4. пат̣иниддесава̄рааттхавибха̄вана̄

1. десана̄ха̄равибхан̇гавибха̄вана̄

5. евам̣ ха̄ра̄дайо сарӯпато а̄чарийена уддесато уддит̣т̣ха̄, ниддесато ча ниддит̣т̣ха̄, амхехи ча н̃а̄та̄, атха касма̄ пуна ‘‘таттха катамо десана̄ха̄ро’’тиа̄дико а̄раддхоти че? венеййа̄нам̣ тивидхатта̄. венеййа̄ хи атитиккхапан̃н̃о на̄титиккхапан̃н̃о мандапан̃н̃оти тивидха̄ хонти. тесан̃хи атитиккхапан̃н̃асса̄нурӯпам̣ ха̄ра̄дайо уддесато уддит̣т̣ха̄, на̄титиккхапан̃н̃асса анурӯпам̣ ниддесато ниддит̣т̣ха̄, ида̄ни мандапан̃н̃асса̄нурӯпам̣ ха̄ра̄дайо вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘таттха катамо десана̄ха̄ро’’тиа̄дико вибхан̇гава̄ро а̄раддхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘евам̣ ха̄ра̄дайосукхаггахан̣аттхам̣ га̄тха̄бандхавасена сарӯпато ниддиситва̄ ида̄ни тесу ха̄ре та̄ва пат̣иниддесавасена вибхаджитум̣ ‘таттха катамо десана̄ха̄ро’тиа̄ди а̄раддха’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 5) вуттам̣.

таттха йе ха̄ра̄дайо уддесаниддесесу ниддит̣т̣ха̄, таттха ха̄ра̄дӣсу катамо десана̄ха̄роти че? йа̄ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄ (нетти. 4) вутта̄, са̄ айам̣ га̄тха̄ ниддесавасена десана̄ха̄ро на̄ма, тасса ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄ди (нетти. 4) ниддесасса ида̄ни майа̄ вуччама̄но ‘‘айам̣ десана̄ха̄ро ким̣ десайатӣ’’тиа̄дико виттха̄расам̣ван̣н̣ана̄висесо десана̄ха̄равибхан̇го на̄ма̄ти йоджана̄. ‘‘айам̣ десана̄ха̄ро ким̣ десайатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ пуччхам̣ т̣хапетва̄ ‘‘имам̣ десайатӣ’’ти нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘айам̣ десана̄ха̄ро ким̣ десайати? асса̄дам̣ а̄дӣнава’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха айам̣ десана̄ха̄ро ким̣ десайатӣти че? асса̄дам̣ десайати сам̣ван̣н̣ети виттха̄рети, а̄дӣнавам̣ десайати…пе… виттха̄рети, ниссаран̣ам̣ десайати…пе… виттха̄рети, пхалам̣ десайати…пе… виттха̄рети, упа̄йам̣ десайати…пе… виттха̄рети, а̄н̣аттим̣ десайати сам̣ван̣н̣ети виттха̄ретӣти йоджано.

еттха ча ‘‘айам̣ десана̄ха̄ро’’ти саддо пубба̄пара̄пеккхоти дат̣т̣хаббо. ‘‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’тиа̄дига̄тха̄йам̣ (нетти. 4) дассита̄ име асса̄да̄дайо каттха сам̣ван̣н̣етаббе па̄л̣идхамме а̄гата̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄мӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’тиа̄дига̄тха̄йам̣ (нетти. 4) дассита̄ име асса̄да̄дайо каттха сам̣ван̣н̣етаббе па̄л̣идхамме а̄гата̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сесса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄таббе па̄л̣идхамме сам̣ван̣н̣етаббе йе асса̄да̄дайо а̄гата̄, те айам̣ десана̄ха̄ро десайатӣти адхиппа̄йо.

таттха дхаммасаддо парийаттисаччасама̄дхипан̃н̃а̄пакатипун̃н̃а̄паттин̃еййа̄дӣсу бахӯсу аттхесу паватто, татха̄пи идха парийаттидхаммейева паваттоти дат̣т̣хаббо. аттхуддесо пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ (нетти. ат̣т̣ха. 5) вутто, тасма̄ идха майа̄ на вутто. во-ка̄ропи упайогакаран̣ападапӯран̣асампада̄наттхесу диссати ча, татха̄пи идха сампада̄наттхева̄ти дат̣т̣хаббо. бхиккханти йа̄чанти сӣлаккхандха̄дайо, паччайе ва̄ ка̄йавин̃н̃аттийа̄ти бхиккхӯ, сам̣са̄ре бхайам̣ иккханти паччавеккхантӣти ва̄ бхиккхӯ. бхиккхавети те бхиккхӯ а̄лапати, киматтха̄йа̄ти аттано мукха̄бхимукхам̣ катва̄ дхаммассаване атиусса̄хане нийоджетум̣ а̄лапатӣти ведитаббо.

дхаммам̣ десесса̄мӣти на̄хам̣ иссарата̄йа тумхе ан̃н̃ам̣ кин̃чи ка̄реййа̄ми, дхаммам̣йева десесса̄ми, десенто ча на ан̃н̃есам̣ дхаммам̣ сутва̄ сутамайан̃а̄н̣а̄нуса̄рена десесса̄ми, ана̄варан̣ан̃а̄н̣ена саббан̃еййадхаммесу паччаккхака̄рита̄йа ида̄ни майа̄йева паваттийама̄нам̣ дхаммам̣ ахам̣ десесса̄мӣти пат̣иджа̄на̄ти. а̄димхи калйа̄н̣ам̣ а̄дикалйа̄н̣ам̣, а̄ди калйа̄н̣аметасса̄ти ва̄ а̄дикалйа̄н̣ам̣. сесесупи есева найо. а̄дикалйа̄н̣а̄дайо четтха аттхакалйа̄н̣а̄дивасена вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. тена̄ха – ‘‘сӣлена а̄дикалйа̄н̣ам̣, сама̄дхина̄ маджджхекалйа̄н̣ам̣, пан̃н̃а̄йа парийоса̄накалйа̄н̣ам̣. буддхасубуддхата̄йа ва̄ а̄дикалйа̄н̣ам̣, дхаммасудхаммата̄йа маджджхекалйа̄н̣ам̣, сан̇гхасуппат̣ипаттийа̄ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣. атха ва̄ уггхат̣итан̃н̃увинайанена а̄дикалйа̄н̣ам̣, випан̃читан̃н̃увинайанена маджджхекалйа̄н̣ам̣, неййапуггалавинайанена парийоса̄накалйа̄н̣ам̣. айамеваттхо идха̄дхиппето’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 5).

арӣйати н̃а̄йатӣти аттхо, ара-дха̄туйа̄ ниппарийа̄йато н̃а̄н̣аппадха̄но а̄рамман̣икачиттуппа̄до аттхо, т̣ха̄нӯпача̄рато аттхасса н̃а̄таббасса а̄рамман̣апаччайасатти аттхо, ити-саддена са̄йева сатти пара̄масӣйати, а̄рамман̣апаччайасаттисахито а̄рамман̣апаччайасан̇кха̄то н̃а̄таббо аттхо та-паччайасса аттхоти дха̄тупаччайа̄нам̣ аттхависесо дат̣т̣хаббо. асати бхаватӣти ва̄ аттхо, саха аттхена йо дхаммо ваттатӣти со дхаммо са̄ттхо, аттхена саманна̄гато ва̄ дхаммо са̄ттхо, сан̇ка̄сана̄дичхааттхападасама̄йогато ва̄ са̄ттхо. айамеваттхо идха̄дхиппето неттивисайатта̄. сампаннам̣ бйан̃джанам̣ йасса дхаммасса̄ти сабйан̃джано. ситхиладханитадӣгхарассагарулахусамбандхававаттхитавимуттаниггахитасампаннатта̄, ака̄ранта̄дииттхилин̇га̄диекавачана̄дисампаннатта̄, пама̄далекха̄дирахитатта̄ ча авайаво сампанно там̣самӯхатта̄ дхаммо сампаннабйан̃джано на̄ма, аккхара̄дичхабйан̃джанападасама̄йога̄ ва̄ сабйан̃джано. айамеваттхо идха̄дхиппето. имасмим̣ айам̣ ӯно, со нетаббо паккхипитабботи упанетабба̄бха̄вато кевалапарипун̣н̣о, сӣлаккхандхасама̄дхиккхандхапан̃н̃а̄ккхандха- вимуттиккхандхавимуттин̃а̄н̣адассанаккхандхапа̄рипӯрийа̄ ва̄ кевалапарипун̣н̣о. идха̄йам̣ атиреко, со апанетабботи ватва̄ апанетабба̄бха̄вато парисуддхо, чатурогханиттхаран̣аттха̄йа, лока̄мисанирапеккхата̄йа паваттийама̄натта̄ ва̄ парисуддхо. сет̣т̣хатта̄ брахмачарийам̣, брахма̄нам̣ ва̄ сет̣т̣ха̄нам̣ арийа̄нам̣ чарийам̣ брахмачарийам̣, паббаджджабрахмачарийамаггабрахмачарийаса̄санабрахмачарийа̄дӣсу са̄санабрахмачарийам̣ пака̄сайисса̄ми, паридӣпайисса̄мӣти аттхо.

‘‘дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми…пе… пака̄сесса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄таббе па̄л̣идхамме а̄гате асса̄да̄дайо десана̄ха̄ро десайати сам̣ван̣н̣ети виттха̄ретӣти а̄чарийена са̄ман̃н̃авасенева вуттам̣, тасма̄ десана̄ха̄ро идха па̄л̣ийам̣ а̄гатам̣ имам̣ асса̄дам̣ десайати, идха па̄л̣ийам̣ а̄гатам̣ имам̣ а̄дӣнавам̣ десайатӣтиа̄ди висесо на вин̃н̃а̄таббо, ‘‘катхам̣ вин̃н̃а̄таббо’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘идха па̄л̣ийам̣ а̄гато айам̣ асса̄до, идха па̄л̣ийам̣ а̄гато айам̣ а̄дӣнаво’’ти висесам̣ нийаметва̄ упалаккхан̣анайена дассетум̣ ‘‘таттха катамо асса̄до? ка̄мам̣ ка̄майама̄насса̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣хесу висайависайибхедесу асса̄десу катамо асса̄до таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣ийам̣ а̄гатоти пуччхитва̄ –

‘‘ка̄мам̣ ка̄майама̄насса, тасса четам̣ самиджджхати;

аддха̄ пӣтимано хоти, ладдха̄ маччо йадиччхатӣ’’ти. (су. ни. 772; маха̄ни. 1) –

идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ йо висайабхӯто асса̄до а̄гато, со айам̣ асса̄детаббо асса̄до десана̄ха̄расса висайоти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана –

‘‘евам̣ бхагавата̄ десито, пака̄сито ча са̄санадхаммо йесам̣ асса̄да̄дӣнам̣ дассанавасена паватто, те асса̄да̄дайо десана̄ха̄расса висайабхӯта̄ йаттха йаттха па̄т̣хе сависесам̣ вутта̄, тато тато ниддха̄ретва̄ уда̄харан̣авасена идха̄нетва̄ дассетум̣ ‘таттха катамо асса̄до’тиа̄ди а̄раддха’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 5) вуттам̣.

таттха асса̄дӣйатети асса̄до, асса̄детаббо ваттхука̄мо. ка̄мӣйатети ка̄мо, ваттхука̄мо ча. там̣ ка̄майатӣти ка̄майама̄но, сатто. тасса пӣтийа̄ йуттам̣ мано етасса̄ти пӣтимано. манати джа̄на̄тӣтиа̄дивачанаттхена маччо. ка̄мам̣ ка̄митаббам̣ ваттху ка̄майама̄насса тасса саттасса етам̣ ка̄митаббам̣ ваттху саче самиджджхати, евам̣ сати со сатто аддха̄ пӣтимано хоти. йо маччо йам̣ ваттхум̣ иччхати, там̣ ваттхум̣ со маччо ладдха̄ аддха̄ пӣтимано хотӣти га̄тха̄йаттхо дат̣т̣хаббо.

‘‘ка̄мам̣ …пе… пӣтимано хотӣ’’ти еттакамева аватва̄ ‘‘ладдха̄ маччо йадиччхатӣ’’ти вуттатта̄ лобханӣйам̣ ваттхум̣йева ладдха̄ пӣтимано на хоти, атха кхо паттхетаббам̣ пӯджетаббанти саббам̣ ладдха̄ маччо пӣтимано ча хотӣти атирекаттхо дат̣т̣хаббо.

висайабхӯто асса̄детаббо асса̄до идха па̄л̣ийам̣ га̄тха̄йам̣ а̄гатоти а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘дуккхадоманасса̄дибхедесу а̄дӣнавесу катамо а̄дӣнаво каттха па̄л̣идхамме а̄гато’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамо а̄дӣнаво? тасса че ка̄майа̄насса̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣хесу дуккхадоманасса̄дӣсу а̄дӣнавесу катамо а̄дӣнаво таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣ийам̣ а̄гатоти пуччхитва̄ –

‘‘тасса че ка̄майа̄насса, чхандаджа̄тасса джантуно;

те ка̄ма̄ париха̄йанти, саллавиддхова руппатӣ’’ти. (су. ни. 773; маха̄ни. 2) –

идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ йо доманассасан̇кха̄то а̄дӣнаво а̄гато, со айам̣ доманассасан̇кха̄то а̄дӣнаво десана̄ха̄расса висайоти.

га̄тха̄йам̣ пана ка̄майати иччхатӣти ка̄майа̄но. атха ва̄ йа̄йати гаччхатӣти йа̄но, ка̄мена йа̄но ка̄майа̄но, тасса. чхандо джа̄то йасса со чхандаджа̄то, тасса. виджджхӣйатети виддхо, саллати пависатӣти салло, саллена виддхо саллавиддхо. ка̄мам̣ ка̄майа̄насса чхандаджа̄тасса джантуно йе ка̄ма̄ лабхитабба̄, те ка̄ма̄ кеначи антара̄йена йада̄ париха̄йанти, тада̄ со джанту руппати. кӣдисова руппати? айомайасаллавиддхо миго руппати ива, парихӣнака̄мо джанту руппатӣти дат̣т̣хаббо. еттха ча ‘‘руппатӣ’’тивачанена доманассуппатти дассита̄ти дат̣т̣хабба̄.

доманассабхӯто а̄дӣнаво идха па̄л̣ийам̣ а̄гатоти а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘магганибба̄навасена дувидхесу ниссаран̣есу катамам̣ ниссаран̣ам̣ каттха па̄л̣ийам̣ а̄гата’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамам̣ ниссаран̣ам̣? йо ка̄ме париваджджетӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣хесу магганибба̄навасена дувидхесу ниссаран̣есу катамам̣ ниссаран̣ам̣ таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣идхамме а̄гатанти пуччхитва̄ –

‘‘йо ка̄ме париваджджети, саппассева пада̄ сиро;

сомам̣ висаттикам̣ локе, сато самативаттатӣ’’ти. (су. ни. 774; маха̄ни. 3) –

идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ йам̣ самативаттанакаран̣ам̣ маггасан̇кха̄там̣ ниссаран̣ам̣ а̄гатам̣, там̣ идам̣ маггасан̇кха̄там̣ самативаттанакаран̣ам̣ ниссаран̣ам̣ десана̄ха̄расса висайанти.

га̄тха̄йам̣ йоти джха̄нала̄бхӣ ва̄ арийо ва̄. ка̄мети вуттаппака̄ро ваттхука̄мо. тесу паваттачхандара̄гасса виккхамбханена ва̄ самуччхинданена ва̄ париваджджети. ким̣ париваджджети ива ваджджети? саппасса сиро сирам̣ чаккхума̄ пурисо дисва̄ пада̄ па̄дена париваджджети ива, евам̣ париваджджети. сато сатисампанно со пуггало локе рӯпа̄дӣсу висаттикам̣ имам̣ тан̣хам̣ йена маггена самативаттати сам̣ сут̣т̣ху атиккамитва̄ ваттати, идам̣ маггасан̇кха̄там̣ самативаттанакаран̣ам̣ екадесам̣ ниссаран̣ам̣ на̄ма̄ти йоджетаббам̣. ‘‘па̄да̄’’ти ваттаббе а̄ка̄расса рассам̣ катва̄ ‘‘пада̄’’ти вуттам̣. па̄да̄ти ча па̄дена йатха̄ ‘‘амохабха̄ва̄ амохабха̄вена̄’’ти. тена вуттам̣ ‘‘аттано па̄дена̄’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 5).

екадесо висайасан̇кха̄то асса̄до идха па̄л̣ийам̣ а̄гатоти а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘екадесо висайисан̇кха̄то асса̄до каттха па̄л̣ийам̣ а̄гато’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамо асса̄до? кхеттам̣ ваттху’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. атха ва̄ ‘‘таттха катамо асса̄до? кхеттам̣ ваттху’’нтиа̄ди касма̄ евам̣ а̄раддхам̣, нану ‘‘таттха катамо асса̄до? ка̄мам̣ ка̄майама̄насса̄’’тиа̄дина̄ асса̄до вибхатто? саччам̣, асса̄до пана дувидхо висайависайивасена, тасмим̣ висайасан̇кха̄то асса̄до пуббе вибхатто, ида̄ни висайисан̇кха̄там̣ асса̄дам̣ вибхаджитум̣ ‘‘таттха катамо асса̄до? кхеттам̣ ваттху’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣хесу висайависайибхедесу асса̄десу катамо асса̄до таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣ийам̣ а̄гатоти пуччхитва̄ –

‘‘кхеттам̣ ваттхум̣ хиран̃н̃ам̣ ва̄, гава̄ссам̣ да̄сапорисам̣;

тхийо бандхӯ путхӯ ка̄ме, йо наро анугиджджхатӣ’’ти. (су. ни. 775; маха̄ни. 4) –

идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ йо анугиджджханасан̇кха̄то асса̄до а̄гато, со айам̣ анугиджджханасан̇кха̄то висайиасса̄до десана̄ха̄расса висайоти.

га̄тха̄йам̣ кхеттанти кхипӣйанти бӣджа̄ни еттха т̣ха̄нети кхеттам̣. кхипанта̄нам̣ джана̄нам̣ кхипанакирийа̄ кхипа-дха̄туйа̄ мукхйаттхо, кхипанакирийа̄джанако читтуппа̄до пхалӯпача̄раттхо, тасса читтуппа̄дасса упаниссайапаччайабхӯтасса кеда̄расса вирул̣ха̄панасатти пхалӯпача̄раттхо, ити-саддена са̄ вирул̣ха̄панасаттийева пара̄масӣйати, тасса̄ саттийа̄ патит̣т̣хам̣ кеда̄расан̇кха̄там̣ т̣ха̄нам̣ та-паччайаттхо. еса найо тӣсу пит̣акесу еварӯпесу ча вачанаттхесу йатха̄рахам̣ нӣхаритва̄ гахетаббо. вапанти патит̣т̣хаханти еттха̄ти ваттху. апаран̣н̣а̄дӣнам̣ патит̣т̣хаханам̣ вапа-дха̄туйа̄ мукхйаттхо, т̣ха̄насса патит̣т̣ха̄панасатти пхалӯпача̄раттхо, ити-саддена са̄ патит̣т̣ха̄панасатти пара̄масӣйати. тасса̄ саттийа̄ патит̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣ та-паччайаттхо. кхеттам̣ пана пуббан̣н̣авирӯханат̣т̣ха̄нам̣, ваттху апаран̣н̣авирӯханат̣т̣ха̄нам̣.

хиноти паваттати пӣтисоманассанти хи, ким̣ там̣? пӣтисоманассам̣, ра̄ти паваттети джа̄тарӯпанти рам̣, ким̣ там̣? джа̄тарӯпам̣, хим̣ ранти хирам̣, дутийа̄таппурисасама̄со. н̃а̄пети тосетӣти н̃ам̣, ким̣ там̣? джа̄тарӯпам̣. хирам̣ хутва̄ н̃ам̣ хиран̃н̃ам̣, паваттама̄нам̣ пӣтисоманассам̣ паваттетва̄ джане висесена тосетӣти аттхо гахетаббо. ва̄-саддо вутта̄вуттаттхасамуччайаттхо. гаччханти висесена̄ти га̄во, раттиндивам̣ асанти бхаккханти висесена̄ти асса̄, га̄во ча асса̄ ча гава̄ссам̣. да̄таббам̣ пат̣хамам̣ дентӣти да̄, асанти бхаккхантӣти аса̄, датва̄ аса̄ да̄са̄, са̄мика̄нам̣ да̄таббам̣ пат̣хамам̣ датва̄ паччха̄ асанти бхаккхантӣти аттхо. са̄микехи ва̄ диннам̣ асанти бхаккхантӣти да̄са̄, дуккхена касирена асанти паваттантӣти ва̄ да̄са̄,. ма̄та̄питӯнам̣ хадайам̣ пурентӣти пуриса̄, пурам̣ хитам̣ ва̄ исанти гавесантӣти пуриса̄. буддхапаччекабуддхачаккаваттибха̄вам̣ пурети камманти пурам̣, ким̣ там̣? балавакаммам̣, пурам̣ исанти сӣлена̄ти ва̄ пуриса̄. пуриса̄ ева хи самма̄самбуддхапаччекабуддхачаккаваттибха̄вам̣ гаччханти. ‘‘пури уччат̣т̣ха̄не сентӣти ва̄ пуриса̄. пуриса̄ хи ма̄тӯнам̣ питут̣т̣ха̄не т̣хита̄’’ти име вачанаттха̄ вуттаппака̄ра̄ йутта̄йева аттхасамбхавато. да̄са̄ ча пуриса̄ ча да̄сапорисам̣, маджджхе вуддхи. еттха ча да̄саггахан̣ена да̄сӣпи гахита̄. да̄са̄ дуккат̣аджана̄, пуриса̄ сукхитаджана̄ти висесо дат̣т̣хаббо. т̣ханти патит̣т̣хаханти еттха ма̄туга̄ме путтадхӣта̄ти тхийо. нарасаддасса виггахаттхо хет̣т̣ха̄ вуттова.

екадесо доманассасан̇кха̄то а̄дӣнаво идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ а̄гатоти а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘дуккхасан̇кха̄то а̄дӣнаво каттха па̄л̣ийам̣ а̄гато’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамо а̄дӣнаво? абала̄ нам̣ балӣйантӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. атха ва̄ ‘‘таттха катамо а̄дӣнаво? абала̄ нам̣ балӣйантӣ’’тиа̄ди касма̄ евам̣ а̄раддхам̣, нану ‘‘таттха катамо а̄дӣнаво? тасса че ка̄майа̄насса̄’’тиа̄дина̄ а̄дӣнаво вибхаттоти? саччам̣, а̄дӣнаво пана бахувидхо дуккхадоманасса̄дивасена, тасмим̣ бахувидхе а̄дӣнаве екадесо доманассасан̇кха̄то а̄дӣнаво пуббе вибхатто, ида̄ни дуккхасан̇кха̄там̣ а̄дӣнавам̣ вибхаджитум̣ ‘‘таттха катамо а̄дӣнаво? абала̄ нам̣ балӣйантӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣хесу дуккхадоманасса̄дӣсу а̄дӣнавесу катамо а̄дӣнаво таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣идхамме а̄гатоти пуччхитва̄ –

‘‘абала̄ нам̣ балӣйанти, маддантенам̣ париссайа̄;

тато нам̣ дуккхаманвети, на̄вам̣ бхиннамиводака’’нти. (су. ни. 776; маха̄ни. 5) –

идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ йо дуккхасан̇кха̄то екадесо а̄дӣнаво а̄гато, со айам̣ дуккхасан̇кха̄то екадесо а̄дӣнаво десана̄ха̄расса висайоти.

га̄тха̄йам̣ наттхи балам̣ етесам̣ килеса̄нанти абала̄. касма̄ килеса̄ абала̄ хонтӣти? кусалехи паха̄таббатта̄. наранти кхетта̄дика̄ме анугиджджхантам̣ нарам̣, саддха̄бала̄дивирахато ва̄ абалам̣ там̣ нарам̣ балӣйанти абхибхаванти. кин̃ча̄пи килеса̄ кусалехи паха̄таббатта̄ абала̄ хонти, татха̄пи ка̄маманугиджджхантам̣ саддха̄бала̄дивирахитам̣ абхибхавитум̣ саматтха̄ бхаванти. маддантенам̣ париссайа̄ти ка̄магиддхам̣ ка̄ме парийесантам̣, ка̄мам̣ раккхантан̃ча енам̣ нарам̣ пари самантато парипӣл̣етва̄ айанти паваттантӣти париссайа̄, сӣхабйаггха̄дайо чева ка̄йадуччарита̄дайо ча мадданти. тато техи париссайехи абхибхӯтам̣ нам̣ нарам̣ джа̄тиа̄дидуккхам̣ анвети анугаччхати. кимива анвети? удакам̣ бхиннана̄вам̣ анвети ива, евам̣ анветӣти аттхо.

екадесам̣ маггасан̇кха̄там̣ ниссаран̣ам̣ идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ а̄гатанти а̄чарийена вибхаттам̣, амхети ча вин̃н̃а̄там̣, ‘‘нибба̄насан̇кха̄там̣ екадесам̣ ниссаран̣ам̣ каттха па̄л̣идхамме а̄гата’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамам̣ ниссаран̣ам̣? тасма̄ джанту сада̄ сато’’тиа̄ди а̄раддхам̣. атха ва̄ ‘‘таттха катамам̣ ниссаран̣ам̣? тасма̄ джанту сада̄ сато’’тиа̄ди касма̄ евам̣ а̄раддхам̣, нану ‘‘таттха катамам̣ ниссаран̣ам̣? йо ка̄ме париваджджетӣ’’тиа̄дина̄ ниссаран̣ам̣ вибхаттанти? саччам̣, ниссаран̣ам̣ пана дувидхам̣ магганибба̄навасена, таттха дувидхе ниссаран̣е маггасан̇кха̄там̣ ниссаран̣ам̣ пуббе вибхаттам̣, ида̄ни нибба̄насан̇кха̄там̣ ниссаран̣ам̣ вибхаджитум̣ ‘‘таттха катамам̣ ниссаран̣ам̣? тасма̄ джанту сада̄ сато’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣хесу магганибба̄несу ниссаран̣есу екадесам̣ нибба̄насан̇кха̄там̣ ниссаран̣ам̣ таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣идхамме а̄гатанти пуччхитва̄ –

‘‘тасма̄ джанту сада̄ сато, ка̄ма̄ни париваджджайе;

те паха̄йа таре огхам̣, на̄вам̣ ситва̄ва па̄рагӯ’’ти. –

идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ йам̣ нибба̄насан̇кха̄там̣ ниссаран̣ам̣ а̄гатам̣, идам̣ ниссаран̣ам̣ десана̄ха̄расса висайанти.

га̄тха̄йам̣ тасма̄ти йасма̄ ка̄магиддхам̣ нарам̣ дуккхам̣ анвети, тасма̄ джанту сада̄ саббака̄ле пуббаратта̄параратте джа̄гарийа̄нуйогена сато сатисампанно хутва̄ ка̄ма̄ни килесака̄ме виккхамбханавасена ва̄ самуччхедавасена ва̄ париваджджайе париджахеййа. те ка̄ме арийамаггена паха̄йа чатуббидхам̣ огхам̣ тареййа таритум̣ саккун̣еййа. ко тарати ива тареййа? на̄ва̄са̄мико на̄вам̣ йам̣ пависантам̣ удакам̣ ситва̄ бахи син̃читва̄ лахука̄йа на̄ва̄йа аппакасирена таритва̄ па̄рагӯ па̄рам̣ гаччхати ива, евам̣ аттани паваттам̣ килесӯдакам̣ син̃читва̄ арийамаггена нӣхаритва̄ лахукена аттабха̄вена анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ нибба̄нена па̄рам̣ нибба̄нам̣ сантим̣ гаччхеййа̄ти аттхо. идам̣ нибба̄нам̣ касма̄ ниссаран̣ам̣ хоти? саббасан̇кхатаниссаран̣ато ниссаран̣ам̣ на̄ма.

идам̣ ниссаран̣ам̣ идха па̄л̣идхамме а̄гатанти а̄чарийена вибхаттам̣, амхехи ча вин̃н̃а̄там̣, ‘‘катамам̣ пхалам̣ каттха па̄л̣идхамме а̄гата’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамам̣ пхалам̣? дхаммо хаве раккхати дхаммача̄ри’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣хесу раккхананиппха̄данамаччутаран̣а̄дӣсу пхалесу катамам̣ пхалам̣ таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣идхамме а̄гатанти пуччхитва̄ –

‘‘дхаммо хаве раккхати дхаммача̄рим̣, чхаттам̣ махантам̣ йатха вассака̄ле;

еса̄нисам̣со дхамме сучин̣н̣е, на дуггатим̣ гаччхати дхаммача̄рӣ’’ти. (су. ни. 102, 103) –

идха па̄л̣ига̄тха̄йам̣ йам̣ анаттхехи дхаммасса раккханапхалам̣ а̄гатам̣, раккха̄ваханасса аббхудайасса йан̃ча ниппха̄данам̣ пхалам̣ а̄гатам̣, идам̣ раккхананиппха̄данам̣ пхалам̣ десана̄ха̄расса висайанти.

га̄тха̄йам̣ дхаммоти йена пуггалена йо да̄на̄диппабхедо пун̃н̃адхаммо ниббаттито, со дхаммо. дхаммача̄рим̣ дхамманиббаттакам̣ там̣ пуггалам̣ анаттхехи раккхати. кимива? вассака̄ле деве вассанте сати махантам̣ кусалена дха̄ретаббам̣ чхаттам̣ дха̄рентам̣ кусалам̣ там̣ джанам̣ вассатеманато раккхати йатха̄, евам̣ раккхитаббо дхаммопи аттасамма̄пан̣идха̄нена аппаматто хутва̄ сут̣т̣ху дхаммам̣ раккхантам̣йева раккхати, та̄дисо дхаммача̄рӣйева дуггатим̣ на гаччхати. есо а̄нисам̣со сучин̣н̣е сучин̣н̣асса дхамме дхаммасса а̄нисам̣соти аттхо.

екадесам̣ пхалам̣ идха па̄л̣идхамме а̄гатанти а̄чарийена вибхаттам̣, амхехи ча н̃а̄там̣, ‘‘катамо упа̄йо каттха па̄л̣ийам̣ а̄гато’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамо упа̄йо? саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣хесу випассана̄пуббан̇гаманиббида̄дӣсу упа̄йесу катамо упа̄йо таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣идхамме а̄гатоти пуччхитва̄ –

‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ ‘аничча̄’ти…пе…;

саббе дхамма̄ ‘анатта̄’ти, йада̄ пан̃н̃а̄йа пассатӣ’’ти. (дха. па. 277-279) –

идха па̄л̣ига̄тха̄су йо випассана̄пуббан̇гаманиббида̄н̃а̄н̣асан̇кха̄то висуддхийа̄ адхигамахетубха̄вато магго а̄гато, айам̣ упа̄йо десана̄ха̄расса висайоти.

га̄тха̄су саббе ниравасеса̄ каммачиттотуа̄ха̄рехи сан̇кхарита̄ сан̇кхатасан̇кха̄ра̄ хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аничча̄ ити йада̄ пан̃н̃а̄йа пассати, атха аничче дуккхасабха̄ве ниббиндати, есо випассана̄пуббан̇гамо ниббинданан̃а̄н̣асан̇кха̄то дхаммо висуддхийа̄ магготи. ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дӣсу сан̇кха̄ра̄нам̣ сан̇кхатадхаммабха̄во паччайа̄ка̄равибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 226 сан̇кха̄рападаниддеса) вуттова, там̣ вибхан̇гат̣т̣хакатхам̣ анолокетва̄ екачче а̄чарийа̄ ‘‘випассана̄н̃а̄н̣а̄рамман̣атта̄ тебхӯмакадхамма̄йева̄’’ти ваданти, евам̣ сати маггапхаладхамма̄нам̣ ничча̄дибха̄во бхавеййа, тасма̄ вибхан̇гат̣т̣хакатха̄нурӯпова аттхо дат̣т̣хаббо. дуккха̄ти дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхабха̄вена дуккха̄. анатта̄ти ниччаса̄расукхаса̄рааттаса̄рарахитатта̄ аса̄ракат̣т̣хена анатта̄, авасаваттанат̣т̣хена ва̄ анатта̄.

екадесо упа̄йо идха па̄л̣идхамме а̄гатоти а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катама̄ а̄н̣атти каттха па̄л̣идхамме а̄гата̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катама̄ а̄н̣атти? чаккхума̄ висама̄нӣва̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’тиа̄дига̄тха̄йам̣ ниддит̣т̣ха̄су па̄падуччаритапариваджджана̄н̣аттикалйа̄н̣асучаритачаран̣а̄н̣аттиа̄дӣсу катама̄н̣атти таттха тесу па̄л̣идхаммесу каттха па̄л̣идхамме а̄гата̄ти пуччхитва̄ –

‘‘чаккхума̄ висама̄нӣва, виджджама̄не параккаме;

пан̣д̣ито джӣвалокасмим̣, па̄па̄ни париваджджайе’’ти. (уда̄. 43) –

идха па̄л̣идхамме йа̄ па̄падуччаритапариваджджана̄н̣атти а̄гата̄, айам̣ па̄падуччаритапариваджджана̄н̣атти десана̄ха̄расса висайа̄ти.

га̄тха̄йам̣ чаккхума̄ пурисо виджджама̄не параккаме а̄вахитам̣ сарӣрам̣ а̄вахантова хутва̄ висама̄ни бхӯмиппадеса̄ни ва̄ висаме хаттхиа̄дайо ва̄ париваджджети ива, евам̣ джӣвалокасмим̣ пан̣д̣ито па̄па̄ни ла̄мака̄ни дуччарита̄ни париваджджети. а̄н̣атти на̄ма а̄н̣а̄рахасса дхаммара̄джасса бхагавато а̄н̣а̄, са̄ бахувидха̄, тасма̄ ‘‘кареййа калйа̄н̣а’’нтиа̄дига̄тха̄йам̣ сучаритачаран̣а̄ а̄н̣атти.

‘‘упетха саран̣ам̣ буддхам̣, дхаммам̣ сан̇гхан̃ча та̄динам̣;

сама̄дийатха сӣла̄ни, там̣ во аттха̄йа хехитӣ’’ти. (тхерӣга̄. 249-250, 289-290) –

а̄дӣсу га̄тха̄су саран̣агамана̄н̣аттисӣласама̄да̄на̄н̣аттиа̄ди а̄гата̄ти.

‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассӯ’’тиа̄ди касма̄ евам̣ а̄раддхам̣, нану ‘‘таттха катамам̣ пхалам̣? дхаммо хаве’’тиа̄дина̄, ‘‘таттха катамо упа̄йо? саббе сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄, ‘‘таттха катама̄ а̄н̣атти? чаккхума̄’’тиа̄дина̄ ча пхалӯпа̄йа̄н̣аттийо вибхатта̄ти? саччам̣, висум̣ висум̣ пана суттесу а̄гата̄ пхалӯпа̄йа̄н̣аттийо вибхатта̄, ида̄ни екато а̄гата̄ пхалӯпа̄йа̄н̣аттийо вибхаджитум̣ ‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассӯ’’тиа̄ди а̄раддхам̣.

таттха сун̃н̃ато локам̣ авеккхассӯти саббампи сан̇кха̄ралокам̣ аттато сун̃н̃оти авасаваттита̄саллаккхан̣авасена ва̄ туччхабха̄васаманупассанавасена ва̄ пасса̄ти идам̣ бхагавато вачанам̣ видха̄набха̄вато а̄н̣атти на̄ма. ниччаса̄расукхаса̄рааттаса̄ра̄дирахитатта̄ ‘‘могхара̄джа̄’’ти а̄лапати, саддха̄сӣласутача̄га̄дирахитатта̄ ва̄ могхо.

‘‘сада̄ сато’’ти пуггалавасена вутта̄йа сатийа̄ сун̃н̃ата̄дассанасса сампаджа̄нахетубха̄вато сатийева упа̄йо, на сатима̄ти еттха сатӣти адхиппа̄йо.

атта̄нудит̣т̣хим̣ ӯхачча̄ти еттха атта̄нудит̣т̣хи на̄ма ‘‘рӯпам̣ атта̄, рӯпава̄ атта̄, рӯпасмим̣ атта̄, аттани рӯпа’’нтиа̄диппака̄ра̄ вӣсативаттхука̄ дит̣т̣хи. маггена ӯхачча самуччхиндитва̄ евам̣ вуттавидхина̄ маччутаро маччуно висайа̄тикканто сийа̄ бхавеййа. еттха йам̣ маччувисайам̣ таран̣ам̣ атиккаманам̣, тасса атиккаманасса йан̃ча пуббабха̄гапат̣ипада̄сампаджджанам̣, идам̣ бхагавато десана̄йа пхалам̣ десана̄ха̄расса висайанти адхиппа̄йо. пуббе висум̣ висум̣ пхалӯпа̄йа̄н̣аттийо вибхатта̄пи –

‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассу, могхара̄джа сада̄ сато;

атта̄нудит̣т̣хим̣ ӯхачча, евам̣ маччутаро сийа̄’’ти. (су. ни. 1125; маха̄ни. 186; чӯл̣ани. пин̇гийама̄н̣авапуччха̄ 144, могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 88) –

екага̄тха̄йам̣ пуна екато вибхаджанато пхала̄дӣсу екато дасситесу саббаттха суттесу ва̄ саббаттха га̄тха̄су ва̄ пхала̄дайо дассетабба̄ асса̄да̄дайо вийа каттхачи ниддха̄ретва̄ти висесо виджа̄нитаббо. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄чарийо ‘‘йатха̄ пана…пе… екато уда̄харан̣ам̣ катанти дат̣т̣хабба’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 5).

6. десана̄ха̄расса висайабхӯта̄ асса̄да̄дайо ‘‘идха па̄л̣идхамме айам̣ асса̄до а̄гато, идха па̄л̣идхамме айам̣ а̄дӣнаво а̄гато’’тиа̄дина̄ висесато нидассанавасена сарӯпато а̄чарийена вибхатта̄, те асса̄да̄дайо тин̣н̣ам̣ уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣнам̣ пуггала̄нам̣ са̄ман̃н̃ато бхагава̄ ким̣ ну кхо десети, уда̄ху екасса пуггаласса йатха̄ла̄бхам̣ ким̣ ну десетӣти ануйогасса самбхавато имасса пуггаласса имам̣ десети, имасса пуггаласса имам̣ десетӣти пуггалабхедена асса̄да̄дайо вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘таттха бхагава̄ уггхат̣итан̃н̃усса̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тесу асса̄да̄дӣсу. ниссаран̣ам̣ уггхат̣итан̃н̃усса пуггаласса бхагава̄ десети, а̄дӣнаван̃ча ниссаран̣ан̃ча име две випан̃читан̃н̃усса пуггаласса бхагава̄ десети, асса̄дан̃ча а̄дӣнаван̃ча ниссаран̣ан̃ча име тайо неййасса пуггаласса бхагава̄ десетӣти йоджанаттхо дат̣т̣хаббо.

ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘евам̣ асса̄да̄дайо уда̄харан̣авасена сарӯпато дассетва̄ ида̄ни таттха пуггалавибха̄гена десана̄вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘таттха бхагава̄’тиа̄ди вутта’’нти вуттам̣.

таттха уггхат̣итан̃н̃усса̄ти уггхат̣ӣйате пат̣ивиджджхӣйате, т̣хапӣйате ва̄ саппабхедо виттха̄ро аттхоти уггхат̣ито, джа̄на̄тӣти н̃ӯ, уггхат̣итам̣ аттхам̣ н̃ӯ уггхат̣итан̃н̃ӯ, уддесаматтенева саппабхедам̣ савиттха̄рам̣ пат̣ивиджджхитаббам̣ аттхам̣ пат̣ивиджджхатӣти аттхо. йо пуггало уддесенева уддит̣т̣хаматтенева аттхам̣ н̃атва̄ аттхасиддхиппатто хоти, со уггхат̣итан̃н̃ӯ на̄ма.

випан̃чӣйате виттхарӣйате аттхоти випан̃чито, там̣ джа̄на̄тӣти випан̃читан̃н̃ӯ. йо пуггало ниддесена ниддит̣т̣хаматтамева аттхам̣ н̃атва̄ аттхасиддхиппатто, со випан̃читан̃н̃ӯ на̄ма.

пат̣иниддесена аттхо нетаббо па̄петабботи неййо. йо пуггало пат̣иниддесена ва̄ пат̣иломена ва̄ вибхаттам̣ ева аттхам̣ н̃атва̄ аттхасиддхиппатто, со неййо на̄ма. ниссаран̣адесана̄йева уггхат̣итан̃н̃усса пат̣иведха̄бхисамайо сиддхо хоти, а̄дӣнавадесана̄йа чева ниссаран̣адесана̄йа ча випан̃читан̃н̃усса пат̣иведха̄бхисамайо сиддхо хоти, асса̄дадесана̄йа ча а̄дӣнавадесана̄йа ча ниссаран̣адесана̄йа ча неййасса пат̣иведха̄бхисамайо сиддхо хотӣти адхиппа̄йо идха гахетаббо.

падапарамо панеттха пат̣иведха̄бхисамайабхаджана̄бха̄вато на гахито. тасмин̃ча аггахите асса̄до, а̄дӣнаво, ниссаран̣ам̣, асса̄да̄дӣнава̄, асса̄даниссаран̣а̄ни, а̄дӣнаваниссаран̣а̄ни, асса̄да̄дӣнаваниссаран̣а̄ни ча̄ти саттасу пат̣т̣ха̄нанайесу татийачхат̣т̣хасаттама̄ва гахита̄, авасеса̄ чатта̄ро найа̄ на гахита̄. венеййавинайана̄бха̄вато хи гахан̣а̄гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. венеййавинайан̃ча венеййа̄нам̣ санта̄не арийамаггассуппа̄данам̣, на са̄санавинайанаматтам̣, арийамаггуппа̄данан̃ча йатха̄вуттехи ева тӣхи падат̣т̣ха̄нанайехи сиджджхатӣти итаре найа̄ идха на вутта̄.

йасма̄ пана пет̣аке (пет̣ако. 23) –

‘‘таттха катамо асса̄до ча а̄дӣнаво ча?

‘йа̄ни кароти пурисо, та̄ни пассати аттани;

калйа̄н̣ака̄рӣ калйа̄н̣ам̣, па̄пака̄рӣ ча па̄пака’нти.

‘‘таттха йам̣ калйа̄н̣ака̄рӣ калйа̄н̣ам̣ паччанубхоти, айам̣ асса̄до. йам̣ па̄пака̄рӣ па̄пам̣ паччанубхоти, айам̣ а̄дӣнаво.

‘‘ат̣т̣химе, бхиккхаве, локадхамма̄. катаме ат̣т̣ха? ‘ла̄бхо’тиа̄ди (а. ни. 8.6). таттха ла̄бхо йасо сукхам̣ пасам̣са̄, айам̣ асса̄до. ала̄бхо айасо дуккхам̣ нинда̄, айам̣ а̄дӣнаво.

‘‘таттха катамо асса̄до ча ниссаран̣ан̃ча?

‘сукхо випа̄ко пун̃н̃а̄нам̣, адхиппа̄йо ча иджджхати;

кхиппан̃ча парамам̣ сантим̣, нибба̄намадхигаччхатӣ’ти. –

айам̣ асса̄до ча ниссаран̣ан̃ча.

‘‘дваттим̣сима̄ни, бхиккхаве, маха̄пурисасса маха̄пурисалаккхан̣а̄ни, йехи саманна̄гатасса маха̄пурисасса двейева гатийо бхаванти…пе… виват̣аччхадоти саббам̣ лаккхан̣асуттам̣ (дӣ. ни. 3.199) айам̣ асса̄до ча ниссаран̣ан̃ча.

‘‘таттха катамо а̄дӣнаво ча ниссаран̣ан̃ча?

‘бха̄ра̄ хаве пан̃чаккхандха̄, бха̄раха̄ро ча пуггало;

бха̄ра̄да̄нам̣ дукхам̣ локе, бха̄раниккхепанам̣ сукхам̣.

‘никкхипитва̄ гарум̣ бха̄рам̣, ан̃н̃ам̣ бха̄рам̣ ана̄дийа;

самӯлам̣ тан̣хамаббуйха, ниччха̄то париниббуто’ти. (сам̣. ни. 3.22) –

айам̣ а̄дӣнаво ча ниссаран̣ан̃ча.

‘‘таттха катамо асса̄до ча а̄дӣнаво ча ниссаран̣ан̃ча?

‘ка̄ма̄ хи читра̄ мадхура̄ манорама̄, вирӯпарӯпена матхенти читтам̣;

тасма̄ ахам̣ паббаджитомхи ра̄джа, апан̣н̣акам̣ са̄ман̃н̃амева сеййо’ти. (ма. ни. 2.307; тхерага̄. 787; пет̣ако. 23) –

айам̣ асса̄до ча а̄дӣнаво ча ниссаран̣ан̃ча̄’’ти вуттам̣, тасма̄ тепи найа̄ идха ниддха̄ретва̄ ведитабба̄. пхала̄дӣсупи айам̣ найо лаббхатийева.

йасма̄ пет̣аке (сам̣. ни. 1.23, 192; пет̣ако. 22; ми. па. 2.1.9) – ‘‘таттха катамам̣ пхалан̃ча упа̄йо ча? ‘сӣле патит̣т̣ха̄йа наро саппан̃н̃о’ти га̄тха̄, идам̣ пхалан̃ча упа̄йо ча.

‘‘таттха катамам̣ пхалан̃ча а̄н̣атти ча?

‘саче бха̄йатха дуккхасса, саче во дуккхамаппийам̣;

ма̄каттха па̄пакам̣ каммам̣, а̄ви ва̄ йади ва̄ рахо’ти. (уда̄. 44) –

идам̣ пхалан̃ча а̄н̣атти ча.

‘‘таттха катамо упа̄йо ча а̄н̣атти ча?

‘кумбхӯпамам̣ ка̄йамимам̣ видитва̄, нагарӯпамам̣ читтамидам̣ т̣хапетва̄;

йодхетха ма̄рам̣ пан̃н̃а̄вудхена, джитан̃ча раккхе анивесано сийа̄’ти. (дха. па. 40) –

айам̣ упа̄йо ча а̄н̣атти ча̄’’ти вуттам̣, тасма̄ евам̣ пхала̄дӣнам̣ дуккхавасена̄пи уда̄харан̣ам̣ ведитаббам̣.

‘‘уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ пуггала̄нам̣ имасса пуггаласса имам̣ десети, имасса пуггаласса имам̣ десетӣ’’ти йехи пуггалехи асса̄да̄дайо йатха̄рахам̣ а̄чарийена вибхатта̄, те пуггала̄ йа̄хи пат̣ипада̄хи бхинна̄, та̄ пат̣ипада̄ киттика̄ бхаванти, та̄хи бхинна̄ пуггала̄ ча киттика̄ти вича̄ран̣а̄йа самбхавато та̄ пат̣ипада̄, те ча пуггала̄ еттака̄ти ган̣анато дассетум̣ ‘‘таттха чатассо пат̣ипада̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣.

таттха таттха̄ти тесу уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣсу пуггалесу. йе пуггала̄ йа̄хи пат̣ипада̄хи бхинна̄, та̄ пат̣ипада̄ чатассо бхаванти, те ча пуггала̄ чатта̄роти йоджана̄ ка̄табба̄. катама̄ чатассо? дуккха̄пат̣ипада̄ дандха̄бхин̃н̃а̄, дуккха̄пат̣ипада̄ кхиппа̄бхин̃н̃а̄, сукха̄пат̣ипада̄ дандха̄бхин̃н̃а̄, сукха̄пат̣ипада̄ кхиппа̄бхин̃н̃а̄ ча̄ти чатассо. катаме чатта̄ро? тан̣ха̄чарито мандо пуггало, тан̣ха̄чарито удатто пуггало, дит̣т̣хичарито мандо пуггало, дит̣т̣хичарито удатто пуггало ча̄ти чатта̄ро.

пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄хи като вибха̄гопи пат̣ипада̄хи като вибха̄го на̄ма хоти авина̄бха̄ватоти манаси катва̄ ‘‘чатассо пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄’’ти аватва̄ ‘‘чатассо пат̣ипада̄’’ти вутта̄. та̄ панета̄ саматхавасена̄пи бхинна̄, випассана̄васена̄пи бхинна̄. катхам̣ саматхавасена? патхавӣкасин̣а̄дӣсу саббапат̣хамам̣ ‘‘патхавӣ патхавӣ’’тиа̄дина̄ паваттаманасика̄рато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва джха̄насса упача̄рам̣ уппаджджати, та̄ва паватта̄ пан̃н̃а̄ саматхабха̄вана̄ ‘‘пат̣ипада̄’’ти вуччати. упача̄рато пана пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аппана̄, та̄ва паватта̄ пан̃н̃а̄ ‘‘абхин̃н̃а̄’’ти вуччати хет̣т̣химапан̃н̃а̄то адхигатапан̃н̃а̄бха̄вато.

са̄ ча пат̣ипада̄ кассачи дуккха̄ киччха̄ хоти нӣваран̣а̄дипаччанӣкадхаммасамуда̄ча̄раггахан̣ата̄йа, кассачи тадабха̄вато сукха̄ акиччха̄ хоти, абхин̃н̃а̄пи кассачи дандха̄ асӣгхаппаватти хоти ависадан̃а̄н̣ата̄йа, кассачи кхиппа̄ сӣгхаппаватти хоти висадан̃а̄н̣ата̄йа̄ти.

катхам̣ випассана̄васена? йо рӯпа̄рӯпамукхена випассанам̣ абхинивисанто чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни париггахетва̄ упа̄да̄рӯпам̣ паригган̣ха̄ти, арӯпам̣ паригган̣ха̄ти, рӯпа̄рӯпам̣ пана паригган̣ханто дуккхена касирена киламанто париггахаетаум̣ саккоти, тасса дуккха̄пат̣ипада̄ на̄ма хоти. париггахитарӯпа̄рӯпасса випассана̄парива̄се маггапа̄тубха̄вадандхата̄йа дандха̄бхин̃н̃а̄ на̄ма хоти. таббипарийа̄йена итара̄ две хонти. випассана̄васена пана бхинна̄йева пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄йо идха дат̣т̣хабба̄ абхисамайа̄дхика̄ратта̄, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘евам̣ йесам̣ пуггала̄нам̣ васена десана̄вибха̄го дассито, те пуггале пат̣ипада̄вибха̄гена вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘чатассо пат̣ипада̄’тиа̄ди вутта’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 6) вуттам̣. йоджана̄найо вуттанайа̄нуса̄ренева ведитаббо.

чатӯхи пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄хи чатта̄ро пуггала̄ саббева анийамато ват̣т̣адуккхато ким̣ ну кхо ниййанти, уда̄ху ‘‘има̄йа пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄йа айам̣ пуггало ниййа̄ти, има̄йа пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄йа айам̣ пуггало ниййа̄тӣ’’ти нийамато ча ниййа̄тӣти вича̄ран̣а̄йа самбхавато ‘‘айам̣ пуггало имехи ниссайехи упаниссайапаччайам̣ лабхитва̄ има̄йа пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄йа ват̣т̣адуккхато ниййа̄тӣ’’ти нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘тан̣ха̄чарито мандо’’тиа̄ди вуттам̣.

таттха тан̣ха̄чарито мандо пуггало сатипат̣т̣ха̄нехи ниссайехи упаниссайапаччайам̣ лабхитва̄ сатиндрийена сатиндрийа̄дхикена арийамаггена дуккха̄пат̣ипада̄дандха̄бхин̃н̃а̄йа ват̣т̣адуккхато ниййа̄ти, тан̣ха̄чарито удатто пуггало джха̄нехи ниссайехи упаниссайапаччайам̣ лабхитва̄ сама̄дхиндрийена сама̄дхиндрийа̄дхикена арийамаггена дуккха̄пат̣ипада̄кхиппа̄бхин̃н̃а̄йа ват̣т̣адуккхато ниййа̄ти, дит̣т̣хичарито мандо пуггало саммаппадха̄нехи ниссайехи упаниссайапаччайам̣ лабхитва̄ вӣрийиндрийена вӣрийиндрийа̄дхикена арийамаггена сукха̄пат̣ипада̄дандха̄бхин̃н̃а̄йа ват̣т̣адуккхато ниййа̄ти, дит̣т̣хичарито удатто пуггало саччехи ниссайехи упаниссайапаччайам̣ лабхитва̄ пан̃н̃индрийена пан̃н̃индрийа̄дхикена арийамаггена сукха̄пат̣ипада̄кхиппа̄бхин̃н̃а̄йа ват̣т̣адуккхато ниййа̄тӣти йоджана̄ ка̄табба̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана –

‘‘чатта̄ро пуггала̄ти йатха̄вуттапат̣ипада̄вибха̄генева чатта̄ро пат̣ипаннакапуггала̄, там̣ пана пат̣ипада̄вибха̄гам̣ саддхим̣ хетупа̄йапхалехи дассетум̣ ‘тан̣ха̄чарито’тиа̄ди вутта’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 6) –

вуттам̣. таттха тан̣ха̄чаритоти тан̣ха̄йа ниббаттитам̣ чаритам̣ етасса пуггаласса̄ти тан̣ха̄чарито. мандоти мандийа̄йа авиджджа̄йа саманна̄гатоти мандо, моха̄дхикапуггало. удаттоти удаатто, ул̣а̄рапан̃н̃оти аттхо. ул̣а̄рам̣ пхалам̣ детӣти удо, ко со? павичайо, аттани ниббаттоти атто, удо атто йасса пуггаласса̄ти удаттоти вачанаттхо ка̄таббо.

пат̣хама̄йа пат̣ипада̄йа хету на̄ма тан̣ха̄чаритата̄, мандапан̃н̃ата̄ ча, упа̄йо сатиндрийам̣, сабба̄сампи пхалам̣ ниййа̄намева. дутийа̄йа пат̣ипада̄йа хету на̄ма тан̣ха̄чаритата̄, удаттапан̃н̃ата̄ ча, упа̄йо вӣрийиндрийам̣. татийа̄йа пат̣ипада̄йа хету на̄ма дит̣т̣хичаритата̄, мандапан̃н̃ата̄ ча, упа̄йо сама̄дхиндрийам̣. чатуттхийа̄ пат̣ипада̄йа хету на̄ма дит̣т̣хичаритата̄, удаттапан̃н̃ата̄ ча, упа̄йо пан̃н̃индрийанти хетупа̄йапхала̄ни дат̣т̣хабба̄ни.

еттха ча дит̣т̣хичарито удатто пуггало уггхат̣итан̃н̃ӯ на̄ма, дит̣т̣хичарито мандо чева тан̣ха̄чарито удатто ча випан̃читан̃н̃ӯ на̄ма, тан̣ха̄чарито мандо пуггало неййо на̄ма, тасма̄ ‘‘таттха бхагава̄ уггхат̣итан̃н̃усса пуггаласса ниссаран̣ам̣ десайатӣ’’тиа̄дина̄ найена уггхат̣итан̃н̃уа̄дивенеййаттайасса бхедадассанена ниссаран̣ам̣ десайати, ‘‘а̄дӣнаван̃ча ниссаран̣ан̃ча десайати, асса̄дан̃ча а̄дӣнаван̃ча ниссаран̣ан̃ча десайатӣ’’ти десана̄вибха̄го дассито. ‘‘таттха чатассо пат̣ипада̄’’тиа̄дина̄ пат̣ипада̄бхедадассанена ‘‘тан̣ха̄чарито мандо пуггало, тан̣ха̄чарито удатто пуггало, дит̣т̣хичарито мандо пуггало, дит̣т̣хичарито удатто пуггало’’ти чатудха̄ бхиннам̣ тан̣ха̄чаритаманда̄дикам̣ пуггалачатуккам̣ дасситанти дат̣т̣хаббам̣.

ида̄ни чатӯхи пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄хи чатудха̄ бхиннам̣ тан̣ха̄чаритамандачатуккам̣ аттханайайоджана̄йа дутийа̄йа висайам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘убхо тан̣ха̄чарита̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тан̣ха̄йа сама̄дхипат̣ипаккхатта̄ тан̣ха̄чарита̄ мандаудатта̄ убхо пуггала̄ саматхапуббан̇гама̄йа випассана̄йа упаниссайам̣ лабхитва̄ ра̄гавира̄га̄йа маггапан̃н̃а̄йа ниййанти четовимуттийа̄ секкхапхалабха̄ва̄йа. самма̄дит̣т̣хисахитенева самма̄сама̄дхина̄ ниййа̄нам̣ бхавати, на самма̄сама̄дхина̄ ева, тасма̄ дит̣т̣хичарита̄ мандаудатта̄ убхо пуггала̄ випассана̄пуббан̇гамена саматхена авиджджа̄вира̄га̄йа маггапан̃н̃а̄йа ниййанти пан̃н̃а̄вимуттийа̄ асеккхапхалабха̄ва̄йа̄ти чатта̄ропи пуггала̄ дувидха̄йева бхавантӣти вуттам̣ хоти.

ра̄гавира̄га̄йа̄ти ран̃джатӣти ра̄го, со вираджджати ета̄йа̄ти вира̄га̄, ра̄гасса вира̄га̄ ра̄гавира̄га̄, та̄йа ра̄гавира̄га̄йа. четоти читтаппабхедена ча сама̄дхи вуччати йатха̄ ‘‘читтам̣ пан̃н̃ан̃ча бха̄вайа’’нти (сам̣. ни. 1.23, 192; ми. па. 2.1.9.). пат̣иппассаддхивасена пат̣ипаккхато вимуччатӣти вимутти, четаса̄ читтена сама̄дхина̄ вимуччатӣти четовимутти, чето ева ва̄ вимутти четовимутти, ана̄га̄мипхаласама̄дхи. ана̄га̄мипуггало хи сама̄дхисмим̣ парипӯрака̄рита̄йа четовимуттийа̄ ниййа̄ти. авиджджа̄вира̄га̄йа̄ти авиндийам̣ ка̄йадуччарита̄дим̣ виндатӣти авиджджа̄, виндийам̣ ва̄ ка̄йасучарита̄дим̣ на виндатӣти авиджджа̄ нируттинайена. вираджджати ета̄йа̄ти вира̄га̄, авиджджа̄йа вира̄га̄ авиджджа̄вира̄га̄, та̄йа авиджджа̄вира̄га̄йа. пака̄рехи джа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, вимуччатӣти вимутти, пан̃н̃а̄йа вимуччатӣти пан̃н̃а̄вимутти, пан̃н̃а̄ ева ва̄ вимутти пан̃н̃а̄вимутти, арахаттапхалапан̃н̃а̄, та̄йа пан̃н̃а̄вимуттийа̄.

‘‘тесу катаме пуггала̄ кена аттханайена ха̄табба̄’’ти ваттаббато ‘‘таттха йе саматхапуббан̇гама̄хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу ‘‘убхо тан̣ха̄чарита̄’’тиа̄дина̄ вибхаттесу пуггалесу йе убхо тан̣ха̄чарита̄ мандаудатта̄ пуггала̄ саматха…пе… ниййанти, те убхо тан̣ха̄чарита̄ мандаудатта̄ пуггала̄ нандийа̄ват̣т̣ена найена ха̄табба̄ гаметабба̄ нетабба̄. йе убхо дит̣т̣хичарита̄ мандаудатта̄ пуггала̄ випассана̄…пе… саматхена ниййанти, те убхо дит̣т̣хичарита̄ мандаудатта̄ пуггала̄ сӣхавиккӣл̣итена найена ха̄табба̄ гаметабба̄ нетабба̄ти аттхо.

7. ‘‘таттха чатассо пат̣ипада̄’’тиа̄дина̄ десана̄ха̄рена дуккха̄пат̣ипада̄бхедена тан̣ха̄чаритаманда̄дибхедо пуггало вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘тасса вибхатта̄нантарам̣ сва̄йам̣ десана̄ха̄ро каттха сам̣ван̣н̣етаббе дхамме кеначи а̄ка̄рена самбхаватӣ’’ти пуччхитаббабха̄вато ‘‘сва̄йам̣ ха̄ро каттха самбхаватӣ’’тиа̄дима̄ха. навамаккхан̣асампаннасса саттха̄ йам̣ дхаммам̣ десети, тасмим̣ сам̣ван̣н̣етаббе дхамме йа̄ вӣмам̣са̄дика̄ сутамайа̄дика̄ тиссо пан̃н̃а̄ вибхатта̄, та̄хи пан̃н̃а̄хи йе уггхат̣итан̃н̃уа̄дайо тайо пуггала̄ вибхатта̄, ити вибхатта̄ка̄рена айам̣ десана̄ха̄ро саттха̄ра̄ десетаббе дхамме самбхаватӣти дат̣т̣хаббо.

таттха сва̄йам̣ ха̄роти десана̄ха̄рена пат̣ипада̄вибха̄гена венеййапуггалавибха̄го дассито, со айам̣ десана̄ха̄ро. каттха самбхаватӣти каттха сам̣ван̣н̣етаббе дхамме сам̣ван̣н̣ана̄бха̄вена самбхаватӣти. йасса̄ти йо со венеййо паччантаджа̄дӣхи ат̣т̣хахи аккхан̣ехи вимутто, саванадха̄ран̣а̄дӣхи ча сампаттӣхи саманна̄гато, тасса венеййасса. саттха̄ти садевакам̣ локам̣ са̄сати ануса̄сатӣти саттха̄. дхамманти деситам̣ сам̣ван̣н̣етаббам̣ дхаммам̣. десайатӣти сан̇кхепанайавиттха̄ранайехи бха̄сати. ан̃н̃атароти бхагавато са̄вакесу евам̣ дхаммам̣ десетум̣ саматтхо са̄вако. гарут̣т̣ха̄нийоти га̄равасса т̣ха̄набхӯтехи сӣласутача̄га̄дигун̣ависесехи йутто ма̄нито саддахитаббавачано. сабрахмача̄рӣти самам̣, саха ва̄ брахмам̣ саттхуса̄санам̣ чарати пат̣ипаджджатӣти сабрахмача̄рӣ. саддхам̣ лабхати ‘‘йо саттха̄ дхаммам̣ десети, со саттха̄ самма̄самбуддхо хотӣ’’ти саттхари, ‘‘сва̄ккха̄то вата̄йам̣ дхаммо са̄ттхо сабйан̃джано екантапарипун̣н̣о екантапарисуддхо аттха̄вахо хита̄вахо сукха̄вахо джха̄намаггапхаланиббаттако, амхехи ча саддахитаббо’’ти десите дхамме ча ачаласаддхам̣ лабхати, саддаханам̣ аттано санта̄не пунаппунам̣ уппа̄дети. татха̄ ‘‘йо са̄вако дхаммам̣ десети, со са̄вако сан̇кхепато ва̄ виттха̄рато ва̄ дхаммам̣ десетум̣ саматтхо вата гарут̣т̣ха̄нийо сабрахмача̄рӣ ма̄нито саддахитаббавачано’’ти десаке са̄ваке ча ‘‘та̄дисена са̄вакена десито йо дхаммо, со дхаммо са̄ттхо сабйан̃джано екантапарипун̣н̣о екантапарисуддхо аттха̄вахо хита̄вахо сукха̄вахо джха̄намаггапхаланиббаттако, амхехи ча саддахитаббо’’ти са̄вакена деситадхамме ча саддхам̣ саддаханам̣ аттано санта̄не пунаппунам̣ уппа̄детӣти аттхо.

таттха̄ти тасмим̣ саддахитаббе саттха̄ра̄ деситадхамме чева са̄вакена деситадхамме ча саддахантасса венеййасса йа̄ вӣмам̣са̄, вӣмам̣сантасса йа̄ усса̄хана̄, уссахантасса йа̄ тулана̄, тулайантасса йа̄ упапариккха̄, са̄ айам̣ вӣмам̣са̄дика̄ пан̃н̃а̄ саддха̄нуса̄рена паваттанато сутамайӣ пан̃н̃а̄ на̄ма. таттха вӣмам̣санам̣ вимам̣са̄, па̄л̣ийа̄, па̄л̣иаттхасса ча вӣмам̣са̄. вӣмам̣сатӣти ва̄ вӣмам̣са̄, падам̣ падантарена, падаттхам̣ падаттхантарена вича̄ран̣ака̄ пан̃н̃а̄. йатха̄ четтха, евам̣ усса̄хана̄дӣсупи бха̄васа̄дханакаттуса̄дхана̄ни ка̄табба̄ни. усса̄хана̄ ча усса̄хена упаттхамбхика̄ дхаммасса дха̄ран̣апаричайаса̄дхика̄ пан̃н̃а̄ ча, на вӣрийам̣, еттха ча йа̄ сутаматтейева паватта̄, вӣмам̣са̄дибха̄вам̣ аппатта̄ ниватта̄, са̄ сутамайӣ пан̃н̃а̄ на хоти. йа̄ ча сутва̄ вӣмам̣ситва̄ усса̄хана̄дибха̄вам̣ аппатта̄ ниватта̄, йа̄ ча сутва̄ вӣмам̣ситва̄ уссахитва̄ тулана̄дибха̄вам̣ аппатта̄ ниватта̄, йа̄ ча сутва̄ вӣмам̣ситва̄ уссахитва̄ тулайитва̄ упапариккханабха̄вам̣ аппатта̄ ниватта̄, са̄пи пан̃н̃а̄ на сутамайӣ пан̃н̃а̄ хотӣти дат̣т̣хабба̄. йа̄ пана сутва̄ саддахантасса вӣмам̣са̄, вӣмам̣сантасса усса̄хана̄, уссахантасса тулана̄, тулайантасса упапариккха̄ хоти, айам̣ сутамайӣ пан̃н̃а̄ на̄ма хотӣти дат̣т̣хабба̄.

сутамайӣ пан̃н̃а̄ а̄чарийена вибхатта̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘катама̄ чинта̄майӣ пан̃н̃а̄’’ти ваттаббабха̄вато сутамайийа̄ пан̃н̃а̄йа вибхаджана̄нантарам̣ чинта̄майим̣ пан̃н̃ам̣ вибхаджитум̣ ‘‘татха̄ сутена ниссайена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сутанти суййате парийаттидхаммоти суто, саванам̣ парийаттидхаммасса̄ти ва̄ сутам̣, дувидхампи сутам̣. ниссайена упанисса̄йа̄ти аттхо. иттхамбхӯталаккхан̣е четам̣ ‘‘сутена ниссайена̄’’ти каран̣авачанам̣. еттха пана ‘‘идам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дивираманам̣ сӣланат̣т̣хена сӣлам̣, айам̣ екаггата̄ сама̄даханат̣т̣хена сама̄дхи, има̄ни бхӯтупа̄да̄ни руппанат̣т̣хена рӯпа̄ни, име пхасса̄дайо наманат̣т̣хена на̄ма̄ни, име рӯпа̄дайо пан̃ча дхамма̄ ра̄сат̣т̣хена кхандха̄’’ти тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ пӣл̣ана̄дисабха̄васса вӣмам̣сана̄бхӯта̄ пан̃н̃а̄ вӣмам̣са̄ на̄ма. тесам̣йева сӣласама̄дхиа̄дӣнам̣ сӣлати патит̣т̣хахати еттха̄ти сӣлантиа̄дивачанаттхам̣ пуччхитва̄ сабха̄галаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄нам̣ тулетва̄ вийа гахан̣апан̃н̃а̄ туланам̣ на̄ма. тесам̣йева сӣласама̄дхиа̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄валаккхан̣ам̣ авиджахитва̄ аниччата̄дуккхата̄динаманаруппана̄дисаппаччайасан̇кхата̄диа̄ка̄ре витаккетва̄ упапариккхан̣апан̃н̃а̄ ева упапариккха̄ на̄ма̄ти висесато дат̣т̣хаббо. сутадхаммасса дха̄ран̣апаричайавасена паваттанато сутамайӣ пан̃н̃а̄ усса̄хана̄ джа̄та̄ вийа на чинта̄майӣ пан̃н̃а̄ чинтитасса дха̄ран̣апаричайавасена аппаваттанатоти ‘‘усса̄хана̄’’ти на вуттам̣.

сутамайӣ пан̃н̃а̄ чева чинта̄майӣ пан̃н̃а̄ ча а̄чарийена вибхатта̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘катама̄ бха̄вана̄майӣ пан̃н̃а̄’’ти ваттаббабха̄вато ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ двиннам̣ сутамайичинта̄майипан̃н̃а̄нам̣ дассана̄нантарам̣ пхалабхӯтам̣ бха̄вана̄майим̣ пан̃н̃ам̣ вибхаджанто ‘‘има̄хи двӣхӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха има̄хи двӣхи пан̃н̃а̄хӣти сутамайичинта̄майипан̃н̃а̄хи ка̄ран̣абхӯта̄хи. сутамайипан̃н̃а̄йа ва̄ чинта̄майипан̃н̃а̄йа ва̄ убхайаттха ва̄ т̣хитойева йога̄вачаро випассанам̣ а̄рабхатӣти. манасика̄расампайуттасса̄ти рӯпа̄рӯпесу париггаха̄дивасена сан̇кха̄ресу аниччата̄дивасена манасика̄рена самма̄ пака̄рехи йуттаппайуттасса. дит̣т̣хивисуддхикан̇кха̄витаран̣ависуддхимагга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхи- пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхисампа̄данена випассанам̣ уссуккантасса йога̄вачарасса санта̄не н̃а̄н̣адассанависуддхисан̇кха̄там̣ йам̣ арийамагган̃а̄н̣ам̣ нибба̄на̄рамман̣адассанабхӯмийам̣ ва̄ бха̄вана̄бхӯмийам̣ ва̄ уппаджджати, айам̣ бха̄вана̄майӣ пан̃н̃а̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. йадипи пат̣хамамагган̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ нибба̄надассанато ‘‘дассана’’нти вуттам̣, бха̄вана̄васена пана паваттанато ‘‘бха̄вана̄майӣ пан̃н̃а̄’’ти ведитаббам̣. дассанабхӯмӣти пат̣хамамаггапхала̄ни, сеса̄ни ‘‘бха̄вана̄бхӯмӣ’’ти вуччанти.

8. амха̄ка̄чарийа тумхехи ‘‘йасса саттха̄ ва̄’’тиа̄дина̄ сутамайипан̃н̃а̄дика̄ вибхатта̄, евам̣ сати сутена вина̄ чинта̄майӣ пан̃н̃а̄ на̄ма на бхавеййа, маха̄бодхисатта̄нам̣ пана сутена вина̄ чинта̄майӣ пан̃н̃а̄ хотвева̄ти чоданам̣ манаси катва̄ тасмим̣ сан̇гахетва̄ пака̄рантарена вибхаджитум̣ ‘‘паратогхоса̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха паратогхоса̄ти парато паватто десана̄гхосо паччайо етисса̄ти паратогхоса̄. паччаттасамут̣т̣хита̄ти пати висум̣ аттанийева самут̣т̣хита̄. йонисоманасика̄ра̄ти тесам̣ тесам̣ чинтетабба̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ руппананамана̄дисабха̄вапаригган̣хана̄дина̄ упа̄йена паваттаманасика̄ра̄ чинта̄майӣ пан̃н̃а̄ на̄ма, имина̄ са̄вака̄пи са̄ман̃н̃ато гахита̄, татха̄пи уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣнам̣йева вуттатта̄ са̄вака̄ идха гахита̄, тасма̄ пуриманайо йуттатаро. паратоти дхаммадесакато паваттена дхаммадесана̄гхосена хетуна̄ йам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, паччаттасамут̣т̣хитена, йонисоманасика̄рена ча хетуна̄ йам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, айам̣ бха̄вана̄васена паваттанато бха̄вана̄майӣ пан̃н̃а̄ на̄ма, имина̄ са̄вака̄пи са̄ман̃н̃ато гахита̄, татха̄пи уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣнам̣йева вуттатта̄ са̄вака̄ идха гахита̄, тасма̄ пуриманайо йуттатаро. паратоти дхаммадесакато паваттена дхаммадесана̄гхосена хетуна̄ йам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, паччаттасамут̣т̣хитена, йонисоманасика̄рена ча хетуна̄ йам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, айам̣ бха̄вана̄васена паваттанато бха̄вана̄майӣ пан̃н̃а̄ на̄ма̄ти вибхаджитва̄ пан̣д̣итехи н̃еййа̄ти виттха̄рена гамбхӣраттхам̣ н̃а̄тум̣ иччхантехи ‘‘евам̣ пат̣ипада̄вибха̄гена̄’’тиа̄дина̄ (нетти. ат̣т̣ха. 9) ат̣т̣хакатха̄вачанена джа̄нитаббо.

сутамайипан̃н̃а̄дика̄ тиссо пан̃н̃а̄ а̄чарийена на̄на̄найехи вибхатта̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘та̄су йасса ека̄ ва̄ две ва̄ пан̃н̃а̄ аттхи, со пуггало кона̄мо, йасса ека̄пи наттхи, со пуггало кона̄мо’’ти пуччхитаббабха̄вато йасса айам̣ пан̃н̃а̄, има̄ ва̄ аттхи, со пуггало иттханна̄мо, йасса наттхи, со пуггало иттханна̄моти пат̣ипада̄пан̃н̃а̄ппабхедена пуггалам̣ вибхаджитум̣ ‘‘йасса има̄’’тиа̄ди вуттам̣.

таттха йасса атитиккхапан̃н̃асса сутамайӣ пан̃н̃а̄ чева чинта̄майӣ пан̃н̃а̄ ча има̄ две пан̃н̃а̄ аттхи, айам̣ атитиккхапан̃н̃о уддесаматтенева джа̄нанато уггхат̣итан̃н̃ӯ на̄ма. йасса на̄титиккхапан̃н̃асса уддесаниддесехи сутамайӣ пан̃н̃а̄ аттхи, чинта̄майӣ пан̃н̃а̄ наттхи, айам̣ на̄титиккхапан̃н̃о уддесаниддесехи джа̄нанато випан̃читан̃н̃ӯ на̄ма. йасса мандапан̃н̃асса уддесаниддесехи нева сутамайӣ пан̃н̃а̄ аттхи, на чинта̄майӣ пан̃н̃а̄ ча, айам̣ мандапан̃н̃о уддесаниддесапат̣иниддесехи джа̄нанато ниравасесавиттха̄радесана̄йа нетаббато неййо на̄ма̄ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘ида̄ни йадаттхам̣ има̄ пан̃н̃а̄ уддхат̣а̄, тамева венеййапуггалавибха̄гам̣ йоджетва̄ дассетум̣ ‘йасса̄’тиа̄ди вутта’’нтиа̄ди (нетти. ат̣т̣ха. 8) вуттам̣.

9. ‘‘таттха бхагава̄ уггхат̣итан̃н̃усса̄’’тиа̄дина̄ десанам̣ вибха̄вети, ‘‘таттха чатассо пат̣ипада̄’’тиа̄дина̄ пат̣ипада̄вибха̄гехи, ‘‘сва̄йам̣ ха̄ро’’тиа̄дина̄ н̃а̄н̣авибха̄гехи ча десана̄бха̄джанам̣ венеййаттайам̣ а̄чарийена вибхаттам̣, амхехи ча н̃а̄там̣, ‘‘йа̄йа десана̄па̄л̣ийа̄ десана̄ха̄рам̣ йоджетум̣ пуббе ‘дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄мӣ’тиа̄дина̄ десана̄ха̄расса висайабха̄вена йа̄ па̄л̣идесана̄ никкхитта̄, са̄ па̄л̣идесана̄ десана̄ха̄рена ниддха̄ритесу асса̄да̄дӣсу аттхесу киматтхам̣ десайатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘имам̣ аттхам̣ десайатӣ’’ти нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘са̄йам̣ дхаммадесана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣.

таттха са̄йам̣ дхаммадесана̄ти йа̄ дхаммадесана̄ а̄дикалйа̄н̣а̄дика̄ пуббе десана̄ха̄расса висайабха̄вена никкхитта̄, са̄йам̣ дхаммадесана̄ асса̄да̄дӣсу киматтхам̣ десайатӣти катхетука̄мата̄йа пуччхати, пуччхитва̄ ‘‘чатта̄ри сачча̄ни десайатӣ’’ти виссаджджети, та̄ни сарӯпато дассетум̣ ‘‘дуккхам̣ самудайам̣ ниродхам̣ магга’’нти вуттам̣. паваттипаваттаканиваттиниваттанупа̄йабха̄вена авипарӣтабха̄вато ‘‘сачча̄нӣ’’ти вутта̄ни.

йассам̣ десана̄йам̣ сачча̄ни десана̄ха̄рена ниддха̄рита̄ни, са̄ десана̄ чатта̄ри сачча̄ни десайатӣти йуттам̣ хоту. йассам̣ десана̄йам̣ асса̄да̄дайо ниддха̄рита̄, са̄ десана̄ чатта̄ри сачча̄ни десайатӣти на сакка̄ ваттум̣. хет̣т̣ха̄ ча асса̄да̄дайо ниддха̄рита̄, тасма̄ ‘‘асса̄да̄дайо’’типи ваттаббанти чоданам̣ манаси катва̄ ‘‘а̄дӣнаво пхалан̃ча дуккха’’нтиа̄ди вуттам̣. десана̄ха̄рена сам̣ван̣н̣ана̄найена десана̄йам̣ ниддха̄рито а̄дӣнаво чева пхалан̃ча дуккхасаччам̣ хоти, асса̄до самудайасаччам̣, ниссаран̣ам̣ ниродхасаччам̣, упа̄йо чева а̄н̣атти ча маггасаччам̣ хоти, тасма̄ ‘‘чатта̄ри сачча̄ни десайатӣ’’ти ваттаббамева̄ти.

тан̣ха̄ваджджа̄ тебхӯмакадхамма̄ дуккхам̣, те ча аничча̄дӣхи пӣл̣итатта̄ а̄дӣнава̄йева. пхаланти десана̄йа пхалам̣ локийам̣, на локуттарам̣, тасма̄ дуккханти ваттаббамева. асса̄доти тан̣ха̄сса̄дасса гахитатта̄ ‘‘асса̄до самудайо’’ти ча ваттаббам̣. асса̄декадесо дуккхамева, асса̄декадесо дуккхан̃чева самудайо ча. саха випассана̄йа арийамагго ча бхагавато а̄н̣атти ча десана̄йа пхала̄дхигамасса упа̄йабха̄вато ‘‘упа̄йо, а̄н̣атти ча магго’’ти вуттам̣, ниссаран̣екадесопи магготи дат̣т̣хаббо. ‘‘има̄ни чатта̄ри сачча̄ни йа̄ десана̄ висесато десайати, катама̄ са̄’’ти пуччхитаббатта̄ висесам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘има̄ни чатта̄ри сачча̄ни идам̣ дхаммачакка’’нти вуттам̣. идам̣ вуччама̄нам̣ дхаммачаккам̣ има̄ни чатта̄ри сачча̄ни висесато десайатӣти йоджана̄ ка̄табба̄.

‘‘йа̄ десана̄ има̄ни чатта̄ри сачча̄ни висесато десайати, тасса̄ десана̄йа дхаммачаккабха̄вам̣ ким̣ бхагава̄ а̄ха̄’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘йатха̄ха бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дивачанато (маха̄ва. 14) тан̣ха̄ваджджам̣ джа̄тиа̄дикам̣ тебхӯмакадхаммаджа̄там̣ дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вена, дуккхадуккха̄дибха̄вена ча ‘‘дуккха’’нти вуттам̣. мети майа̄ паваттитанти йоджана̄. бхиккхавети саване усса̄хам̣ джанетум̣ а̄лапати. ба̄ра̄н̣асийанти ба̄ра̄н̣асӣнагарасса авидӯре. исипатанети сӣлаккхандха̄дӣнам̣ исанато гавесанато ‘‘исӣ’’ти вохарита̄нам̣ паччекабуддха̄нам̣ патанат̣т̣ха̄не. мигада̄йети мига̄нам̣ абхайада̄нат̣т̣ха̄не ка̄рите ассамева.

ануттаранти уттаритара̄бха̄вена ануттарам̣ анатисайам̣. дхаммачакканти сатипат̣т̣ха̄на̄дике сабха̄вадха̄ран̣а̄дина̄ аттхена дхаммо чева паваттанат̣т̣хена чаккан̃ча̄ти дхаммачаккам̣. аппат̣иваттийанти аппат̣иседханӣйам̣. касма̄? джанакасса бхагавато дхаммиссаратта̄ самма̄самбуддхатта̄, джан̃н̃асса ча ануттаратта̄ кон̣д̣ан̃н̃а̄дӣнан̃чева ат̣т̣ха̄расабрахмакот̣ийа̄ ча чатусаччапат̣иведхаса̄дханато ча. ‘‘кена аппат̣иваттийа’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘саман̣ена ва̄’’тиа̄дима̄ха. таттха саман̣ена̄ти паббаджджаматтӯпагатена. бра̄хман̣ена̄ти джа̄тибра̄хман̣ена. параматтха̄нан̃хи саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ пат̣иседхане читтуппа̄да̄нуппаджджанампи наттхи. девена̄ти чхака̄ма̄вачарадевена. брахмуна̄ти рӯпабрахма̄ гахита̄. ‘‘саман̣ена ва̄ …пе… брахмуна̄’’ти еттакамева аватва̄‘‘кеначӣ’’ти вуттавачанена авасесакхаттийагахапатипарисаджана̄ сан̇гахита̄. тасма̄ кхаттийабра̄хман̣агахапатисаман̣ача̄тумаха̄ра̄джиката̄ватим̣сама̄рабрахмапариса̄ ат̣т̣хавидха̄пи пат̣иседхетум̣ асаматтха̄йева̄ти ведитабба̄. локасминти саттасамӯхе дхаммачакка̄дха̄ре.

‘‘два̄даса пада̄ни сутта’’нти га̄тха̄нурӯпам̣ дхаммачаккасутте пада̄ни вибхаджанто ‘‘таттха апарима̄н̣а̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти дхаммачаккадесана̄йам̣ (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 13 а̄дайо; пат̣и. ма. 2.30). ‘‘апарима̄н̣а̄ аккхара̄ апарима̄н̣а̄ пада̄’’ти аватва̄ ‘‘апарима̄н̣а̄ пада̄ апарима̄н̣а̄ аккхара̄’’ти уппат̣ипа̄т̣ивачанехи йебхуййена падасан̇гахита̄нӣти дассети. пада̄, аккхара̄, бйан̃джана̄ти ча лин̇гавипалла̄са̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни. етассева аттхасса̄ти ваттабба̄ка̄расса чатусаччасан̇кха̄тасса аттхассева сан̇ка̄сана̄ пака̄сана̄ пака̄сана̄ка̄ро пан̃н̃атта̄ка̄роти а̄ка̄равантаа̄ка̄расамбандхе са̄мивачанам̣. сан̇ка̄сана̄ка̄роти ча сан̇ка̄санӣйасса аттхасса а̄ка̄ро. еса найо сесесупи. итипӣти ити имина̄ пака̄ренапи, имина̄ пака̄ренапи идам̣ джа̄тиа̄дикам̣ дуккхам̣ арийасаччанти ведитаббам̣.

айанти ка̄матан̣ха̄дибхеда̄ айам̣ тан̣ха̄. дуккхасамудайоти дуккханиббаттанасса хетубха̄вато дуккхасамудайо. айанти саббасан̇кхатато ниссат̣а̄ айам̣ асан̇кхата̄ дха̄ту. дуккханиродхоти джа̄тиа̄диппабхедасса дуккхасса ануппа̄дананиродхапаччайатта̄ дуккханиродхо. айанти самма̄дит̣т̣ха̄дико ат̣т̣хан̇гико арийо магго. дуккханиродхабхӯтам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена гататта̄, дуккханиродхаппаттийа̄ пат̣ипада̄бха̄вато ча дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄. сесам̣ вуттанайамева.

‘‘таттха апарима̄н̣а̄’’тиа̄дина̄ бйан̃джанападааттхапада̄ни вибхаджитва̄ тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висайивисайабха̄вена самбандхабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘таттха бхагава̄ аккхарехи сан̇ка̄сетӣ’’тиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ бхагава̄ ким̣ са̄ман̃н̃ехи аккхара̄дӣхи сан̇ка̄сети ва̄ пака̄сети ва̄, уда̄ху йатха̄рахам̣ сан̇ка̄сети пака̄сетӣтиа̄дивича̄ран̣а̄йа самбхавато висайависайибха̄вена самбандхабха̄вам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘таттха бхагава̄ аккхарехи сан̇ка̄сетӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘аккхарехи сан̇ка̄сетӣ’’ти касма̄ евам̣ вуттам̣, нану ‘‘дуккхасачча’’нтиа̄дӣсу паденева дуккхасаччаттхатта̄дико сан̇ка̄ситабботи? саччам̣, пада̄вайавасса пана аккхарасса гахан̣амукхенева аккхарасамуда̄йассапи падасса гахан̣ам̣ хоти, паде гахите ча дуккхасаччаттха̄дика̄вабодхо хотвева, евам̣ сати паденева сиджджханато аккхаро висум̣ на гахетабботи? на, дуккхасаччаттха̄дика̄вабодхасса висесуппаттибха̄вато. ду-ити аккхарена хи анекупаддава̄дхит̣т̣ха̄набха̄вена куччхитаттхо гахито, кха-ити аккхарена дхувасубхасукхаттабха̄вавирахена туччхаттхоти евама̄дика̄вабодхасса висесуппатти бхавати. тена вуттам̣ ‘‘падаттхагахан̣асса висеса̄дха̄нам̣ джа̄йатӣ’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 9). падапарийоса̄не ва̄кйапарийоса̄на̄бха̄вато аккхарехи сам̣кхиттена дӣпийама̄но аттхо падехи пака̄ситова̄ти вуттам̣ ‘‘падехи пака̄сетӣ’’ти. ва̄кйапарийоса̄не пана сан̇ка̄сито пака̄сито аттхо виварито виват̣о катова̄ти вуттам̣. ‘‘бйан̃джанехи виваратӣ’’ти. пака̄рехи ча ва̄кйабхеде кате со аттхо вибхатто на̄ма̄ти вуттам̣ ‘‘а̄ка̄рехи вибхаджатӣ’’ти. ва̄кйа̄вайава̄нам̣ пада̄нам̣ паччекам̣ ниббачанавибха̄ге кате со аттхо па̄кат̣о катова̄ти вуттам̣ ‘‘нируттӣхи утта̄нӣкаротӣ’’ти. катаниббачанехи ва̄кйа̄вайавехи виттха̄равасена ниравасесато деситехи венеййасатта̄нам̣ читте парисамантато тосанам̣ хоти, пан̃н̃а̄теджанан̃ча̄ти а̄ха ‘‘ниддесехи пан̃н̃апетӣ’’ти.

‘‘бхагава̄ аккхарехи сан̇ка̄сетӣ’’тиа̄дӣсу ‘‘бхагава̄ ева̄’’ти ва̄ ‘‘аккхарехи ева̄’’ти ва̄ авадха̄ран̣е йоджите ‘‘са̄вако на сан̇ка̄сети, пада̄дӣхи на сан̇ка̄сетӣ’’ти аттхо бхавеййа, са̄вако ча сан̇ка̄сети, пада̄дӣхи ча сан̇ка̄сети. каттха авадха̄ран̣ам̣ йоджетаббанти че? ‘‘бхагава̄ аккхарехи сан̇ка̄сетийева̄’’ти авадха̄ран̣ам̣ йоджетаббам̣. еван̃хи сати са̄вакена сан̇ка̄сито ва̄ пада̄дӣхи сан̇ка̄сито ва̄ аттхо сан̇гахито хоти. аттхапада̄нан̃ча аккхара̄дина̄на̄висайата̄ сиддха̄ хоти. тена ека̄нусандхике сутте чхал̣ева аттхапада̄ни ниддха̄ретабба̄ни, анека̄нусандхике сутте анусандхибхедена висум̣ висум̣ чха чха аттхапада̄ни ниддха̄ретабба̄ни.

‘‘чхасу бйан̃джанападесу катамена бйан̃джанападена катамам̣ киччам̣ са̄дхетӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘имина̄ идам̣ киччам̣, имина̄ идам̣ киччам̣ са̄дхетӣ’’ти нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘таттха бхагава̄ аккхарехи ча падехи ча уггхат̣етӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти аккхара̄дӣсу бйан̃джанападесу. уггхат̣етӣти уггхат̣анакиччам̣ са̄дхетӣти аттхо. кин̃ча̄пи десана̄ва уггхат̣анакиччам̣ са̄дхети, бхагава̄ пана десана̄джанакатта̄ уггхат̣анакиччам̣ са̄дхетӣти вуччати. сесесупи еваматтхо дат̣т̣хаббо.

‘‘уггхат̣анакиччаса̄дхика̄ десана̄йева ким̣ випан̃чанавиттха̄ран̣акиччаса̄дхика̄ десана̄джанакатта̄, уда̄ху висум̣ висум̣ киччаса̄дхика̄ ан̃н̃а̄’’ти пуччхитаббабха̄вато висум̣ висум̣ киччаса̄дхика̄ ан̃н̃а̄ десана̄ти нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘таттха уггхат̣ана̄ а̄дӣ’’тиа̄дима̄ха. атха ва̄ ‘‘катама̄ уггхат̣ана̄, катама̄ випан̃чана̄, катама̄ виттха̄ран̣а̄’’ти пуччхитаббатта̄ вуттам̣ ‘‘таттха уггхат̣ана̄ а̄дӣ’’тиа̄ди. таттха таттха̄ти уггхат̣ана̄дикиччаса̄дхика̄су десана̄су. уггхат̣ана̄ти уггхат̣анакиччаса̄дхика̄ десана̄ а̄дидесана̄ хоти. випан̃чана̄ти випан̃чанакиччаса̄дхика̄ десана̄ маджджхедесана̄ хоти. виттха̄ран̣а̄ти виттха̄ран̣акиччаса̄дхика̄ десана̄ парийоса̄надесана̄ хотӣти аттхо дат̣т̣хаббо.

‘‘уггхат̣ийанто уддисийама̄но парийаттиаттхабхӯто дхаммавинайо катамам̣ пуггалам̣ винети, випан̃чийанто ниддисийама̄но парийаттиаттхабхӯто дхаммавинайо катамам̣ пуггалам̣ винети, виттха̄рийанто пат̣иниддисийама̄но парийаттиаттхабхӯто дхаммавинайо катамам̣ пуггалам̣ винетӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘сойам̣ дхаммавинайо’’тиа̄дима̄ха. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘евам̣ ‘аккхарехи сан̇ка̄сетӣ’тиа̄дӣнам̣ чханнам̣ бйан̃джанапада̄нам̣ бйа̄па̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни аттхапада̄нам̣ бйа̄па̄рам̣ дассетум̣ ‘сойам̣ дхаммавинайо’тиа̄ди вутта’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 9) вуттам̣.

таттха уггхат̣ийанто уддисийама̄но уддесапарийаттиаттхабхӯто со айам̣ дхаммавинайо уггхат̣итан̃н̃упуггалам̣ винети, тена уггхат̣итан̃н̃уно пуггаласса винайанена нам̣ уггхат̣ийантам̣ уддисийама̄нам̣ уддесапарийаттиаттхабхӯтам̣ винайам̣ ‘‘а̄дикалйа̄н̣о’’ти а̄ху. випан̃чийанто ниддисийама̄но ниддесапарийаттиаттхабхӯто со айам̣ дхаммавинайо випан̃читан̃н̃упуггалам̣ винети, тена випан̃читан̃н̃упуггаласса винайанена нам̣ випан̃чийантам̣ ниддисийама̄нам̣ ниддесапарийаттиаттхабхӯтам̣ винайам̣ ‘‘маджджхекалйа̄н̣о’’ти а̄ху. виттха̄рийанто пат̣иниддисийама̄но пат̣иниддесапарийаттиаттхабхӯто со айам̣ дхаммавинайо неййам̣ пуггалам̣ винети винайанам̣ джанети, тена неййасса пуггаласса винайанена нам̣ виттха̄рийантам̣ пат̣иниддисийама̄нам̣ пат̣иниддесапарийаттиаттхабхӯтам̣ винайам̣ ‘‘парийоса̄накалйа̄н̣о’’ти а̄хӯти йоджанаттхоти дат̣т̣хаббо.

атха ва̄ ‘‘аккхарехи сан̇ка̄сетӣ’’тиа̄дина̄ чханнам̣ пада̄нам̣ бйа̄па̄ро дассито, евам̣ сати аттхо нибйа̄па̄ро сийа̄, аттхо ча ниппарийа̄йато сабйа̄па̄ройева̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘сойам̣ дхаммавинайо’’тиа̄ди. етена аттхойева мукхйато венеййаттайасса винайанакиччам̣ са̄дхети, аттхава̄чако пана саддо т̣ха̄нӯпача̄рато венеййаттайасса винайанакиччам̣ са̄дхетӣти дассети. падапарамасса пана саччаппат̣иведхасса патит̣т̣ха̄на̄бха̄вато со идха на вутто. секкхаггахан̣ена ва̄ калйа̄н̣апутхуджджанасса вийа неййаггахан̣ена падапарамасса пуггаласса̄пи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. аккхарехӣтиа̄дӣсу каран̣аттхе каран̣авачанам̣, на хетваттхе. аккхара̄дӣнан̃хи уггхат̣ана̄дӣни пайоджана̄нийева хонти, на уггхат̣ана̄дӣнам̣ аккхара̄дӣни пайоджана̄нӣти ‘‘аннена васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа на хетуаттхо гахетаббо. таттха хи аннена хетуна̄ васати, васанена хетуна̄ аннам̣ ладдханти васанакирийа̄йа пхалам̣ васанакирийа̄йа хетубха̄вена гахитам̣. ‘‘аджджхесанена васатӣ’’тиа̄дӣсупи есева найо. тена̄ха ‘‘йадаттха̄ ча кирийа̄, со хетӯ’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 9). таттха йадаттха̄ти со анна̄дико аттхо йасса̄ васана̄дикирийа̄йа̄ти йадаттха̄, васана̄дикирийа̄, со анна̄дико аттхо тасса̄ васана̄дикирийа̄йа хетӯти аттхо ведитаббо.

10. ‘‘таттха апарима̄н̣а̄ пада̄’’тиа̄дина̄ ‘‘дхаммам̣ во бхиккхаве десесса̄мӣ’’ти уддит̣т̣ха̄йа па̄л̣ийа̄ два̄дасападасампаттисан̇кха̄там̣ тивидхакалйа̄н̣атам̣ дассетва̄ ида̄ни чхааттхападачхабйан̃джанападабхедена сампаттисан̇кха̄там̣ аттхападабйан̃джанападакалйа̄н̣атам̣ дассенто ‘‘таттха чхаппада̄ни аттхо’’тиа̄дима̄ха. атха ва̄ ‘‘два̄даса пада̄ни сутта’’нти вутта̄нурӯпам̣ ‘‘таттха апарима̄н̣а̄’’тиа̄дина̄ ‘‘дхаммам̣ во бхиккхаве десесса̄мӣ’’ти уддит̣т̣ха̄йа па̄л̣ийа̄ два̄дасападата̄ дассетва̄ ‘‘а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣а’’нти вутта̄нурӯпам̣ ‘‘таттха бхагава̄ аккхарехи ча̄’’тиа̄дина̄ тасса̄ па̄л̣ийа̄ тивидхакалйа̄н̣ата̄ дассита̄, дассетва̄ ида̄ни ‘‘са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддха’’нти вутта̄нурӯпам̣ тасса̄ па̄л̣ийа̄ чхааттхападабйан̃джанападасампаннатам̣ дассетум̣ ‘‘таттха чхаппада̄ни аттхо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тиссам̣ десана̄ха̄рависайасан̇кха̄та̄йам̣ па̄л̣ийам̣ чхаппада̄ни аттхо. катама̄ни чхаппада̄ни? сан̇ка̄сана̄, пака̄сана̄, виваран̣а̄, вибхаджана̄, утта̄нӣкаммам̣, пан̃н̃атти има̄ни чхаппада̄ни. аттхо йасса аттхи тасма̄ са̄ттхам̣. таттха̄ти тиссам̣ десана̄ха̄рависайасан̇кха̄та̄йам̣ па̄л̣ийам̣ чхаппада̄ни бйан̃джанам̣. катама̄ни чхаппада̄ни? аккхарам̣, падам̣, бйан̃джанам̣, а̄ка̄ро, нирутти, ниддесо има̄ни чхаппада̄ни. бйан̃джанам̣ йасса аттхӣти сабйан̃джананти йоджана̄ ка̄табба̄. тена̄ти тасса̄ па̄л̣ийа̄ тивидхакалйа̄н̣ачхааттхападасампанначхабйан̃джанападасампаннат̣т̣хена, ‘‘дхаммам̣ во, бхиккхаве…пе… суддха’’нти бхагава̄ а̄ха̄ти аттхо.

кеваласаддасса сакала̄диаттхава̄чакатта̄ адхиппетаттхам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘кеваланти локуттарам̣ на миссам̣ локийехи дхаммехӣ’’ти вуттам̣. парипун̣н̣анти адхиппетаттхе екопи аттхо ӯно наттхи, ва̄чакасаддесупи анаттхако екопи саддо адхико наттхӣти парипун̣н̣ам̣ анӯнам̣ анатирекам̣. парисуддханти саддадосааттхадоса̄дивирахато ва̄ парисуддхам̣, ра̄га̄дималавирахато ва̄ парийода̄та̄нам̣ уттаримануссадхаммависеса̄нам̣ упат̣т̣хитат̣т̣ха̄натта̄ парисуддхам̣ парийода̄там̣. ниггатам̣ малам̣ етасса дхаммасса̄ти ниммалам̣. саддадоса̄дивирахато ва̄ ра̄га̄дивирахато ва̄ саббамалехи апагатам̣ пари самантато ода̄танти парийода̄там̣. упат̣т̣хитанти упатит̣т̣ханти еттха саббависеса̄ти упат̣т̣хитам̣ йатха̄ ‘‘падакканта’’нти. падаккантам̣ падаккантат̣т̣ха̄нам̣. висисанти мануссадхаммехӣти висеса̄, саббе висеса̄ саббависеса̄, саббато ва̄ висеса̄ти саббависеса̄, уттаримануссадхамма̄. тесам̣ саббависеса̄нам̣ упат̣т̣хитанти йоджана̄. иданти сиккхаттайасан̇гахам̣ са̄санабрахмачарийам̣. татха̄гатасса самма̄самбуддхасса паданти татха̄гатападам̣. паданти ча пат̣ипаттигаманена ва̄ десана̄гаманена ва̄ килесаггахан̣ам̣. оттхаритва̄ гаманат̣т̣ха̄нам̣ итипи вуччати павуччати, татха̄гатена гочара̄севанена ва̄ бха̄вана̄севанена ва̄ нисевитам̣ бхаджитам̣ итипи вуччати, татха̄гатасса маха̄ваджиран̃а̄н̣асаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣адантехи а̄ран̃джитам̣ а̄ран̃джитат̣т̣ха̄нам̣ итипи вуччати, ато татха̄гатапада̄дибха̄вена ваттаббабха̄вато етам̣ са̄санабрахмачарийам̣ ити пан̃н̃а̄йати. брахмачарийанти брахмуно саббасаттуттамасса бхагавато чарийам̣, брахмам̣ ва̄ саббасет̣т̣хам̣ чарийам̣ брахмачарийам̣. пан̃н̃а̄йатӣти йатха̄вуттехи пака̄рехи н̃а̄йатӣти аттхо ведитаббо.

‘‘имасса сиккхаттайасса сан̇гахасса са̄санасса парипун̣н̣абха̄вапарисуддхабха̄васан̇кха̄там̣ татха̄гатападабха̄вам̣!татха̄гатападабха̄вам̣, татха̄гатанисевитабха̄вам̣, татха̄гатаа̄ран̃джитабха̄вам̣, техи пака̄рехи н̃а̄питабха̄вам̣ катхам̣ майам̣ никкан̇кха̄ джа̄нисса̄ма̄’’ти ваттаббато ‘‘тена̄ха бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣, таббха̄вадӣпакена бхагавата̄ вуттена вачанена тумхехи никкан̇кхехи джа̄нитабботи вуттам̣ хоти.

йади бхагава̄ аккхарехи ча падехи ча уггхат̣ети, бйан̃джанехи ча а̄ка̄рехи ча випан̃чайати, нируттӣхи ча ниддесехи ча виттха̄рети, евам̣ сати а̄чарийена рачитена десана̄ха̄рена пайоджанам̣ на бхавати, десана̄ха̄рена на вина̄ бхагавато десана̄йамева аттхасиджджханатоти чоданам̣ манаси катва̄ ‘‘кесам̣ айам̣ дхаммадесана̄’’ти пуччхитва̄ ‘‘йогӣна’’нти а̄ха. таттха йогӣнанти йуджджанти чатусаччакаммат̣т̣ха̄набха̄вана̄йанти йогино, тесам̣ йогӣнам̣. тена майа̄ рачитена десана̄ха̄рена сам̣ван̣н̣ита̄ айам̣ вуттаппака̄ра̄ бхагавато десана̄ уггхат̣ана̄дикиччам̣ са̄дхетӣти десана̄ха̄ро йогӣнам̣ са̄ттхакойева̄ти дат̣т̣хаббо. ‘‘десана̄ха̄расса асса̄да̄дидесана̄ха̄рабха̄во кена амхехи джа̄нитаббо саддахитаббо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘тена̄ха а̄йасма̄…пе… десана̄ха̄ро’’ти вуттам̣. таттха тена асса̄да̄дидесана̄ха̄рабха̄вена а̄йасма̄ маха̄качча̄но ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄…пе… десана̄ха̄ро’’ти йам̣ вачанам̣ а̄ха, тена вачанена тумхехи десана̄ха̄расса йогӣнам̣ асса̄да̄дидесана̄ха̄рабха̄во джа̄нитаббо саддахитабботи вуттам̣ хоти.

‘‘ким̣ пана етта̄вата̄ десана̄ха̄ро парипун̣н̣о, ан̃н̃о нийутто наттхӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘нийутто десана̄ха̄ро’’ти вуттам̣. таттха йассам̣ десана̄йам̣ асса̄да̄дайо йена десана̄ха̄рена ниддха̄рита̄, тассам̣ десана̄йам̣ со десана̄ха̄ро ниддха̄ретва̄ йоджитоти аттхо дат̣т̣хабботи.

ити десана̄ха̄равибхан̇ге саттибала̄нурӯпа̄ рачита̄

вибха̄вана̄ нит̣т̣хита̄.

пан̣д̣итехи пана ат̣т̣хакатха̄т̣ӣка̄нуса̄рена гамбхӣраттхо виттха̄рато вибхаджитва̄ гахетабботи.

2. вичайаха̄равибхан̇гавибха̄вана̄

11. йена йена сам̣ван̣н̣ана̄висесабхӯтена десана̄ха̄равибхан̇гена асса̄да̄дайо суттаттха̄ а̄чарийена вибхатта̄, со сам̣ван̣н̣ана̄висесабхӯто десана̄ха̄равибхан̇го парипун̣н̣о, ‘‘катамо вичайо ха̄ро’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамо вичайо ха̄ро’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу ниддит̣т̣хесу сол̣асасу десана̄ха̄ра̄дӣсу ха̄ресу катамо сам̣ван̣н̣ана̄висесо вичайо ха̄ро вичайаха̄равибхан̇го на̄ма̄ти пуччхати. ‘‘йам̣ пуччхитан̃ча виссаджджитан̃ча̄’’тиа̄диниддесага̄тха̄йа ида̄ни майа̄ вуччама̄но ‘‘айам̣ вичайо ха̄ро ким̣ вичинатӣ’’тиа̄дико сам̣ван̣н̣ана̄висесо вичайаха̄равибхан̇го на̄ма̄ти йоджана̄.