6. чатубйӯхаха̄равибхан̇гавибха̄вана̄

25. йена йена сам̣ван̣н̣ана̄висесабхӯтена лаккхан̣аха̄равибхан̇гена суттаттхехи сама̄наттха̄ вибхатта̄, со сам̣ван̣н̣ана̄висесабхӯто лаккхан̣аха̄равибхан̇го парипун̣н̣о, ‘‘катамо чатубйӯхаха̄равибхан̇го’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамо чатубйӯхо ха̄ро’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу ниддит̣т̣хесу сол̣асасу десана̄ха̄ра̄дӣсу. катамоти катамо сам̣ван̣н̣ана̄висесо чатубйӯхо ха̄ро чатубйӯхаха̄равибхан̇го на̄ма̄ти вин̃н̃еййо. тена вуттам̣ – ‘‘таттха катамо чатубйӯхо ха̄роти чатубйӯхаха̄равибхан̇го’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 25). ‘‘имина̄ чатубйӯхаха̄рена катамасса нерутта̄дайо гавеситабба̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘бйан̃джанена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха бйан̃джанена̄ти чатубйӯхаха̄расса суттасса висесато бйан̃джанавичайабха̄вато ‘‘бйан̃джана̄’’ти воха̄ритена имина̄ чатубйӯхаха̄рена суттасса неруттан̃ча, суттасса адхиппа̄йо ча, суттасса нида̄нан̃ча, суттасса пубба̄парасандхи ча сам̣ван̣н̣ентехи гавеситабботи аттхо.

‘‘чатубйӯхаха̄рена гавеситаббесу нерутта̄дӣсу катамам̣ суттасса гавеситаббам̣ нерутта’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамам̣ нерутта’’нтиа̄ди вуттам̣. тассаттхо – таттха тесу имина̄ чатубйӯхаха̄рена гавеситаббесу нерутта̄дӣсу катамам̣ суттасса неруттам̣ ниббачанам̣ на̄ма̄ти че пуччхеййа? суттасса йа̄ нирутти ниддха̄ретва̄ вутта̄ сабха̄вапан̃н̃атти гавеситабба̄, идам̣ сабха̄ванируттибхӯтам̣ ниббачанам̣ неруттам̣ на̄ма̄ти. ‘‘йа̄ нирутти неруттам̣ на̄ма̄ти вутта̄, ка̄ пана са̄ нируттӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘падасам̣хита̄’’ти вуттам̣. падесу сам̣хита̄ йутта̄ падасам̣хита̄. йатха̄ йатха̄ суттаттхо ваттаббо, татха̄ татха̄ йа̄ сабха̄ванирутти паватта̄, са̄ паватта̄ сабха̄ванируттийева нирутти на̄ма̄ти йоджана̄. ‘‘ка̄ пана са̄ сабха̄ванируттӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ча ‘‘йам̣ дхамма̄нам̣ на̄масо н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. йам̣ йа̄йа ка̄ран̣абхӯта̄йа на̄мапан̃н̃аттийа̄ дхамма̄нам̣ неййа̄нам̣ на̄масо патхавӣна̄ма̄дина̄ ва̄ пхассана̄ма̄дина̄ ва̄ кхандхана̄ма̄дина̄ ва̄ вивидхена на̄мена аттхадхамма̄дӣсу кусаласса пуггаласса н̃а̄н̣ам̣ паваттати, са̄ ка̄ран̣абхӯта̄ на̄мапан̃н̃атти сабха̄ванирутти на̄ма̄ти аттхо. йанти ча лин̇гавипалла̄со, йа̄йа̄ти аттхо. ‘‘лин̇гапакатидхамма̄нам̣ на̄масо паваттама̄нам̣ н̃а̄н̣ам̣ виваритва̄ катхехӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘йада̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘йада̄ хи бхиккхӯтиа̄дина̄ ‘дхамма̄нам̣ на̄масо н̃а̄н̣а’нти падасса аттхам̣ виваратӣ’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 25) вуттам̣. тассаттхо ат̣т̣хакатха̄йам̣ вибхаджитва̄ вуттова̄ти на вича̄рито.

26. неруттам̣ а̄чарийена вибхаттам̣, амхехи ча н̃а̄там̣ ‘‘катамо сутте гавеситаббо бхагавато адхиппа̄йо’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамо адхиппа̄йо’’тиа̄ди вуттам̣. тассаттхо па̄кат̣о. апича ‘‘дхаммо хаве раккхатӣ’’тиа̄дӣсу йена пуггалена аттана̄ раккхитена дхаммена раккхитаббабха̄во иччхито, со дхаммам̣ раккхиссатӣти бхагавато адхиппа̄йо. йо пуггало дуггатито муччитука̄мо, со дхаммам̣ раккхиссатӣти бхагавато адхиппа̄йо.

чоро йатха̄ сандхимукхе гахитотиа̄дӣсу йо чоро гха̄танато муччитука̄мо, со чоракаммам̣ на кариссатӣти бхагавато адхиппа̄йо. йо пуггало апа̄йа̄дидуккхато муччитука̄мо, со па̄пакаммам̣ на кариссатӣти бхагавато адхиппа̄йо.

сукхака̄ма̄нӣтиа̄дӣсу йе пуггала̄ сукхам̣ иччханти, те парахим̣санато виваджджиссантӣти бхагавато адхиппа̄йо.

миддхӣ йада̄ хоти махаггхасо ча̄тиа̄дӣсу йе пуггала̄ пунаппунам̣ паваттама̄наджа̄тиджара̄маран̣ато муччитука̄ма̄, те бходжане маттан̃н̃уно бхависсанти, сантут̣т̣ха̄ бхависсанти, суддха̄джӣва̄ бхависсанти, па̄тимоккхасам̣варасӣласампанна̄ бхависсанти, атандино бхависсанти, випассака̄ бхависсанти, сага̄рава̄ саппатисса̄ бхависсантӣти бхагавато адхиппа̄йо.

аппама̄до аматападантиа̄дӣсу йе пуггала̄ маччуно бха̄йанти, нибба̄намиччханти, те пуггала̄ да̄насӣлабха̄вана̄каммесу аппаматта̄ бхависсантӣти бхагавато адхиппа̄йо.

27. сутте гавеситаббо адхиппа̄йо а̄чарийена вибхатто, амхехи ча вин̃н̃а̄то, ‘‘катамам̣ суттасса гавеситаббам̣ нида̄на’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамам̣ нида̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха нида̄нанти пхалам̣ нӣхаритва̄ детӣти нида̄нам̣. ким̣ там̣? ка̄ран̣ам̣. дханийоти дханавад̣д̣ханака̄ран̣е нийуттоти дханийо. гопа̄лакоти га̄во иссарабха̄вена па̄лети раккхатӣти гопа̄лако. упадхӣхӣти путтагон̣а̄дӣхи (су. ни. ат̣т̣ха. 1.33). нарасса̄ти путтимантасса ва̄ гопа̄лакасса ва̄ нарасса̄ти ча падат̣т̣ха̄навасена ва̄ йебхуййавасена ва̄ га̄тха̄йам̣ а̄гатавасена ва̄ вуттам̣, на̄рийа̄пи упадхӣхи нандана̄ аттхева̄ти дат̣т̣хабба̄.

имина̄ ваттхуна̄ти упадхисан̇кха̄тена имина̄ва путтагава̄дина̄ ваттхуна̄. васати паваттати нандана̄ еттха путтагон̣а̄дикети ваттху. нанданам̣ нӣхаритва̄ дети путтагон̣а̄диканти нида̄нанти аттхам̣ гахетва̄ дханийо ‘‘упадхӣхи нарасса нандана̄’’ти а̄ха. бхагава̄ пана ‘‘васати паваттати сочана̄ еттха путтагон̣а̄дикехи ваттху, сочанам̣ нӣхаритва̄ дети путтагон̣а̄диканти нида̄на’’нти аттхам̣ гахетва̄ ‘‘упадхӣхи нарасса сочана̄’’ти а̄ха. париггахӣйатети париггахам̣. ким̣ там̣? путтагон̣а̄дикам̣, там̣ париггахам̣ ‘‘упадхӣ’’ти а̄ха, на килесӯпадхика̄йакхандхӯпадхинти.

упадхӣсӯти кхандхасан̇кха̄тесу ка̄йесу. ка̄йам̣ ‘‘упадхӣ’’ти а̄ха, на путтагава̄дикам̣, на париггахам̣.

ба̄хиресу ваттхӯсӯти ман̣икун̣д̣алапуттада̄ра̄дӣсу ваттхӯсу.

ка̄масукханти ка̄манӣйесу асса̄дасукхавасена паватта̄ тан̣ха̄. ба̄хираваттхука̄йа тан̣ха̄йа̄ти ка̄манӣйесу ба̄хираваттхӯсу асса̄дасукхавасена паватта̄йа тан̣ха̄йа.

аджджхаттикаваттхука̄йа̄ти рӯпака̄йасан̇кха̄те аджджхаттикаваттхумхи абхинанданавасена паватта̄йа.

пуна аджджхаттикаваттхука̄йа̄ти пан̃чаккхандхасан̇кха̄те аджджхаттикаваттхумхи синехавасена паватта̄йа.

гавеситаббам̣ нида̄нам̣ вибхаттам̣, амхехи ча н̃а̄там̣, ‘‘катамо гавеситаббо пубба̄парасандхӣ’’ти пуччхитаббатта̄ таттха катамо пубба̄парасандхӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу нерутта̄дхиппа̄йанида̄напубба̄парасандхӣсу. йатха̄ти йена андхака̄ра̄дина̄ сабха̄вена ‘‘ка̄мандха̄…пе… ма̄тара’’нти йам̣ ка̄матан̣хам̣ бхагава̄ а̄ха, айам̣ ка̄матан̣ха̄ татха̄ тена андхака̄ра̄дина̄ сабха̄вена ‘‘ка̄мандха̄…пе… ма̄тара’’нти га̄тха̄ вутта̄ти йоджана̄.

га̄тха̄ттхо пана – ка̄метӣти ка̄мо, ка̄матан̣ха̄, ка̄мена аттхасса аджа̄наната̄йа дхаммасса, апассаната̄йа ча андха̄ти ка̄мандха̄. ка̄матан̣ха̄сан̇кха̄тена джа̄лена аттхадхамма̄нам̣ аджа̄нана̄пассанена сан̃чханна̄ палигун̣т̣хита̄ти джа̄ласан̃чханна̄. тан̣ха̄сан̇кха̄тена чхаданена тесам̣йева аттхадхамма̄нам̣ аджа̄нана̄пассанена чха̄дита̄ пихита̄ти тан̣ха̄чхаданачха̄дита̄. аттхадхаммесу паматтасан̇кха̄тена пама̄дена бандханена баддха̄ бандхитабба̄ пуггала̄ джара̄маран̣ам̣ анвенти, кумина̄мукхе паватта̄ маччха̄ маран̣ам̣ анвенти ива ча, кхӣрапако ваччхо ма̄тарам̣ анвети ива ча, татха̄ джара̄маран̣ам̣ анвентӣти гахетаббо.

‘‘ка̄мандха̄…пе… ма̄тара’нти йа̄йа десана̄йа, га̄тха̄йа ва̄ ка̄матан̣ха̄ вутта̄, са̄ десана̄, га̄тха̄ ва̄ катамена десана̄бхӯтена апарена йуджджатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ татха̄ пуччхитва̄ има̄йа десана̄йа, га̄тха̄йа ва̄ йуджджатӣти дассетум̣ ‘‘са̄ катамена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха са̄ти ‘‘ка̄мандха̄…пе… анвентӣ’’ти десана̄, га̄тха̄ ва̄. пубба̄парена̄ти тато десана̄то пуббена десана̄вачанена, га̄тха̄вачанена ва̄ апарена десана̄вачанена, га̄тха̄вачанена ва̄. йуджджати йуджджанам̣ ети саметӣти пуччхати.

йатха̄ти йена андхакаран̣а̄дина̄. ‘‘ратто…пе… нара’’нти йам̣ га̄тха̄вачанам̣ бхагава̄ а̄ха, тена га̄тха̄вачанена татха̄ андхакаран̣а̄дина̄ йуджджатӣти йоджана̄. га̄тха̄ттхо пана – ратто ран̃джанто пуггало аттхам̣ аттахитапайоджанам̣ парахитапайоджанам̣ на джа̄на̄ти. ратто ран̃джанто дхаммам̣ йатха̄вуттасса аттхасса хетум̣ пан̃н̃а̄чаккхуна̄ на пассати. ра̄го йам̣ нарам̣ йада̄ сахате, тада̄ тасса нарасса андхам̣ андхака̄рам̣ тамам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ хотӣти гахетаббо.

итӣти евам̣. андхата̄йа андхакаран̣ата̄йа сан̃чханната̄йа сан̃чханнакаран̣ата̄йа. са̄йева тан̣ха̄ти ‘‘ка̄мандха̄…пе… ма̄тара’’нти га̄тха̄вачанена йа̄ ка̄матан̣ха̄ вутта̄, са̄йева ка̄матан̣ха̄. абхилапита̄ти ‘‘ратто…пе… нара’’нти апарена га̄тха̄вачанена бхагавата̄ воха̄рита̄ вохаран̣ена н̃а̄пита̄, абхилапитасса аттхасса сама̄ната̄ пуббадесана̄ апарадесана̄йа йуджджатӣти вуттам̣ хоти.

‘‘двӣсу га̄тха̄су катамехи падехи са̄йева тан̣ха̄ абхилапита̄’’ти пуччхитаббатта̄ имехи абхилапита̄ти нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘йан̃ча̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пат̣хамага̄тха̄йам̣ ‘‘ка̄мандха̄…пе… чха̄дита̄’’ти йан̃ча падам̣ а̄ха, дутийага̄тха̄йан̃ча ‘‘ратто…пе… на пассатӣ’’ти йан̃ча падам̣ а̄ха. парийут̣т̣ха̄нехи парийут̣т̣ха̄надӣпакехи имехи ‘‘ка̄мандха̄…пе… пассатӣ’’ти падехи са̄йева пат̣хамага̄тха̄йа вутта̄ ка̄матан̣ха̄ ча бхагавата̄ абхилапита̄.

‘‘йам̣ андхака̄рам̣ вуттам̣, катамам̣ там̣? йа̄ тан̣ха̄ понобхавика̄ вутта̄, катама̄ са̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘йам̣ андхака̄ра’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха андхака̄рам̣ йам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ вуттам̣, айам̣ дуккхасамудайо бхаве. йа̄ ча тан̣ха̄ понобхавика̄ вутта̄, айан̃ча дуккхасамудайо бхавети йоджана̄.

‘‘ка̄ма̄’’ти йан̃ча падам̣ бхагава̄ а̄ха, тена падена име килесака̄ма̄ вутта̄. ‘‘джа̄ласан̃чханна̄’’ти йан̃ча падам̣ бхагава̄ а̄ха, тена падена тесам̣йева килесака̄ма̄нам̣ пайогена самуда̄ча̄рена парийут̣т̣ха̄нам̣ бхагава̄ дассети. тасма̄ти йасма̄ йасмим̣ санта̄не тан̣ха̄ уппанна̄, там̣ санта̄нам̣ сам̣са̄рато ниссаритум̣ адатва̄ рӯпа̄рамман̣а̄дӣхи палобхайама̄на̄ хутва̄ читтам̣ килесехи парийа̄да̄йа тит̣т̣хати, тасма̄ тан̣ха̄йа читтам̣ парийа̄да̄йа санта̄не тит̣т̣хама̄натта̄. килесавасена̄ти вӣтиккамакилесавасена. парийут̣т̣ха̄навасена̄ти вӣтиккаманам̣ аппатва̄ уппаджджама̄навасена. йети вуттаппака̄ратан̣ха̄сахитапуггаласадиса̄. тети те тан̣ха̄бандханабаддха̄ ча едисака̄ ча пуггала̄. джара̄маран̣ам̣ анвенти джара̄маран̣ам̣ атиккамитум̣ на саккун̣анти. айанти джара̄маран̣а̄нуппаватти ‘‘джара̄маран̣аманвентӣ’’ти имина̄ вачанена бхагавата̄ дассита̄ти йоджана̄.

‘‘ка̄мандха̄’’тиа̄дига̄тха̄йа чева ‘‘ратто’’тиа̄дига̄тха̄йа ча пубба̄парасандхи а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катхам̣ ‘йасса папан̃ча̄ т̣хитӣ ча̄’тиа̄дига̄тха̄су пубба̄парасандхи амхехи вин̃н̃а̄таббо’’ти ваттаббатта̄ йасса папан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. тасса̄ га̄тха̄йа – йасса мунино папан̃ча̄ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣ ча наттхи, тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣхи абхисан̇кхата̄ сан̇кха̄ра̄ ча наттхи, т̣хитӣ анусайа̄ тан̣ха̄ ча наттхи, санда̄насадисам̣ тан̣ха̄парийут̣т̣ха̄нам̣ наттхи, палигхасадисо мохо ча наттхи, со муни папан̃ча̄дикам̣ саббам̣ вӣтиватто атиккантоти вуччати. ниттан̣хам̣ нима̄нам̣ нидит̣т̣хим̣ нисанда̄нам̣ нипалигхам̣ локе чарантам̣ там̣ муним̣ садевако тан̣ха̄сахито локо на виджа̄на̄тӣти аттхо.

га̄тха̄йам̣ папан̃ча̄дайо бхагавата̄ вутта̄, ‘‘катаме те’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘папан̃ча̄ на̄ма̄’’тиа̄ди вуттам̣. аттано а̄дха̄рапуггалам̣ сам̣са̄ре чирам̣ папан̃чанта̄пентӣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хийо ча, та̄хи тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣхи сахаджа̄тавасена ва̄ упаттхамбханавасена ва̄ абхисан̇кхата̄ сан̇кха̄ра̄ ча папан̃ча̄ на̄ма. санта̄не аппахӣнат̣т̣хена анусайа̄ тан̣ха̄ сатта̄нам̣ тит̣т̣ханахетутта̄ т̣хитӣ на̄ма. паваттама̄на̄йа тан̣ха̄йа йам̣ парийут̣т̣ха̄нан̃ча чхаттим̣сатан̣ха̄йа джа̄линийа̄ йа̄ни вичарита̄ни ча вутта̄ни, идам̣ саббам̣ аттано а̄дха̄рам̣ пуггалам̣ бандханат̣т̣хена санда̄насадисатта̄ санда̄нам̣ на̄ма. мохо аттано а̄дха̄расса пуггаласса нибба̄нанагараппавесанасса пат̣иседхакатта̄ палигхасадисатта̄ палигхо на̄ма. ‘‘йасса папан̃ча̄дайо наттхи, со ким̣ вӣтиватто’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘йе ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. йе вуттаппака̄ра̄ папан̃ча̄ сан̇кха̄ра̄, йа̄ ча вуттаппака̄ра̄ т̣хити, йам̣ вуттаппака̄рам̣ санда̄нан̃ча, йам̣ вуттаппака̄рам̣ палигхан̃ча наттхӣти вутта̄, саббам̣ етам̣ папан̃ча̄дикам̣ йо муни саматикканто, айам̣ муни ‘‘ниттан̣хо’’ти вуччатӣти дат̣т̣хаббо.

28. ‘‘йасса папан̃ча̄тиа̄дига̄тха̄йам̣ йе папан̃ча̄дайо вутта̄, тесу тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хихетука̄ сан̇кха̄ра̄ када̄ кативидхам̣ пхалам̣ денти, там̣сан̇кха̄расампайутта̄ тан̣ха̄ када̄ кативидхам̣ пхалам̣ детӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха парийут̣т̣ха̄насан̇кха̄ра̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу папан̃часан̇кха̄ра̄дӣсу. парийут̣т̣ха̄насан̇кха̄ра̄ти вӣтиккамавасена паватта̄ парийут̣т̣ха̄на̄ акусаласан̇кха̄ра̄ четана̄. дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дӣти дит̣т̣хе пасситаббе дхамме аттабха̄ве веданӣйам̣ пхалам̣ детӣти дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄, дит̣т̣хе дхамме пхалам̣ ведетӣти ва̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄. ка̄ са̄? ападуссанӣйа̄дӣсу атидуссана̄дивасена паватта̄ пат̣хамаджаваначетана̄. упападждже пхалам̣ ведетӣти упападжджаведанӣйа̄, саттамаджаваначетана̄. апара̄парийа̄йе аттабха̄ве пхалам̣ ведетӣти апара̄парийа̄йаведанӣйа̄, маджджхе паватта̄ пан̃ча джаваначетана̄. типхалада̄навасена тивидха̄ сан̇кха̄ра̄. евам̣ има̄йа тивидха̄йа сан̇кха̄рачетана̄йа сампайутта̄ тивидха̄ тан̣ха̄ тивидхам̣ пхалам̣ дит̣т̣хе ва̄ дхамме аттабха̄ве, упападждже ва̄ анантарабхаве, апаре ва̄ парийа̄йе бхаве дети ниббаттетӣти евам̣ пхаланиббаттакасан̇кха̄рам̣ ва̄ там̣сампайуттам̣ тан̣хам̣ ва̄ бхагава̄ а̄ха.

‘‘йа̄йа десана̄йа, га̄тха̄йа ва̄ пхаланиббаттакам̣ сан̇кха̄рам̣ а̄ха, са̄ десана̄, га̄тха̄ ва̄ катамена десана̄бхӯтена ва̄ апарена йуджджатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘йам̣ лобхапакатам̣ каммам̣ каротӣ’’тиа̄ди вуттам̣. йа̄ ‘‘йасса…пе… локо’’ти десана̄ ча йа̄ ‘‘йам̣ лобхапакатам̣ каммам̣…пе… апаре ва̄ парийа̄йе’’ти десана̄ ча вутта̄, бхагавато идам̣ десана̄двайам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пубба̄парена пуббам̣ апарена апарам̣ пуббена йуджджати йуджджанам̣ ети самети, йатха̄ ган̇годакам̣ йамунодакена, йамунодакампи ган̇годакена сам̣сандати самети. ‘‘йасса…пе… локо’’ти десана̄ ‘‘йам̣ лобхапакатам̣…пе… парийа̄йе’’ти десана̄йа сам̣сандати самети, ‘‘йам̣ лобхапакатам̣…пе… парийа̄йе’’ти десана̄пи ‘‘йасса…пе… локо’’ти десана̄йа сам̣сандати саметӣти аттхо гахетаббо. ‘‘катхам̣ йуджджатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха парийут̣т̣ха̄на’’нтиа̄ди вуттам̣, дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дипхалаттайаниббаттакат̣т̣хена йуджджатӣти вуттам̣ хоти.

йам̣ йам̣ суттам̣ бхагавата̄ деситам̣ пубба̄парена йуджджати, там̣ там̣ суттампи нӣхаритва̄ пубба̄парасам̣санданам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. сам̣сандана̄ка̄ро вуттанайа̄нуса̄рена гахетаббо. таттха̄ти тесу парийут̣т̣ха̄насан̇кха̄ратан̣ха̄вичаритесу. парийут̣т̣ха̄нанти рӯпа̄рамман̣а̄дӣни айонисоманасика̄рена а̄раббха саттасанта̄не паваттам̣ тан̣ха̄чаритам̣. пат̣исан̇кха̄набалена̄ти асубха̄ничча̄дидассанабалена тадан̇гаппаха̄навасена паха̄таббам̣. сан̇кха̄ра̄ти дассанапаха̄табба̄ сан̇кха̄ра̄. дассанабалена̄ти дассанасан̇кха̄тапат̣хамамагган̃а̄н̣абалена паха̄табба̄. чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄нӣти дассанена паха̄таббатан̣ха̄вичаритехи авасеса̄ни чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни. ниггата̄ тан̣ха̄ йасса со ниттан̣хо, ниттан̣хасса бха̄во ниттан̣хата̄, ка̄ са̄? саупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту.

папан̃часан̇кха̄ра̄бхинанданаттайам̣ йадипи аттхато екам̣ сама̄нам̣, десана̄йа пана падаккхара̄дӣхи висесо аттхӣти дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣.

‘‘йойам̣ пубба̄парасандхи а̄чарийена вибхатто, сойам̣ кативидхо’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘со ча̄йам̣ пубба̄паро сандхӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вуттам̣ – ‘‘на кевалам̣ суттантарасам̣санданамева пубба̄парасандхи, атха кхо ан̃н̃опи аттхӣти дассетум̣ ‘со ча̄йа’нтиа̄ди вутта’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 28). таттха аттхасандхӣти кирийа̄ка̄рака̄дивасена аттхасса аттхена сандхи. падасандхӣти на̄мапада̄дикасса на̄мапада̄дикантарена сандхи. десана̄сандхӣти вуттаппака̄расса десанантарасса вуттаппака̄рена десанантарена сандхи. ниддесасандхӣти ниддесантарасса ниддесантарена сандхи.

сандхи ча на̄ма аттха̄дайо мун̃читва̄ ан̃н̃о сабха̄вадхаммо на̄ма наттхи, аттха̄дӣнан̃ча чхааттхапада̄дӣсу авародханато ‘‘аттхасандхи чхаппада̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

аттхасандхибйан̃джанасандхайо а̄чарийена вибхатта̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘катама̄ десана̄сандхӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘десана̄сандхи на ча патхави’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха на ча патхавим̣ нисса̄йа джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча̄ти еттха джха̄йӣ джха̄насаман̇гӣ пуггало патхавим̣ нисса̄йа а̄ламбитва̄ на ча джха̄йати, саббасан̇кха̄раниссат̣ам̣ пана нибба̄нам̣ нисса̄йа а̄ламбитва̄ пхаласама̄паттим̣ джха̄йати сама̄паджджати ева̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. на ча а̄пантиа̄дӣсупи еса найо йоджетаббо. пхаласама̄паттисаман̇гӣ пуггало хи патхавӣа̄дайо мун̃читва̄ нибба̄намева а̄раббха пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджатӣти. еттха ча патхавӣа̄дӣхи маха̄бхӯтехи ка̄мабхаварӯпабхава̄ гахита̄ рӯпапат̣ибаддхавуттита̄йа. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дӣхипи арӯпабхаво гахито, бхаваттайам̣ ваджджетва̄ ча джха̄йатӣти адхиппа̄йо. йади патхавӣа̄дайо нисса̄йа на джха̄йӣ джха̄йати ча, евам̣ сати идхалокасан̇кха̄там̣ саттасанта̄нам̣ ва̄ паралокасан̇кха̄там̣ саттасанта̄нам̣ ва̄ аниндрийасанта̄нам̣ ва̄ нисса̄йа джха̄йӣ джха̄йатӣти а̄сан̇канӣйатта̄ там̣ парихаранто ‘‘на ча имам̣ лока’’нтиа̄дима̄ха. таттха имам̣ локанти идхалокасан̇кха̄то дит̣т̣хо аттабха̄во саттасанта̄но вутто, тасмим̣ нисса̄йа на джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча. паралоканти идхалокато ан̃н̃о бхавантарасан̇кха̄то саттасанта̄но вутто, тасмим̣ нисса̄йа на ча джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча.

йамидам̣ убхайантиа̄дӣсу идам̣ убхайам̣ идхалокапаралокадвайам̣ антарена ваджджетва̄ йам̣ рӯпа̄йатанам̣ дит̣т̣хам̣, там̣ рӯпа̄йатанампи. йам̣ садда̄йатанам̣ сутам̣, там̣ садда̄йатанампи. йам̣ гандха̄йатанараса̄йатанапхот̣т̣хабба̄йатанам̣ мутам̣, там̣ гандха̄йатанараса̄йатанапхот̣т̣хабба̄йатанампи. йам̣ а̄подха̄ту а̄ка̄садха̄ту лаккхан̣арӯпам̣ оджа̄сан̇кха̄там̣ дхамма̄йатанекадесарӯпам̣ вин̃н̃а̄там̣, там̣ а̄подха̄та̄дикам̣ дхамма̄йатанекадесарӯпампи. йам̣ ваттху парийеситам̣ ва̄ апарийеситам̣ ва̄ сантике паттам̣, там̣ ваттхумпи. йам̣ ваттху паттам̣ ва̄ аппаттам̣ ва̄ парийеситам̣ парийесана̄рахам̣ сундарам̣, там̣ ваттхумпи. йам̣ ваттху витаккитам̣ витакканавасена а̄ламбитаббам̣, там̣ ваттхумпи. йам̣ ваттху вича̄ритам̣ анумаджджанавасена а̄ламбитаббам̣, там̣ ваттхумпи. йам̣ ваттху манаса̄ читтенева анучинтитам̣ анучинтанавасена а̄ламбитаббам̣, там̣ ваттхумпи нисса̄йа на джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча̄ти йоджана̄ ка̄табба̄.

еттха дит̣т̣ха̄дикам̣ бахиддха̄рӯпамева гахетаббам̣ аниндрийабаддхарӯпасса адхиппетатта̄. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄чарийо – ‘‘тадубхайавинимутто аниндрийабаддхо рӯпасанта̄но’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 28). ‘‘йади джха̄йӣ пуггало йатха̄вутте патхавӣа̄дайо нисса̄йа на джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча, евам̣ сати айам̣ джха̄йӣ пуггало идам̣ на̄ма нисса̄йа джха̄йатӣти локе кеначи н̃а̄йати ким̣, уда̄ху на н̃а̄йатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ на н̃а̄йатӣти дассетум̣ ‘‘айам̣ садеваке локе’’тиа̄дима̄ха. таттха пхаласама̄паттиджха̄нена джха̄йанто айам̣ кхӣн̣а̄савапуггало садеваке локе…пе… садеваманусса̄йа паджа̄йа йаттха каттхачипи анисситена читтена джха̄йатӣти садеваке локе…пе… садеваманусса̄йа паджа̄йа кеначи на н̃а̄йатӣти аттхо гахетаббо. тена вуттам̣ –

‘‘намо те пуриса̄джан̃н̃а, намо те пурисуттама;

йасса те на̄бхиджа̄на̄ма, ким̣ твам̣ нисса̄йа джха̄йасӣ’’ти. (сам̣. ни. 3.79; нетти. 104);

‘‘кеначи авин̃н̃а̄йабха̄во кена суттена вибха̄ветаббо’’ти пуччхитаббатта̄ имина̄ годхикасуттена (сам̣. ни. 1.159) вибха̄ветабботи дассетум̣ ‘‘йатха̄ ма̄ро па̄пима̄’’тиа̄ди вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘ида̄ни кхӣн̣а̄савачиттасса каттхачипи анисситабха̄вам̣ годхикасуттена (сам̣. ни. 1.159) ваккалисуттена (сам̣. ни. 3.87) ча вибха̄ветум̣ ‘йатха̄ ма̄ро’тиа̄ди вутта’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 28) вуттам̣. таттха да̄на̄дипун̃н̃ака̄раке, пун̃н̃е ва̄ ма̄рети нива̄ретӣти ма̄ро, аттахитапарахите ма̄ретӣти ва̄ ма̄ро. па̄пачиттуппа̄давантата̄йа па̄пима̄. пуббаттабха̄ве годхасса гха̄такатта̄ ‘‘годхико’’ти ладдхана̄масса паринибба̄йантасса кулапуттасса паринибба̄нато уддхам̣ пат̣исандха̄ди вин̃н̃а̄н̣ам̣ саманвесанто на джа̄на̄ти на пассати. ‘‘парачиттаджа̄нанако ма̄ро касма̄ на джа̄на̄тӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘со хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. со годхико хи йасма̄ папан̃ча̄тӣто, тасма̄ тан̣ха̄паха̄нена дит̣т̣хиниссайопи асса годхикасса йасма̄ наттхи, тасма̄ ча на джа̄на̄тӣти.

‘‘годхикасуттенева вибха̄ветаббо’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘годхикасуттаваккалисуттехи анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ анисситабха̄во вибха̄вито, евам̣ сати саупа̄дисесанибба̄надха̄туйа̄ анисситабха̄во кена вин̃н̃а̄йатӣти аттхо бхавеййа̄’’ти ваттаббатта̄ тада̄пи на вин̃н̃а̄йатийева̄ти дассетум̣ ‘‘садевакена локена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ пхаласама̄паттиджха̄нена джха̄йама̄на̄ име кхӣн̣а̄сава̄ каттхачи анисситачитта̄ джха̄йантӣти садевакена локена на н̃а̄йанти сама̄ракена…пе… садеваманусса̄йа на н̃а̄йантӣти йоджана̄ ка̄табба̄. анисситачитта̄ на н̃а̄йантӣти еттха хи на-ка̄ро ча ‘‘джха̄йама̄на̄’’ти паде на самбандхитаббо ‘‘на джха̄йама̄на̄’’ти аттхасса самбхавато. ‘‘на н̃а̄йантӣ’’ти пана самбандхитаббо хет̣т̣ха̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ева ‘‘локе кеначипи на н̃а̄йатӣ’’ти вуттатта̄. айам̣ десана̄сандхӣти годхикасуттаваккалисутта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аттхавасена сам̣сандана̄ ниддха̄рита̄ вийа ‘‘на ча патхавим̣ нисса̄йа̄’’тиа̄дидесана̄йа ча ‘‘на ча имам̣ лока’’нтиа̄дидесана̄йа ча йа̄йа десана̄йа аттхавасена сам̣сандана̄ ниддха̄рита̄, та̄йа десана̄йа йаттха каттхачи йам̣ кин̃чи нисса̄йа джха̄йӣ на джха̄йати, нибба̄нам̣ нисса̄йа джха̄йӣ джха̄йатӣти аттхавасена ниддха̄рита̄, айам̣ сам̣сандана̄ десана̄сандхи на̄ма̄ти аттхо гахетаббо.

десана̄сандхи а̄чарийена вибхатта̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘катама̄ ниддесасандхӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катама̄ ниддесасандхӣти нисситачитта̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу чатӯсу аттхасандхибйан̃джанасандхидесана̄сандхиниддесасандхӣсу йа̄ сандхи ‘‘ниддесасандхӣ’’ти уддит̣т̣ха̄, са̄ ниддесато катама̄ти пуччхатӣти аттхо. нисситачитта̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хисахаджа̄тавасена ва̄ упаниссайавасена ва̄ нисситам̣ читтам̣ йесам̣ путхуджджана̄нанти нисситачитта̄, путхуджджана̄ пуггала̄ ниддиситабба̄ има̄йа десана̄йа пуггала̄дхит̣т̣ха̄натта̄. йади десана̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄, евам̣ сати нисситам̣ читтам̣ еттха суттаппадесесу деситанти нисситачитта̄ нисситачиттаджа̄нанаттха̄йа десита̄ суттаппадеса̄. анисситам̣ читтам̣ йесам̣ арийапуггала̄нанти анисситачитта̄, арийапуггала̄ ниддиситабба̄ има̄йа десана̄йа пуггала̄дхит̣т̣ха̄натта̄. дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄йа пана анисситам̣ читтам̣ йаттха суттаппадесесу деситанти анисситачитта̄, анисситачиттаджа̄нанаттха̄йа десита̄ суттаппадеса̄.

‘‘нисситачитта̄ кена ниддесена ниддиситабба̄, анисситачитта̄ кена ниддесена ниддиситабба̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘нисситачитта̄ акусалапаккхена ниддиситабба̄’’тиа̄ди вуттам̣. акусалапаккхена ниддесена ниддиситабба̄. кусалапаккхена̄тиа̄дӣсупи еса найо йоджетаббо. акусалапаккхаса̄ман̃н̃акусалапаккхаса̄ман̃н̃ехи дассетва̄ акусалависесакусалависесехи дассетум̣ ‘‘нисситачитта̄ сам̣килесена̄’’тиа̄ди вуттам̣. айам̣ ниддесасандхӣти акусалапаккха̄дикасса пуриманиддесасса сам̣килеса̄дикена паччхимена ниддесена нисситачиттавасена айам̣ сам̣сандана̄ ча ниддесасандхи на̄ма. кусалапаккха̄дикасса пуримасса ниддесасса вода̄на̄дикена паччхимена ниддесена анисситачиттавасена айам̣ сам̣сандана̄ ча ниддесасандхи на̄ма̄ти вибхаджитва̄ ведитабба̄.

‘‘чатубйӯхаха̄расса неруттамадхиппа̄йанида̄напубба̄парасандхиппабхедена чева аттхабйан̃джанасандхиниддесасандхидесана̄сандхиппабхедена ча вибхаджитаббабха̄во кена амхехи джа̄нитаббо саддахитаббо’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘тена̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тена татха̄ вибхаджитаббабха̄вена а̄йасма̄ маха̄качча̄но ‘‘неруттамадхиппа̄йо’’тиа̄дикам̣ (нетти. 4 ха̄расан̇кхепа) йам̣ вачанам̣ а̄ха, тена вачанена тумхехи чатубйӯхаха̄расса татха̄ вибхаджитаббабха̄во джа̄нитаббо саддахитабботи вуттам̣ хоти.

‘‘етта̄вата̄ ча чатубйӯхаха̄ро парипун̣н̣о, ан̃н̃о нийутто наттхӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘нийутто чатубйӯхо ха̄ро’’ти вуттам̣. таттха йассам̣ йассам̣ па̄л̣ийам̣ йо йо чатуббидхо, со со чатубйӯхаха̄ро ча йатха̄ла̄бхавасена йоджито, тассам̣ тассам̣ па̄л̣ийам̣ со со чатуббидхо чатубйӯхаха̄ро татха̄ ниддха̄ретва̄ йутто йоджитоти аттхо дат̣т̣хаббо.

ити чатубйӯхаха̄равибхан̇ге саттибала̄нурӯпа̄ рачита̄

вибха̄вана̄ нит̣т̣хита̄.

пан̣д̣итехи пана ат̣т̣хакатха̄т̣ӣка̄нуса̄рена гамбхӣраттхо виттха̄рато вибхаджитва̄ гахетабботи.