसायं, ण्यो, हनस्स वधो, झस्स झो. असरूपद्वित्तं, वज्झो.

तिकं वक्कासये. निकन्ततीति निकतो, कन्त छेदने, अ, नलोपो. सठ केतवे, अ. नत्थि उजुता यस्स अनुजु.

तिकं भेदकारके. सूच पेसुञ्ञे, ण्वु. पिसि सञ्चुण्णने, पिसि अवयवे वा, पिसतीति पिसुणो, यदादिना उनो, णत्तं. कण्णे जपतीति, अलुत्तसमासो, अरुचितब्बरोचकेपि कण्णेजपो.

द्वयं पहरणसीले. धुब्बी हिंसायं, तो, भुजादि. वञ्चयते विप्पलपतेति वञ्चको, वञ्च गमने.

७३८. अरियासामञ्ञेन च बालपुरिसस्स लक्खणमाह. हि पदपूरणे. यो पुरिसो यो जनो, जनपरियायो चेत्थ पुरिससद्दो ‘‘द्वे महापुरिसा अभिनिक्खन्ता’’त्यादीसु विय, अनिसम्म अनुपपरिक्खित्वा वधबन्धनादिकिच्चं करोति, सो खलु एकन्ततो ‘‘चपलो’’ति विञ्ञेय्यो, कस्मा? अविनिच्छितकारित्ता सम्मा अविनिच्छितस्स कारियस्स करणसीलत्ता. चप कक्करणे, चप सन्ताने वा, अलो, चपलो.

७३९. चतुक्कं कदरिये. कुच्छितं ददातीति खुद्दो, दो, कस्स खो, अदानसीलताय सम्परायेसु खुद्दं बुभुक्खिस्सामीति वा खुद्दो, खुद बुभुक्खायं, दो अनागतत्थे. परानुपभोगेन अत्थसञ्चयसीलत्ता कुच्छितो अरियो अत्थपति कदरियो, अदायकत्ता कुच्छितं ठानं अरतीति वा कदरियो, इयो. दानादीसु नमनाभावेन थद्धेन मच्छेरयुत्तचित्तेन सहितताय थद्धमच्छरी, ई. कुच्छितो पणो यस्स कपणो, किपचानो, मितप्पचोपि. कुच्छितं पचानोति दुतियासमासो. मितं पचतीति मितप्पचो, णो.

अद्धं दलिद्दे. नत्थि किञ्चनं अप्पमत्तकम्पि धनं यस्स अकिञ्चनो. दलिद्द दुग्गतियं, अ, दल विदारणे वा, इदो, द्वित्तं. दीन दुग्गतभावे, दीनो, दि खये वा, ईनो. नत्थि धनं अस्स. निन्दितं गमनं अस्स दुग्गतो.

७४०. यं कम्मं ‘‘इदमहं उप्पादेस्सामी’’ति असम्भावितं अचिन्तितमेव हुत्वा सम्पत्तं, तं ‘‘काकतालीय’’न्त्युच्चते. तालस्स इदं फलं तालं, काको च तालञ्च काकतालानि, तेहि सदिसं कम्मं काकतालियं, काकस्स, तालफलस्स उड्डनपतनसदिसं कम्मन्त्यत्थो.

चतुक्कं याचके. याचनं करोतीति याचनको, याचतीति वा, याच याचने, यु. सकत्थे को. अत्थ याचनायं, अत्थनं अत्थो, सो अस्सत्थीति अत्थी. ण्वु, याचको. ‘‘मादिसस्स धनं दत्वा राजा सग्गं गमिस्सती’’त्यादिना दानफलं वण्णेत्वा वकति याचतीति वनिब्बको, वण्णस्स वनि, वक आदाने, आदानमेत्थ याचनमेव.

७४१. किञ्चिदूनकन्तं पतिपादेन नामं. पक्खिसप्पमच्छादयो अण्डतो जातत्ता अण्डजा. नरादयो पन गब्भासयसङ्खातजलाबुतो, तत्र वा जातत्ता जलाबुजा. किमि च डंसा च आदिना मकसमङ्गुरादयो च सेदजा, सेदकारणत्ता उस्मा सेदो, ततो जाता सेदजा. देवो च आदिना ब्रह्मनेरयिकादयो च ओपपातिका, उपगन्त्वा पततीति उपपाती, णी, सोळसवस्सुद्देसिकादिको अत्तभावो, सो येसमत्थि, ते ओपपातिका.

७४२. जण्णुमत्ते जण्णुप्पमाणयुत्ते उदकादिम्हि जण्णुतग्घो, जण्णुप्पमाणो जण्णुतग्घो, पमाणत्थे तग्घो, जण्णुप्पमाणो जण्णुमत्तो, पमाणत्थे मत्तो [मोग्गल्लाने ४.४७ सुत्ते पस्सितब्बं], तस्मिं.

किञ्चिदूनके अप्पमत्तकयुत्ते कप्पो [पाणिनि ५.४.६७], ऊनस्स अप्पकताय कप्पीयति एकादिवसेन परिच्छिज्जतीति कप्पो, कप्प परिच्छेदने.

चतुक्कं परियापन्ने. अन्तो गच्छतीति अन्तग्गतं, ‘‘लोपञ्च तत्राकारो’’ति ओलोपे अआगमो, द्वित्तं. अन्तोगतम्पि. परिच्छिन्दित्वा आपन्नं गहितं परियापन्नं. गाध पतिट्ठायं, अन्तो ओगाधतीति अन्तोगधं, रस्सो, ओगाधतीति ओगधं.

७४३. द्वयं साधिते. राध साध सिद्धियं, कम्मनि तो.

द्वयं कुथिते. पच पाके, अतीते कत्तरि तो, तस्स क्को, चलोपो. कुथ निप्पक्के, तो.

आपदं ब्यसनं पत्तो आपन्नो नाम, अतिपीळनं आपज्जतीति आपन्नो, ‘‘आ तुकोधमुदाट्टीसू’’ति हि एकक्खरकोसो [एकक्खरकोस १४ गाथा] . पद गमने, ‘‘आपन्नो च विपत्तिम्हि, पत्ते च वाच्चलिङ्गिको’’ति नानत्थसङ्गहो.

द्वयं परेसमवसगते. नत्थि वसो आयत्तो परेसं एतस्मिं सेरीभूतेति विवसो, अवसो च.

७४४. छक्कं खित्ते. नुद पेरणे, नुद खेपे वा, तो, तस्स इन्नो. अनिन्नादेसे भुजादि, नुत्तो. नुतोपि. असु खेपने, तो, भुजादि, अत्तो. खिप पेरणे, तो.

ईर गतियं, कम्पने च, इतो, ईरितो. आपुब्बो विध पेरणे, तो, आविद्धो.

चतुक्कं कम्पिते. कम्प चलने, धू विधुनने, कम्पने च. धूतो, आधूतो, चल कम्पने, चलितो. वेल्लितो, पेखितोपि. वेल्ल चलनत्थो. पेख गत्यत्थो, पेखितो.

द्वयं निसिते. निसि निसाने. तिज निसाने, निसानं तिक्खकरणं, उभयत्रापि कम्मनि तो.

७४५-७४६. तिकं पत्तब्बे. पत गमने, तब्बो. गमु गतियं, ण्यो, म्यस्स म्मो वा, गम्मं, गम्यं, द्यस्स ज्जो, आपज्जं.

द्वयं परिणते. पचिनो अनेकत्थत्ता इह परिणतत्थो. नमु नमने, भूवादि, कत्तरि तो, समा द्वे तुल्यत्था.

पञ्चकं वेठिते. वेठ वेठने. वलमिव वलयं, कुण्डलाकारं वलयं कतं वलयितं, नामधातु, कारितन्ता तो. रुध आवरणे, रुद्धं. संपुब्बो वु संवरणे, संवुतं. समन्ततो वुतं आवुतं, वु संवरणे, सब्बत्र कम्मनि तो.

द्वयं परिखादिना परिक्खित्ते. परि समन्ततो करीयतेति परिक्खित्तं, परिक्खतम्पि. वु संवरणे, निवुतं.

तिकं वित्थते. सर गतियं, तो, तस्स टो, रलोपो, विसटं. तनु वित्थारे, तो, तस्स तो, नलोपो, वित्थतं, ततं.

द्वयं लेपनीये. लिप लेपने, दिह उपलेपने, उभयत्रापि कम्मनि तो.

द्वयं गुळ्हे. गुह संवरणे, ळो, गुळ्हो. गुप गोपने, गुत्तो.

द्वयं पोसनीये. पुस पोसने, तो, सतानं ट्ठो, ट्ठाभावे पोसितो.

७४७. द्वयं सलज्जे. लज्ज पीळे, पीळो लज्जाव. हीळ निन्दालज्जासु, हीळितो.

द्वयं सद्दे. सन धन सद्दे, सनितं, धनितं.

पञ्चकं बन्धनीये. सन्दनं बन्धनं, तंयोगा वन्तु. सन्दानवन्तं कतं सन्दानितं, नामधातुम्हा तो, वन्तुलोपो. सन्दानं सज्जा, तमस्साति वा, इतो. सि बन्धने, तो. बन्ध बन्धने, बद्धो. कील बन्धने. यमु उपरमे, संपुब्बो बन्धने, सब्बत्र कम्मनि तो. मूतं, उद्दितं, सद्दितम्पि. मू बन्धने. दा अवखण्डने. उ संपुब्बो बन्धने. वुत्तञ्च ‘‘उद्दानन्तु च बन्धन’’न्ति.

७४८. तिकं सिद्धे. सिध संसिद्धिम्हि. पद गमने, निपुब्बो सिद्धियं. वत्त वत्तने, वत्तनंप्यत्र सिज्झनं निपुब्बत्ता.

तिकं विदारिते. दर भिद विदारणे, इन्नादेसो. भिन्नं. अनिन्नादेसे तु भेदितं.

द्वयं तिणादीहि छादनीये. छद संवरणे, तो, तस्स सधात्वन्तस्स अन्नादेसो.

तिकं छिन्दिते. विध वेधने. छिद्द कण्णभेदे, चुरादि. विध वेधने, सब्बत्र कम्मे तो, अपरद्वये च सञ्जातत्थे इतो.

७४९. तिकं आनीते. हर हरणे, भर धारणपोसनेसु, आपुब्बो नी नये.

द्वयं दमयुत्ते. दमु दमने, कत्तरि तो. पक्कमादीहि न्तो. अन्तादेसे दमितो. कम्मसाधनोप्ययं.

द्वयं सन्ते. समु उपसमे, कत्तरितो. अन्तादेसे समितो, कम्मसाधनोप्ययं.

द्वयं पुण्णे. पूर पूरणे, तरादीहि इण्णो, द्वीसुपि कत्तुकम्मसाधनानि लब्भन्ति.

७५०. तिपादं पूजिते. चाय पूजानिसामनेसु. मह पूजायं, पूज पूजने, अरह पूजायं, अरहितो. अच्च पूजायं. मान पूजायं. चि चये, अपपुब्बो पूजने. नमस्सितोपि, नमस्सधातु पूजायं.

द्वयं तच्छिते दारुआदिम्हि. तच्छ तनुकरणे, तनुकरीयतेति तनूकतो, दीघो.

७५१. द्वयं अग्गिआदीहि तत्ते. तप धूप सन्तापे.

द्वयं राजादीनं सन्तिके भजनादिवसेन उपगते. चर गत्यत्थो, उपचरितो. आस उपवेसने, उपासितो.