2. вичайаха̄равибхан̇гавибха̄вана̄

11. йена йена сам̣ван̣н̣ана̄висесабхӯтена десана̄ха̄равибхан̇гена асса̄да̄дайо суттаттха̄ а̄чарийена вибхатта̄, со сам̣ван̣н̣ана̄висесабхӯто десана̄ха̄равибхан̇го парипун̣н̣о, ‘‘катамо вичайо ха̄ро’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катамо вичайо ха̄ро’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу ниддит̣т̣хесу сол̣асасу десана̄ха̄ра̄дӣсу ха̄ресу катамо сам̣ван̣н̣ана̄висесо вичайо ха̄ро вичайаха̄равибхан̇го на̄ма̄ти пуччхати. ‘‘йам̣ пуччхитан̃ча виссаджджитан̃ча̄’’тиа̄диниддесага̄тха̄йа ида̄ни майа̄ вуччама̄но ‘‘айам̣ вичайо ха̄ро ким̣ вичинатӣ’’тиа̄дико сам̣ван̣н̣ана̄висесо вичайаха̄равибхан̇го на̄ма̄ти йоджана̄.

‘‘айам̣ вичайо ха̄ро ким̣ вичинатӣ’’ти имина̄ йо вичайо вичинитаббо, там̣ вичайам̣ вичинитаббам̣ пуччхати, тасма̄ вичинитаббам̣ висайам̣ висум̣ висум̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘падам̣ вичинати, пан̃хам̣ вичинатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘ким̣ вичайо падавичайо’’тиа̄дим̣ аватва̄ ‘‘ким̣ вичинати, падам̣ вичинатӣ’’тиа̄дивачанена вичайасаддасса каттуса̄дханаттхам̣ дассети. таттха падам̣ вичинатӣти нававидхасса суттантасса саббам̣ падам̣ йа̄ва нигамана̄ на̄мапада̄диджа̄тисадда̄дииттхилин̇га̄диа̄ка̄ранта̄дипат̣хамавибхатйанта̄диекавачана̄дивасена вичинати. пан̃хам̣ вичинатӣти адит̣т̣хаджотана̄дисатта̄дхит̣т̣ха̄на̄дисаммутивисайа̄диатӣтависайа̄дивасена вичинати. виссаджджанам̣ вичинатӣти екам̣сабйа̄каран̣ависсаджджана̄диса̄васесабйа̄каран̣ависсаджджана̄ди сауттарабйа̄каран̣а виссаджджана̄ди локийабйа̄каран̣ависсаджджана̄дивасена вичинати. пубба̄парам̣ вичинатӣти пуббена апарам̣ сам̣сандитва̄ вичинати. асса̄дам̣ вичинатӣти асса̄дакатан̣ха̄диасса̄детаббасукха̄дивасена вичинати. а̄дӣнавам̣ вичинатӣти дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхавасена ва̄ анит̣т̣ха̄нубхавана̄диа̄диантавантата̄дисам̣килесабха̄гийа̄дивасена ва̄ вичинати. ниссаран̣ам̣ вичинатӣти маггавасена ва̄ нибба̄навасена ва̄ маггасса ва̄ а̄гамавасена, нибба̄насса асан̇кхатадха̄туа̄дипарийа̄йавасена ва̄ вичинати. пхалам̣ вичинатӣти дхаммачаран̣асса дуггатигамана̄бха̄вена ва̄ маччутаран̣а̄дина̄ ва̄ десана̄йа пхалам̣, десана̄нуса̄рена чаран̣асса пхалам̣ вичинати. упа̄йам̣ вичинатӣти аничча̄нупассана̄дивасена паваттананиббида̄н̃а̄н̣а̄дивасена ва̄ саддха̄сативасена ва̄ висуддхийа̄ упа̄йам̣ вичинати. а̄н̣аттим̣ вичинатӣти па̄папариваджджана̄н̣аттивасена ва̄ локасса сун̃н̃ата̄пеккхана̄н̣аттивасена ва̄ вичинати. анугӣтим̣ вичинатӣти вутта̄нугӣтивасена ва̄ вуччама̄на̄нугӣтивасена ва̄ анурӯпам̣ гӣтим̣ вичинати. саббе нава суттанте вичинатӣти суттагеййа̄дике нава сутте а̄хаччавачанавасена ва̄ анусандхивачанавасена ва̄ нӣтаттхавачанавасена ва̄ неййаттхавачанавасена ва̄ сам̣килесабха̄гийа̄дивасена ва̄ вичинати.

кин̃ча̄пи падавичайо пат̣хамам̣ вибхатто, суттасса пана анупадам̣ вичинитаббата̄йа атибха̄рийо, на сукаро падавичайоти там̣ аггахетва̄ пан̃ха̄вичайависсаджджанавичайе та̄ва вибхаджанто ‘‘йатха̄ ким̣ бхаве’’тиа̄дима̄ха. таттха йатха̄ ким̣ бхавети йена пака̄рена со пан̃ха̄вичайо паваттетаббо, там̣ пака̄раджа̄там̣ кӣдисам̣ бхавеййа̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. а̄йасма̄ аджито па̄ра̄йане бхагавантам̣ пан̃хам̣ йатха̄ йена пака̄рена пуччхати, татха̄ тена пака̄рена пан̃ха̄вичайо паваттетабботи аттхо. таттха а̄йасма̄ти пийавачанам̣. аджитоти ба̄варӣбра̄хман̣асса парича̄ракабхӯта̄нам̣ сол̣асаннам̣ ан̃н̃атаро аджито. па̄ра̄йанети па̄рам̣ нибба̄нам̣ айати гаччхати етена̄ти па̄ра̄йанам̣, аджитасутта̄дисол̣асасуттассетам̣ адхивачанам̣.

‘‘кенассу нивуто локо, (ичча̄йасма̄ аджито,)

кенассу наппака̄сати;

кисса̄бхилепанам̣ брӯси, ким̣ су тасса махаббхайа’’нти. (су. ни. 1038; чӯл̣ани. ваттхуга̄тха̄ 57, аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 1) –

га̄тха̄йа ‘‘кена дхаммена локо арийаваджджо сатто нивуто пат̣иччха̄дито, ити а̄йасма̄ аджито пуччхати. кена хетуна̄ йатха̄вутталоко наппака̄сати, асса йатха̄вутталокасса ким̣ абхилепанам̣ ити твам̣ брӯси, тасса йатха̄вутталокасса ким̣ махаббхайанти твам̣ брӯсӣти пуччхатӣ’’ти аттхо.

ити имина̄ пабхедена чатта̄ри има̄ни га̄тха̄па̄дапада̄ни пуччхита̄ни пуччха̄васена вутта̄ни, пуччхитаттхадӣпака̄ни ва̄, падха̄навасена пана со ‘‘еко пан̃хо’’ти мато, йадипи чатуннам̣ пада̄нам̣ пуччханавасена паваттатта̄ чатуббидхоти ваттаббо, н̃а̄тум̣ пана иччхитасса екассева аттхасса самбхавато ‘‘еко пан̃хо’’ти вуттам̣. ‘‘ка̄ран̣ам̣ вадехӣ’’ти ваттаббатта̄ ка̄ран̣ама̄ха ‘‘екаваттхупариггаха̄’’ти. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘йадипи нива̄ран̣а̄пака̄сана̄бхилепанамахаббхайасан̇кха̄та̄ чатта̄ро аттха̄ пуччха̄йам̣ гахита̄, екасса пана абхидхеййаттхасса гахан̣ато ‘еко пан̃хо’ти падха̄навасена гахитоти дат̣т̣хаббо’’ти. ‘‘екаваттхупариггахан̣ам̣ катхам̣ амхехи саддахитабба’’нти ваттаббабха̄вато ‘‘еван̃хи а̄ха̄’’ти вуттам̣. евам̣ екаваттхупариггахан̣енева бхагава̄ хи йасма̄ а̄ха, ити тасма̄ екаваттхупариггахан̣ам̣ тумхехи саддахитаббанти вуттам̣ хоти.

‘‘кенассу нивуто локо’’ти имина̄ лока̄дхит̣т̣ха̄нам̣ пат̣иччха̄данам̣ пуччхати, на на̄на̄дхамма̄дхит̣т̣ха̄нам̣. ‘‘кенассу наппака̄сатӣ’’ти имина̄ локассева аппака̄санам̣ пуччхати, на на̄на̄сабха̄вадхаммасса. ‘‘кисса̄бхилепанам̣ брӯсӣ’’ти имина̄ локассева абхилепанам̣ пуччхати, на на̄на̄сабха̄вадхаммасса. ‘‘ким̣ су тасса махаббхайа’’нти имина̄ тассева локасса махаббхайам̣ пуччхати, на на̄на̄сабха̄вадхаммасса. тасма̄ ‘‘кенассу нивуто локо’’тиа̄дипан̃хо ека̄дхит̣т̣ха̄нана̄на̄дхит̣т̣ха̄несу ека̄дхит̣т̣ха̄но, дхамма̄дхит̣т̣ха̄насатта̄дхит̣т̣ха̄несу сатта̄дхит̣т̣ха̄но, адит̣т̣хаджотана̄дӣсу адит̣т̣хаджотана̄пан̃хотиа̄дина̄ йатха̄самбхавам̣ вичинитабботи адхиппа̄йо.

‘‘пан̃хасса йо локо ‘адхит̣т̣ха̄но’ти гахито, со локо тивидхо’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘локо тивидхо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тайо видха̄ етасса локасса̄ти тивидхо. килиссати ра̄га̄дивасена ка̄ма̄вачарасаттоти килесо, килесо ча со локо ча̄ти килесалоко, ка̄ма̄вачарасатто. со хи ра̄га̄дикилесабахулата̄йа килесалокоти. бхавати джха̄на̄бхин̃н̃а̄хи буддхӣхӣти бхаво, бхаво ча со локо ча̄ти бхавалоко, рӯпа̄вачарасатто. со хи джха̄на̄дибуддхӣхи бхаватӣти. индрийена саманна̄гатоти индрийо, индрийо ча со локо ча̄ти индрийалоко, арӯпа̄вачарасатто. со хи а̄нен̃джасама̄дхибахулата̄йа висуддхиндрийо хотӣти локасаман̃н̃а̄ парийа̄паннадхаммавасена паватта̄, тасма̄ арийа̄ на гахита̄ти.

‘‘кенассу нивуто локо’’тиа̄дига̄тха̄йа пуччха̄вичайо ха̄ро а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘виссаджджана̄вичайо ха̄ро каттха виссаджджана̄йа вибхатто’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха виссаджджана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тассам̣ ‘‘кенассу нивуто локо’’тиа̄дипуччха̄йам̣ –

‘‘авиджджа̄йа нивуто локо, (аджита̄ти бхагава̄,)

вивиччха̄ пама̄да̄ наппака̄сати;

джаппа̄бхилепанам̣ брӯми, дуккхамасса махаббхайа’’нти. (су. ни. 1039; чӯл̣ани. ваттхуга̄тха̄ 58, аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса) –

айам̣ га̄тха̄ виссаджджана̄ти дат̣т̣хабба̄. таттха авиджджа̄йа нивуто локоти ка̄л̣апаккхачатуддасӣ, гханаванасан̣д̣а, мегхапат̣алаччха̄дана, ад̣д̣хараттӣнам̣ васена чатуран̇гасаманна̄гатена андхака̄рена ратхагхат̣а̄ди пат̣иччха̄дито вийа дхаммасабха̄вапат̣иччха̄даналаккхан̣а̄йа авиджджа̄йа сатталоко нивуто пат̣иччха̄дито. ‘‘аджита̄’’ти ча а̄лапанам̣ катва̄ бхагава̄ а̄ха. вивиччха̄ти вичикиччха̄йа пама̄дахету йатха̄вутталоко наппака̄сати. джаппам̣ тан̣хам̣ йатха̄вутталокасса ‘‘абхилепана’’нти ахам̣ брӯмӣти бхагава̄ а̄ха, дуккхам̣ джа̄тиа̄диват̣т̣адуккхам̣ асса йатха̄вутталокасса ‘‘махаббхайа’’нти ахам̣ брӯмӣти бхагава̄ аджитам̣ а̄ха̄ти аттхо.

‘‘има̄йа виссаджджана̄йа катхам̣ вичинеййа̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘има̄ни чатта̄ри пада̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха има̄ни чатта̄ри пада̄нӣти ‘‘кенассу нивуто локо’’тиа̄дипуччха̄га̄тха̄йам̣ вутта̄ни га̄тха̄пада̄ни. имехи чатӯхи падехӣти ‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’ти виссаджджана̄га̄тха̄йам̣ вуттехи га̄тха̄падехи виссаджджита̄ни. катхам̣? пат̣хамам̣ падам̣ пат̣хамена падена, дутийам̣ падам̣ дутийена падена, татийам̣ падам̣ татийена падена, чатуттхам̣ падам̣ чатуттхена падена виссаджджитам̣.

‘‘кенассу нивуто локо’’ти пат̣хамапан̃хе‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’ти пат̣хама̄ виссаджджана̄ ката̄, на уппат̣ипа̄т̣ийа̄. виджджа̄йа пат̣ипаккха̄ авиджджа̄, тасма̄ авиджджа̄йа аджа̄нако локо бхавеййа. катхам̣ нивуто саддахитабботи а̄ха ‘‘нӣваран̣ехи нивуто локо’’ти. йади евам̣ ‘‘нӣваран̣ена нивуто локо’’ти виссаджджана̄ ка̄табба̄ти чоданам̣ манаси катва̄ вуттам̣ ‘‘авиджджа̄нӣваран̣а̄ хи саббе сатта̄’’ти. ‘‘саббасатта̄нам̣ авиджджа̄нӣваран̣абха̄во кена вачанена саддахитаббо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘йатха̄ха бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣.

‘‘саббасатта̄нам̣, бхиккхаве, саббапа̄н̣а̄нам̣ саббабхӯта̄нам̣, парийа̄йато екамева нӣваран̣ам̣ вада̄ми, йадидам̣ авиджджа̄. авиджджа̄нӣваран̣а̄ хи саббе сатта̄. саббасова бхиккхаве авиджджа̄йа ниродха̄ ча̄га̄ пат̣иниссагга̄ наттхи сатта̄нам̣ нӣваран̣анти вада̄мӣ’’ти йам̣ вачанам̣ йатха̄ йена пака̄рена бхагава̄ а̄ха, татха̄ тена пака̄рена вуттена тена вачанена тумхехи саббасатта̄нам̣ авиджджа̄нӣваран̣абха̄во саддахитабботи.

‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’ти падена ‘‘кенассу нивуто локо’’ти пат̣хамассева падасса виссаджджана̄ на сийа̄, ‘‘кенассу наппака̄сатӣ’’ти дутийападасса̄пи виссаджджана̄ сийа̄ти чоданам̣ манаси катва̄ ‘‘тена ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тена ‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’ти падена ‘‘кенассу нивуто локо’’ти пат̣хамасса падасса виссаджджана̄ йутта̄ йуттатара̄ хоти, йуттатаратта̄ ‘‘кенассу нивуто локо’’ти пан̃хе ‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’ти виссаджджана̄ти майа̄ ваттабба̄йева̄ти адхиппа̄йо.

‘‘кенассу наппака̄сатӣ’’ти имасмим̣ пан̃хе ‘‘вивиччха̄ пама̄да̄ наппака̄сатӣ’’ти айам̣ виссаджджана̄ ка̄табба̄, вивиччха̄йа паваттатта̄, пама̄да̄ ча локо наппака̄сатӣти аттхо. авиджджа̄нӣваран̣а̄йа нивуто локо наппака̄сатӣти виссаджджана̄ ка̄табба̄, ‘‘катхам̣ вивиччха̄ пама̄да̄ локо наппака̄сатӣти виссаджджана̄ ката̄’’ти ваттаббатта̄ ‘‘йо пуггало’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йо путхуджджанабхӯто пуггало авиджджа̄нӣваран̣ехи нивуто, со путхуджджанабхӯто пуггало вивиччха̄йа вивиччхати. ‘‘йа̄йа вивиччха̄йа вивиччхати, са̄ вивиччха̄ катама̄ на̄ма̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘вивиччха̄ на̄ма вуччати вичикиччха̄’’ти вуттам̣. ‘‘та̄йа касма̄ наппака̄сатӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘со вичикиччханто’’тиа̄ди вуттам̣. та̄йа вичикиччханто со путхуджджанабхӯто пуггало саддахитаббесу на̄бхисаддахати; саддахитаббесу на абхисаддаханто акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа, кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ саччхикирийа̄йа а̄рабхитаббам̣ вӣрийам̣ на̄рабхати; ана̄рабханто со пуггало идха локе пама̄дамануйутто вихаратӣти, пама̄дена вихаранто паматто пуггало сукке дхамме на уппа̄дийати; ануппа̄дайантасса тасса пуггаласса те сукка̄ дхамма̄ ануппа̄дийама̄на̄ хутва̄ наппака̄санти пака̄санавасена на паваттанти; тасма̄ ‘‘вивиччха̄ пама̄да̄ локо наппака̄сатӣ’’ти виссаджджана̄ ка̄табба̄ти адхиппа̄йо.

‘‘та̄дисасса суккадхамма̄нам̣ аппака̄санабха̄во амхехи кена вачанена саддахитаббо’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘йатха̄ха бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха –

‘‘дӯре санто пака̄санти, химавантова паббато;

асантеттха на диссанти, раттим̣ кхитта̄ йатха̄ сара̄;

те гун̣ехи пака̄санти, киттийа̄ ча йасена ча̄’’ти. –

йам̣ га̄тха̄па̄т̣хам̣ бхагава̄ йатха̄ йена аппака̄сана̄ка̄рена а̄ха, татха̄ тена аппака̄сана̄ка̄рена вуттена тена га̄тха̄па̄т̣хена та̄дисасса пуггаласса суккадхамма̄нам̣ аппака̄санабха̄во тумхехи саддахитаббойева, тасма̄ ‘‘вивиччха̄ пама̄да̄ локо наппака̄сатӣ’’ти виссаджджана̄ ка̄табба̄ва̄ти адхиппа̄йо.

га̄тха̄ттхо пана – химаванто паббато дӯре т̣хито дӯре т̣хита̄нампи сачаккхука̄нам̣ пуггала̄нам̣ пака̄сати ива, евам̣ санто саппуриса̄ дӯре т̣хита̄нампи гун̣авасена паватта̄йа киттийа̄ ча гун̣авасена паваттехи йасапарибхогапарива̄рехи ча дӯре т̣хита̄нам̣ пан̣д̣ита̄нам̣ пака̄санти, раттика̄ле кхитта̄ сара̄ усӯ на диссанти йатха̄, еттха сатталоке вивиччха̄пама̄да̄нам̣ васена вихаранто асанто на диссанти. йе санто пака̄санти, те санто гун̣ехи пака̄сантӣти дассетум̣ ‘‘те гун̣ехи пака̄сантӣ’’ти вуттам̣. гун̣а̄ на̄ма аббхантаре джа̄та̄, ‘‘катхам̣ гун̣ехи пака̄сантӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘киттийа̄ ча йасена ча̄’’ти вуттам̣. гун̣а̄нубха̄вена паватта̄йа киттийа̄ ча гун̣а̄нубха̄вена паваттена йасена ча пака̄санта̄ пуггала̄ гун̣ехи пака̄сантӣти ваттабба̄ва̄ти.

йади вивиччха̄пама̄да̄нам̣ васена наппака̄сати, евам̣ сати локо нивуто хоти, тасма̄ пат̣хамасса падасса̄пи виссаджджана̄ ка̄табба̄ти чоданам̣ манаси катва̄ ‘‘тена ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тена̄ти ‘‘вивиччха̄ пама̄да̄ наппака̄сатӣ’’ти падена ‘‘кенассу наппака̄сатӣ’’ти дутийасса падасса виссаджджана̄ йутта̄ йуттатара̄ти аттхо. падена̄ти ча падаттхат̣т̣хена виссаджджана̄ти аттхо. падасса̄ти падаттхасса пуччхитаббасса̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. еса найо хет̣т̣ха̄, упари ча.

‘‘кисса̄бхилепанам̣ брӯсӣ’’ти пан̃хе ‘‘джаппа̄бхилепанам̣ брӯмӣ’’ти виссаджджана̄ тасса̄ аджитена дат̣т̣хабба̄. ‘‘катама̄ джаппа̄ на̄ма̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘джаппа̄ на̄ма вуччати тан̣ха̄’’ти вуттам̣. са̄ тан̣ха̄ локам̣ абхилимпатӣти катхам̣ вин̃н̃а̄йатӣти йоджана̄. тена вуттам̣ ‘‘йатха̄ха бхагава̄’’тиа̄ди. таттха йатха̄ йена тан̣ха̄йа абхилепанабха̄вена –

‘‘ратто аттхам̣ на джа̄на̄ти, ратто дхаммам̣ на пассати;

андхам̣ тамам̣ тада̄ хоти, йам̣ ра̄го сахате нара’’нти. –

йам̣ га̄тхам̣ бхагава̄ а̄ха, татха̄ тена абхилепанабха̄вена вутта̄йа та̄йа га̄тха̄йа са̄ тан̣ха̄ локам̣ абхилимпатӣти вин̃н̃а̄йатӣти адхиппа̄йо.

га̄тха̄йам̣ пана – раджджати саттоти ратто, ра̄гасаман̇гӣсатто. ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча асати паваттати пхаланти аттхам̣, пхалам̣. ка̄ран̣ам̣ пхалам̣ дха̄рети, там̣ ка̄ран̣ам̣ дхаммам̣ на̄ма. андхака̄рам̣ андхам̣. йанти йамхи ка̄ле. йанти хи бхумматтхе паччаттавачанам̣. йамхи ка̄ле ра̄го нарам̣ ра̄гасаман̇гим̣ сахате абхибхавати, тада̄ ка̄ле андхам̣ андхака̄рам̣ тамам̣ хотӣти йоджана̄. ра̄го нарам̣ йам̣ йасма̄ сахате, тасма̄ андхам̣ тамам̣ тада̄ хотӣти ва̄, ра̄го йам̣ нарам̣ сахате, тасса нарасса андхам̣ тамам̣ тада̄ хотӣти ва̄, ра̄го нарам̣ йам̣ сахате абхибхӯйате йам̣ саханам̣ абхибхаванам̣ ниппха̄дети, там̣ саханам̣ абхибхаванам̣ андхам̣ андхака̄рам̣ тамам̣ хотӣти ва̄ йоджана̄.

‘‘йади ратто аттха̄дикам̣ на джа̄на̄ти, евам̣ сати катхам̣ джаппа̄бхилепанам̣ бхаватӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘са̄йам̣ тан̣ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄рамман̣есу а̄саттибахуласса а̄сан̇габахуласса тан̣ха̄саман̇гисса пуггаласса са̄ айам̣ тан̣ха̄ евам̣ бахуа̄сан̇гавасена абхиджаппа̄ парийут̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йинӣ хоти. ити каритва̄ имина̄ ка̄ран̣ена таттха тан̣ха̄йа сатталоко кеначи силесена абхилитто маккхито вийа джаппа̄бхилепена абхилитто на̄ма бхаватӣти йоджана̄. ‘‘джаппа̄бхилепанам̣ аппака̄санассапи ка̄ран̣ам̣ бхавати, тасма̄ ‘кенассу наппака̄сатӣ’ти дутийападаттхассапи виссаджджана̄ сийа̄’’ти ваттаббатта̄ ‘‘тена ча̄’’тиа̄ди вуттам̣.

‘‘тасса локасса махаббхайам̣ ки’’нти имасмим̣ чатуттхапан̃хе ‘‘асса локасса дуккхам̣ махаббхайам̣ бхаве’’ти айам̣ виссаджджана̄ тасса̄ аджитена дат̣т̣хабба̄. бха̄йати локо етасма̄ти бхайам̣, махантам̣ бхайам̣ махаббхайам̣. ‘‘кативидхам̣ дуккха’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘дувидхам̣ дуккха’’нтиа̄ди вуттам̣. две видха̄ асса дуккхасса̄ти дувидхам̣. ‘‘катамам̣ дувидхам̣ дуккха’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘ка̄йикан̃ча четасикан̃ча̄’’ти вуттам̣. ‘‘катамам̣ ка̄йикам̣, катамам̣ четасика’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘йам̣ ка̄йикам̣, идам̣ дуккхам̣ йам̣ четасикам̣, идам̣ доманасса’’нти вуттам̣.

рога̄дисаттха̄дианит̣т̣харӯпам̣ сатталокасса махаббхайам̣ бхавеййа, ‘‘катхам̣ дуккхам̣ махаббхайам̣ бхавети саддахетабба’’нти ваттаббабха̄вато ‘‘саббе сатта̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саббе сатта̄ йатха̄вуттасса дуккхасса уббиджджанти, дуккхена самасамам̣ ан̃н̃ам̣ бхайам̣ сатта̄нам̣ наттхи, дуккхато уттаритарам̣ ва̄ пана бхайам̣ куто аттхи. хи йасма̄ наттхи, тасма̄ дуккхато ан̃н̃асса бхайасса абха̄вато ‘‘дуккхам̣ локасса махаббхайа’’нти вачанам̣ саддахитаббанти адхиппа̄йо.

‘‘саббе сатта̄’’тиа̄дивачанена рога̄дисаттха̄дианит̣т̣харӯпам̣ дуккхамӯламева̄ти дассети. ‘‘ка̄йикачетасикавасена дувидхам̣ дуккхам̣ дуккхаведана̄йева, евам̣ сати сан̇кха̄радуккхавипарин̣а̄мадуккха̄нам̣ махаббхайабха̄во на а̄паджджеййа̄’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘тиссо дуккхата̄’’тиа̄ди вуттам̣.

‘‘тиссо дуккхата̄ саббесам̣ сатта̄нам̣ саббака̄лесу уппаджджанти, када̄чи кассачи на уппаджджантӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха локо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти та̄су тӣсу дуккхата̄су. локоти бхогасампанно чева аппа̄ба̄дхо ча сатталоко. одхасо одхисо када̄чи карахачи аттӯпаккамамӯла̄йа дуккхадуккхата̄йа муччати, када̄чи парӯпаккамамӯла̄йа дуккхадуккхата̄йа муччати, татха̄ одхасо одхисо када̄чи карахачи дӣгха̄йуко локо випарин̣а̄мадуккхата̄йа муччати, ‘‘кена хетуна̄ муччатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ пуччхам̣ т̣хапетва̄ хетум̣ дассетум̣ ‘‘там̣ кисса хетӯ’’тиа̄ди вуттам̣. сатталоке аппекачче аппа̄ба̄дха̄ хонти, те бхогасампаннатта̄ чева аппа̄ба̄дхатта̄ ча дуккхадуккхата̄йа муччанти, висесато рӯпа̄вачарасатта̄ муччанти. аппекачче дӣгха̄йука̄пи хонти, те дӣгха̄йукатта̄ випарин̣а̄мадуккхата̄йа муччанти; висесато арӯпа̄вачарасатта̄ муччанти арӯпа̄вачарасатта̄нам̣ упеккха̄сама̄паттибахулатта̄.

тесам̣ та̄хи дуккхата̄хи муччанам̣ анекантикам̣ хоти, тасма̄ та̄хи анатиккантатта̄ анекантикам̣ муччанам̣ тумхехи вуттам̣, амхехи ча н̃а̄там̣, ‘‘катамам̣ екантикамуччана’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘сан̇кха̄радуккхата̄йа пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сан̇кха̄радуккхата̄йа̄ти дуккхаведана̄пи сан̇кхататта̄ сан̇кха̄рапарийа̄панна̄, та̄диса̄йа сан̇кха̄радуккхата̄йа̄ти аттхо гахетаббо. локоти араха̄. упа̄дӣйати випа̄каккхандхачатуккакат̣атта̄рӯпасан̇кха̄там̣ кхандхапан̃чаканти упа̄ди, упа̄дийева сесам̣ упа̄дисесам̣, кхандхапан̃чакам̣, там̣ наттхи етисса̄ нибба̄надха̄туйа̄ти анупа̄дисеса̄. анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ анупа̄дисесанибба̄надха̄ту хутва̄ муччати, иттхамбхӯталаккхан̣е ча̄йам̣ каран̣аниддесо. нибба̄надха̄тӯти ча кхандхапан̃чакасса нибба̄йанаматтам̣ адхиппетам̣, на асан̇кхатадха̄ту. тасма̄ти сан̇кха̄радуккхата̄йа сакалалокабйа̄пакабха̄вена саббалокасан̇га̄хакатта̄ вуттаппака̄расан̇кха̄радуккхата̄йа саббалокасса дуккхам̣ хоти, ити катва̄ сан̇кха̄радуккхата̄йа саббалокасса дуккхабха̄вато ‘‘дуккхамасса махаббхайа’’нти бхагавата̄ вуттам̣.

‘‘ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄’’ти (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1, 3, 36; маха̄ва. 1; вибха. 225) вачанато ‘‘дуккхамасса махаббхайа’’нти падена ‘‘кисса̄бхилепанам̣ брӯсӣ’’ти татийападасса̄пи виссаджджана̄ сийа̄ти а̄сан̇кабха̄вато ‘‘тена ча чатуттхасса падасса виссаджджана̄ йутта̄’’ти вуттам̣. ‘‘кена йатха̄ккамам̣ пуччха̄виссаджджана̄нам̣ йуттатарабха̄во джа̄нитаббо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘тена̄ха бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣. тена йатха̄ккамам̣ пуччха̄виссаджджана̄нам̣ йуттатаратта̄ йуттатараджа̄нанако бхагава̄ ‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’тиа̄дима̄ха, тасма̄ йуттатарабха̄во тумхехи джа̄нитабботи.

еттха ча локасса нӣваран̣а̄дӣни аджа̄нантена ча титтхийава̄десу самайантаресу паричайена ча тесу самайантаресу чева нӣваран̣а̄дӣсу ча сам̣сайапаккхандена екам̣сенева сатта̄дхит̣т̣ха̄нена пуччхитаббатта̄, екам̣сенева сатта̄дхит̣т̣ха̄нена бйа̄ка̄таббатта̄ ча сатта̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуччха̄ ката̄ти ведитабба̄. са̄ ча̄йам̣ пуччха̄ аджа̄нантасса джа̄нанаттха̄йа, джа̄тасам̣сайасса ча сам̣сайавиноданаттха̄йа виссаджджетаббасса нӣваран̣а̄дивисайасса чатуббидхатта̄ чатуббидха̄. нӣваран̣а̄дӣнам̣ пана висайа̄нам̣ локо ча а̄дха̄рабха̄вена га̄тха̄йам̣ вуттоти ‘‘еко пан̃хо дассито’’ти айаметтха пуччха̄вичайо, виссаджджана̄вичайо пана ‘‘адит̣т̣хаджотана̄ виссаджджана̄, виматиччхедана̄ виссаджджана̄’’тиа̄дина̄ пуччха̄вичайе вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббо.

ека̄дха̄ре пуччха̄виссаджджане вичайо а̄чарийехи вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘анека̄дха̄ре пуччха̄виссаджджане йо вичайо вибхаджана̄рахо, со вичайо катхам̣ амхехи вин̃н̃а̄йати, амха̄кам̣ вин̃н̃а̄панаттха̄йа тасмим̣ вичайам̣ вибхаджатха̄’’ти ваттаббабха̄вато анека̄дха̄рам̣ пуччхам̣ та̄ва нӣхаритва̄ дассетум̣ –

‘‘саванти саббадхи сота̄, (ичча̄йасма̄ аджито,)

сота̄нам̣ ким̣ нива̄ран̣ам̣;

сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯхи, кена сота̄ пидхӣйаре’’ти. (су. ни. 1040; чӯл̣ани. ваттхуга̄тха̄ 59, аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 3) –

га̄тхама̄ха. га̄тха̄ттхо та̄ва дат̣т̣хаббо. савантӣти санданти, паваттантӣти аттхо. саббадхӣти тан̣ха̄дӣнам̣ а̄рамман̣абхӯтесу саббесу рӯпа̄дӣсу а̄йатанесу. сота̄ти тан̣ха̄бхиджджха̄бйа̄па̄да̄дайо сота̄. ичча̄йасма̄ти ити евам̣ а̄йасма̄ аджито а̄ха. сота̄нанти тан̣ха̄бхиджджха̄бйа̄па̄да̄дӣнам̣ сота̄нам̣. ким̣ нива̄ран̣анти ким̣ катамам̣ дхаммаджа̄там̣ а̄варан̣ам̣ бхаве, ка̄ катама̄ дхаммаджа̄ти раккха̄ бхаве. сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯхӣти сота̄нам̣ тан̣ха̄бхиджджха̄бйа̄па̄да̄дӣнам̣ сам̣варан̣ам̣ а̄варан̣ам̣ идам̣ дхаммаджа̄там̣ бхавети саббасаттахитаттхам̣ амха̄кам̣ твам̣ катхехи. кена сота̄ пидхӣйарети кена паха̄йакадхаммена тан̣ха̄бхиджджха̄бйа̄па̄да̄дайо сота̄ пан̣д̣итехи пидхӣйарети пуччхатӣти пуччхита̄ни.

‘‘пуччха̄васена катхита̄йа ‘саванти…пе… пидхӣйаре’ти има̄йа га̄тха̄йа киттака̄ни пада̄ни пуччхита̄ни, киттака̄ пан̃ха̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘има̄ни чатта̄ри пада̄ни пуччхита̄ни, те две пан̃ха̄’’ти вуттам̣. ‘‘пуччха̄васена паватта̄йа имисса̄ га̄тха̄йа йади чатта̄ри пада̄ни сийум̣, евам̣ сантесу пан̃ха̄пи чатуббидха̄ сийум̣, касма̄ ‘две’ти вутта̄’’ти ваттаббатта̄ ‘‘касма̄? име хи бахва̄дхивачанена пуччхита̄’’ти вуттам̣. име ета̄йа га̄тха̄йа гахита̄ аттха̄ бахва̄дхивачанена пуччхита̄. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘саванти…пе… пидхӣйарети бахӯни вачана̄ни адхикичча паватта̄ сам̣варасан̇кха̄та̄ сати чева пидаханахетубхӯта̄ пан̃н̃а̄ ча̄ти име две аттха̄ва пуччхита̄, тасма̄ аттхавасена две пан̃ха̄ вутта̄ ва̄’’ти. ‘‘пуччха̄йа дувидхаттхависайата̄ катхам̣ вутта̄’’ти ваттаббатта̄ пуччха̄йа дувидхаттхависайатам̣ виваритум̣ ‘‘евам̣ сама̄паннасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха евам̣ сама̄паннасса̄ти има̄хи дуггатихетубхӯта̄хи н̃а̄тибйасана̄дисан̇кха̄та̄хи а̄пада̄хи ва̄, па̄н̣авадха̄дӣхи а̄пада̄хи ва̄, самам̣ саха, саббатха̄ ва̄ айам̣ сатталоко а̄панно аджджхоттхат̣о, евам̣ аджджхоттхат̣асса ва̄ сама̄паннасса. евам̣ сам̣килит̣т̣хасса̄ти н̃а̄тибйасана̄дайо ва̄ па̄н̣авадха̄дӣни а̄гамма паваттехи дасахи килесаваттхӯхи ча айам̣ сатталоко сам̣килит̣т̣хо, евам̣ сам̣килит̣т̣хасса ча локасса̄ти сама̄паннасса аджджхоттхат̣асса локасса вода̄нам̣ вут̣т̣ха̄нам̣ ким̣ катамам̣ дхаммаджа̄там̣ бхаве. ити еван̃хи саччам̣ аджитасутте а̄ха̄ти виттха̄раттхо, пуччха̄йа дувидхаттхависайата̄ н̃а̄табба̄ти адхиппа̄йо.

‘‘ким̣ ну сота̄ саббасса локасса саббадхи саванти, уда̄ху, екаччассева̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘саванти саббадхи сота̄ти, асама̄хитасса саванти абхиджджха̄бйа̄па̄даппама̄дабахуласса̄’’ти вуттам̣. таттха абхиджджха̄бйа̄па̄даппама̄дабахулатта̄ рӯпа̄дӣсу на̄на̄рамман̣есу виккхиттачиттассева сота̄ саванти паваттанти, на сама̄хитасса абхиджджха̄бйа̄па̄даппама̄давирахитасса̄ти адхиппа̄йо дат̣т̣хаббо. ‘‘катама̄ абхиджджха̄, катамо бйа̄па̄до, катамо пама̄до’’ти ваттаббатта̄ ‘‘таттха йа̄ абхиджджха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу абхиджджха̄бйа̄па̄даппама̄десу. йа̄ абхиджджха̄, айам̣ лобхо, на абхиджджха̄йанаматтам̣. лобхо ча акусаламӯлам̣, на луббханаматтам̣. йо бйа̄па̄до, айам̣ досо, на бйа̄паджджанаматтам̣. досо ча акусаламӯлам̣, на дӯсанаматтам̣. йо пама̄до, айам̣ мохо, на сативиппава̄саматтам̣. мохо ча акусаламӯлам̣, на мӯханаматтам̣. евам̣ имина̄ вуттаппака̄рена абхиджджха̄дӣнам̣ акусаламӯлатта̄ йасса абхиджджха̄бйа̄па̄даппама̄дабахуласса асама̄хитасса чхасу рӯпа̄дӣсу а̄йатанесу тан̣ха̄ саванти.

‘‘кативидха̄ са̄ тан̣ха̄’’ти ваттаббатта̄ ‘‘рӯпатан̣ха̄…пе… дхамматан̣ха̄’’ти вуттам̣. ‘‘чханнам̣ рӯпатан̣ха̄дӣнам̣ чхасу рӯпа̄диа̄йатанесу саванам̣ кена ча вачанена амхехи саддахитабба’’нти ваттаббатта̄ ‘‘йатха̄ха бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘саватӣти ча кхо, бхиккхаве…пе… пат̣ихан̃н̃атӣ’’ти йам̣ вачанам̣ бхагава̄ йатха̄ йена пака̄рена а̄ха, татха̄ тена пака̄рена вуттанайена вачанена тумхехи саддахитаббанти адхиппа̄йо. еттха ча чаккха̄дӣнам̣ рӯпатан̣ха̄дӣнам̣ чханнам̣ сота̄нам̣ два̄рабха̄вена паваттатта̄ чаккха̄дайо нисситӯпача̄равасена сайам̣ саванто вийа бхагавата̄ вутта̄. итӣти евам̣ вуттаппака̄рена сабба̄ саббасма̄ чаккха̄дидва̄рато ча савати паваттати. саббатха̄ саббаппака̄рена тан̣ха̄йанамиччха̄бхинивесанауннамана̄диппака̄рена савати паваттатӣти аттхо. ‘‘касма̄ саббасма̄ чаккха̄дидва̄рато ча савати паваттати, саббаппака̄рена тан̣ха̄йанамиччха̄бхинивесанауннамана̄диппака̄рена саванабха̄во виджа̄нитаббо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘тена̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тена̄ти асама̄хитасса абхиджджха̄бйа̄па̄да̄дӣнам̣ чаккха̄дидва̄рато ча тан̣ха̄йанамиччха̄бхинивесауннамана̄ка̄рена тан̣ха̄дивасена паваттанато паваттаджа̄нанако бхагава̄ ‘‘саванти саббадхи сота̄’’ти а̄ха.

‘‘сота̄нам̣ ‘ким̣ нива̄ран̣а’нти имина̄ ким̣ пуччхати? сота̄нам̣ анусайаппаха̄нам̣ пуччхати ким̣? уда̄ху вӣтиккамаппаха̄нам̣ пуччхатӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘сота̄нам̣ ким̣ нива̄ран̣анти парийут̣т̣ха̄навигха̄там̣ пуччхатӣ’’ти вуттам̣. ‘‘идам̣ парийут̣т̣ха̄навигха̄там̣ вода̄нам̣, уда̄ху вут̣т̣ха̄нам̣ ки’’нти ваттаббатта̄ ‘‘идам̣ вода̄на’’нти вуттам̣. ‘‘сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯхи, ‘кена сота̄ пидхӣйаре’ти имина̄ ким̣ пуччхати? сота̄нам̣ парийут̣т̣ха̄нам̣ пуччхати ким̣? уда̄ху вӣтиккаманам̣, самуггха̄т̣ам̣ ва̄ пуччхати ки’’нти ваттаббатта̄ сота̄нам̣…пе… пидхӣйарети анусайасамуггха̄т̣ам̣ пуччхатӣ’’ти вуттам̣. ‘‘идам̣ анусайасамуггха̄т̣ам̣ вода̄нам̣ ким̣, уда̄ху вут̣т̣ха̄нам̣ ки’’нти ваттаббатта̄ ‘‘идам̣ вут̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣.

‘‘саванти саббадхи сота̄’’тиа̄дипуччха̄вичайо а̄чарийена вутто, амхехи ча н̃а̄то; та̄йа пуччха̄йа ‘‘катамо виссаджджанавичайо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘таттха виссаджджана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пуччха̄йам̣ –

‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣, (аджита̄ти бхагава̄,)

сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;

сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми, пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти. (су. ни. 1041 чӯл̣ани. ваттхуга̄тха̄ 60, аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 4) –

га̄тха̄ виссаджджана̄ти дат̣т̣хабба̄. тассам̣ га̄тха̄йам̣ аджита локасмим̣ йа̄ни сота̄ни саванти, тесам̣ сота̄нам̣ йам̣ нива̄ран̣ам̣, са̄ сати хоти; там̣ сатим̣ сота̄нам̣ сам̣варанти ахам̣ брӯми; ете сота̄ пан̃н̃а̄йа пидхӣйарети йоджана̄ ка̄табба̄. таттха сатӣти випассана̄пан̃н̃а̄йа сампайутта̄ сати. пан̃н̃а̄йа̄ти маггапан̃н̃а̄йа. пидхӣйарети уппаджджитум̣ аппада̄навасена пидхӣйанти паччхиджджанти.

‘‘сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣ сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯмӣ’’ти бхагава̄ а̄ха – ‘‘йа̄йа ка̄йачи сатийа̄ сота̄нам̣ сам̣варан̣акиччам̣ сиддхам̣ ким̣, висит̣т̣ха̄йа сатийа̄ сота̄нам̣ сам̣варан̣акиччам̣ сиддхам̣ ким̣, катама̄йа сатийа̄ сота̄нам̣ сам̣варан̣акиччам̣ сиддха’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘ка̄йагата̄йа сатийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ка̄йагата̄йа сатийа̄ти рӯпака̄йе гатам̣ кеса̄дикам̣ аничча̄дито випасситва̄ паватта̄йа випассана̄н̃а̄н̣асампайутта̄йа сатийа̄. бха̄вита̄йа̄ти ка̄йагатам̣ аниччато дуккхато анаттато ниббинданато вираджджанато ниродханато пат̣иниссаджджанато анупассана̄васена бха̄вита̄йа. еван̃хи аниччато анупассанто ниччасан̃н̃ам̣ паджахати; дуккхато анупассанто сукхасан̃н̃ам̣ паджахати; анаттато анупассанто аттасан̃н̃ам̣ паджахати; ниббинданто нандим̣ паджахати; вираджджанто ра̄гам̣ паджахати; ниродхенто самудайам̣ паджахати; пат̣иниссаджджанто а̄да̄нам̣ паджахатӣти. бахулӣката̄йа̄ти йатха̄вуттаппака̄рена дивасампи ма̄сампи сам̣ваччхарампи саттасам̣ваччхарампи бахулӣката̄йа. чаккхунти абхиджджха̄дипаваттидва̄рабха̄вена т̣хитам̣ чаккхум̣, ниггахита̄гамам̣ дат̣т̣хаббам̣. на̄вин̃чхатӣти чаккхудва̄ре паваттам̣ абхиджджха̄дисахитам̣ читтасанта̄нам̣, там̣саман̇гӣпуггалам̣ ва̄ на̄кад̣д̣хати, мана̄пикесу рӯпесу на̄вин̃чхатӣти йоджана̄. амана̄пикесу рӯпесу на пат̣ихан̃н̃ати. ка̄йагата̄йа сатийа̄ бха̄вита̄йа бахулӣката̄йа сотам̣ на̄вин̃чхати. мана̄пикесу саддесу…пе… амана̄пикесу саддесу на пат̣ихан̃н̃атӣти йоджана̄ йатха̄самбхавато ка̄табба̄.

‘‘кена ка̄ран̣ена на̄вин̃чхати пат̣ихан̃н̃атӣ’’ти пуччхати, индрийа̄нам̣ сам̣вутанива̄ритатта̄ на̄вин̃чхати на пат̣ихан̃н̃атӣти виссаджджети. ‘‘кена̄раккхена те сам̣вутанива̄рита̄’’ти пуччхати, сатиа̄раккхена те сам̣вутанива̄рита̄ти виссаджджети. ‘‘сатиа̄раккхена сам̣вутанива̄ритабха̄во кена амхехи саддахитаббо’’ти ваттаббатта̄ тена̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тена̄ти тасма̄ сатиа̄раккхена сам̣вутанива̄ритатта̄ сам̣вутанива̄ритаджа̄нанако бхагава̄ ‘‘сати тесам̣ нива̄ран̣а’’нти йам̣ вачанам̣ а̄ха, тена вачанена тумхехи сатиа̄раккхена сам̣вутанива̄ритабха̄во саддахитабботи пуббабха̄ге пан̃н̃а̄ сатйа̄нуга̄ти киччамеветтха адхиканти дат̣т̣хаббам̣.

‘‘сати тесам̣ нива̄ран̣а’’нти виссаджджанасса виттха̄раттхо а̄чарийена вутто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти виссаджджанасса виттха̄раттхо ‘‘катхам̣ амхехи джа̄нитаббо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти виссаджджанасса виттха̄раттхам̣ дассенто ‘‘пан̃н̃а̄йа анусайа̄ пахӣйантӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха пан̃н̃а̄йа̄ти маггапан̃н̃а̄йа. анусайа̄ти анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджана̄раха̄ ка̄мара̄га̄нусайа̄дайо. пахӣйанти самуччхедавасена анусайесу пан̃н̃а̄йа пахӣнесу парийут̣т̣ха̄на̄пи аттхато пахӣйанти. кисса пахӣнатта̄ ‘‘пахӣйантӣ’’ти вуччати? анусайасса пахӣнатта̄ парийут̣т̣ха̄на̄ пахӣйантӣти виссаджджети.

‘‘там̣ анусайаппаха̄нена парийут̣т̣ха̄наппаха̄нам̣ ким̣ вийа бхаватӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘там̣ йатха̄ кхандхавантасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха кхандхавантасса руккхасса куда̄ла̄дина̄ бхӯмим̣ кхан̣итва̄ анавасесамӯлуддхаран̣е кате тасса руккхасса пуппхапхалапаллаван̇курасантатипи куда̄ла̄дина̄ самуччхинна̄ва бхавати йатха̄, евам̣ арахаттамагган̃а̄н̣ена анусайесу пахӣнесу анусайа̄нам̣ парийут̣т̣ха̄насантати самуччхинна̄ пидахита̄ пат̣иччханна̄ бхавати. кена самуччхинна̄ бхавати? пан̃н̃а̄йа маггапан̃н̃а̄йа самуччхинна̄ бхаватӣти аттхайоджана̄ дат̣т̣хабба̄. ‘‘пан̃н̃а̄йа париччхиннабха̄во катхам̣ саддахитаббо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘тена̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти вачанато анусайа̄нам̣ парийут̣т̣ха̄насантатийа̄ пан̃н̃а̄йа париччхиннабха̄во пан̣д̣итехи саддахитабботи адхиппа̄йо.

имесу пан̃ха̄виссаджджанесу сота̄нам̣ сам̣варам̣, пидха̄нан̃ча аджа̄нантена ва̄ сам̣сайитена ва̄ сам̣варапидха̄на̄нам̣ пуччхитаббатта̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуччха̄ти пуччха̄вичайо чева сатипан̃н̃а̄нам̣ виссаджджетаббатта̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄нам̣ виссаджджананти виссаджджанавичайо ча ведитаббо. етесу ча ‘‘кенассу нивуто локо’’тиа̄дико пан̃хо нӣваран̣авичикиччха̄пама̄даджаппа̄нам̣ васена чатуббидхопи лока̄дхит̣т̣ха̄навасена еко пан̃хоти вутто, евам̣ сати ‘‘саванти саббадхи сота̄’’тиа̄дикопи пан̃хо сам̣варапидха̄на̄нам̣ васена дувидхопи екаттхавасена гахетва̄ ека̄дхит̣т̣ха̄навасена ‘‘еко пан̃хо’’ти ваттаббо, сота̄нам̣ бахубха̄вато ва̄ ‘‘бахупан̃хо’’ти ваттаббо; татха̄ пана аватва̄ соте ана̄маситва̄ сам̣варапидха̄на̄нам̣ васена ‘‘саванти саббадхи сота̄’’тиа̄димхи ‘‘две пан̃ха̄’’ти вутта̄. тадануса̄рена ‘‘кенассу нивуто локо’’тиа̄димхипи локам̣ ана̄маситва̄ нӣваран̣а̄дӣнам̣ чатуннам̣ васена ‘‘чатта̄ро пан̃ха̄’’типи ваттабба̄ти айам̣ найо дасситоти найадассанам̣ дат̣т̣хаббам̣.

десана̄ка̄ле вуттадхаммасса анусандхимаггахетва̄ аттана̄ рачитанийа̄менева пуччхитапан̃хасса чева пан̃хам̣ ат̣т̣хапетва̄, пат̣ин̃н̃ан̃ча акатва̄ виссаджджанасса ча вичайаха̄ро а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘десана̄ка̄ле вуттадхаммасса анусандхим̣ гахетва̄ пуччхитапан̃хасса чева там̣ пан̃хам̣ т̣хапетва̄, пат̣ин̃н̃ан̃ча катва̄ виссаджджанасса ча йо вичайо ха̄ро вибхатто, со вичайаха̄ро катхам̣ амхехи вин̃н̃а̄йати, амха̄кам̣ вин̃н̃а̄панаттха̄йа тасмим̣ вичайам̣ вибхаджетха̄’’ти ваттаббабха̄вато тесу вичетабба̄ка̄рам̣ дассенто ‘‘йа̄ни сота̄нӣ’’тиа̄дига̄тха̄йа вичайа̄ка̄радассана̄нантарам̣ ‘‘пан̃н̃а̄ чева сати ча̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха га̄тха̄ттхо та̄ва вин̃н̃а̄таббо – йа̄йа пан̃н̃а̄йа анусайаппаха̄нена сотанируджджханам̣ вуттам̣, йа̄йа сатийа̄ ча парийут̣т̣ха̄наппаха̄нена сотанируджджханам̣ вуттам̣, са̄йам̣ пан̃н̃а̄ чева са̄йам̣ сати ча та̄хи пан̃н̃а̄сатӣхи асесам̣ сахуппаннам̣ на̄ман̃чева рӯпан̃ча, етам̣ саббам̣ каттха нируджджхама̄не асесам̣ упаруджджхатӣти ма̄риса ме майа̄ пут̣т̣хо твам̣ бхагава̄ майхам̣ етам̣ нируджджханам̣ пабрӯхи, ити а̄йасма̄ аджито бхагавантам̣ пуччхати.

аджита твам̣ йаметам̣ пан̃хам̣ пуччхитам̣ нируджджханам̣ мам̣ апуччхи, ахам̣ те тава там̣ нируджджханам̣ вада̄ми. йаттха вин̃н̃а̄н̣аниродхе пан̃н̃а̄сатисахитам̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча вин̃н̃а̄н̣асса ниродхена саха екато асесам̣ упаруджджхати, еттха вин̃н̃а̄н̣аниродхе етам̣ саббам̣ вин̃н̃а̄н̣аниродхена екато екаккхан̣е апуббам̣ ачаримам̣ упаруджджхати, етам̣ вин̃н̃а̄н̣аниродхам̣ тасса на̄марӯпасса ниродхо на̄тиваттати, там̣ там̣ на̄марӯпаниродхам̣ со со вин̃н̃а̄н̣аниродхо на̄тиваттатӣти.

‘‘тасмим̣ пан̃хе айам̣ аджито ким̣ пуччхати? упаруджджханамева пуччхати, уда̄ху ан̃н̃ам̣ пуччхатӣ’’ти ваттаббато ‘‘айам̣ пан̃хе анусандхим̣ пуччхатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха айанти йо а̄йасма̄ аджито пан̃хам̣ апуччхӣти айам̣ аджито. пан̃хети ‘‘пан̃н̃а̄ чева сати ча̄’’тиа̄дипан̃хе. йади анусандхим̣ пуччхати, евам̣ сати ‘‘каттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти пуччханам̣ айуттам̣ бхавеййа̄ти? на, анусандхӣйати етена упанируджджханена̄ти анусандхӣти аттхасамбхавато. тена вуттам̣ ‘‘анусандхим̣ пуччханто ким̣…пе… нибба̄надха̄ту’’нти. анусандхипуччханена анупа̄дисесанибба̄надха̄туйа̄пи пуччханато ‘‘каттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти пуччханам̣ йуттамева.

‘‘йа̄ анупа̄дисесанибба̄надха̄ту пуччхита̄, там̣ катама̄йа пат̣ипада̄йа адхигаччхатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ чатусаччакаммат̣т̣ха̄набха̄вана̄сан̇кха̄там̣ пат̣ипадам̣ висайена саха дассетум̣ ‘‘тӣн̣ӣ сачча̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сан̇кхата̄нӣти камма̄дипаччайехи самечча самбхӯйа дуккха̄дӣни карӣйантӣти сан̇кхата̄ни. ниродхадхамма̄нӣти нируджджханам̣ ниродхо, дхаммопи ниродхадхаммова, тасма̄ ниродхо дхаммо сабха̄во йесам̣ дуккха̄дӣнанти ниродхадхамма̄нӣти аттхова гахетаббо. та̄ни тӣн̣и сачча̄ни сарӯпато дассетум̣ ‘‘дуккхам̣ самудайо магго’’ти вуттам̣. тӣн̣и дуккхасамудайамаггасачча̄ни сан̇кхата̄нӣти вутта̄ни, ‘‘ким̣ ниродхасачча’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘ниродхо асан̇кхато’’ти вуттам̣. идха ‘‘ниродхадхаммо’’типи ваттаббам̣. камма̄дипаччайехи асан̇кхататта̄ асан̇кхато. уппа̄даниродха̄бха̄вато аниродхадхаммо. ‘‘паха̄йакапаха̄таббесу саччесу катамена паха̄йакена катамо паха̄таббо, катама̄йа бхӯмийа̄ пахӣно’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха самудайо двӣсу бхӯмӣсӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха двӣсу бхӯмӣсӯти дассанабха̄вана̄бхӯмӣсу. ка̄маччхандоти ка̄мабхавара̄го. рӯпара̄готи рӯпабхавара̄го. арӯпара̄готи арӯпабхавара̄го. сам̣йоджанабхедато даса сам̣йоджана̄ни пахӣйантӣти йоджана̄.

12. паха̄таббасам̣йоджана̄ни дассанабхӯмибха̄вана̄бхӯмибхедена вибхатта̄ни, амхехипи н̃а̄та̄ни, ‘‘индрийабхедато катхам̣ вибхатта̄нӣ’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘таттха тӣн̣ӣ’’тиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ ‘‘паха̄таббасам̣йоджанесу катама̄ни сам̣йоджана̄ни катамам̣ индрийам̣ аттано паха̄йакам̣ катва̄ нируджджхантӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха тӣн̣ӣ’’тиа̄ди вуттам̣. адхит̣т̣ха̄йа аттано паха̄йакам̣ катва̄ нируджджханти ануппа̄давасена. ‘‘анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийан̃ча ан̃н̃индрийан̃ча сам̣йоджана̄нам̣ нируджджханахету хоту, ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ кисса хетӯ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘йам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йам̣ йена ан̃н̃а̄та̄виндрийена араха̄ ‘‘ме джа̄ти кхӣн̣а̄’’ти евам̣ джа̄на̄ти, идам̣ джа̄нанахету ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ кхайе джа̄тиккхайе арахаттапхале паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣. йам̣ йена ан̃н̃а̄та̄виндрийена араха̄ ‘‘иттхатта̄йа апарам̣ на бхависса̄мӣ’’ти паджа̄на̄ти, идам̣ паджа̄нанахету ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣. ануппа̄де пана ануппаджджане арахаттапхале паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ джа̄нанахету хотӣти вуттам̣ хоти. индрийан̃а̄н̣а̄ни паха̄йака̄ни катва̄ сам̣йоджана̄ни нируджджханти, ‘‘та̄ни н̃а̄н̣а̄ни када̄ нируджджхантӣ’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘таттха йан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣.

‘‘анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ ан̃н̃индрийам̣ па̄пун̣антасса нируджджхату, ан̃н̃индрийам̣ арахаттам̣ па̄пун̣антасса нируджджхату, ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ када̄ нируджджхатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха йан̃ча кхайе’’тиа̄ди вуттам̣. таттха двети киччабхедена две, сабха̄вато пана ека̄ва.

‘‘паджа̄нанакиччампи екамева, катхам̣ две сийу’’нти ваттаббатта̄ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. а̄рамман̣апан̃н̃а̄бхедена две на̄ма̄ни лаббхантӣти вуттам̣ хоти. са̄ти йа̄ пан̃н̃а̄ пуббага̄тха̄йам̣ сотапидха̄накиччена вутта̄, са̄ пан̃н̃а̄ пака̄рехи джа̄нанасабха̄вена пан̃н̃а̄ на̄ма. йатха̄дит̣т̣хам̣ а̄рамман̣ам̣ апила̄панат̣т̣хена ога̄ханат̣т̣хена сати на̄ма.

13. ‘‘пан̃н̃а̄ чева сати ча̄’’ти падасса аттхо а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘на̄марӯпан̃ча̄’ти падасса аттхо катхам̣ амхехи н̃а̄таббо’’ти ваттаббатта̄ на̄марӯпам̣ вибхаджанто ‘‘таттха йе пан̃чупа̄да̄наккхандха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти каммавипа̄кават̣т̣абхеде бхаваттайе. таттха̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандхасан̇кха̄тана̄марӯпасамуда̄йе. пан̃чиндрийа̄нӣти чаккха̄дипан̃чиндрийа̄ни. вин̃н̃а̄н̣асампайуттанти сампайуттапаччайаттам̣ сандха̄йа на вуттам̣, пачураджанасса пана авибхаджитва̄ гахан̣ӣйасабха̄ваматтам̣ сандха̄йа вуттам̣. вибха̄гам̣ джа̄нантехи пана ‘‘на̄мам̣ вин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣, рӯпам̣ пана на вин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣, сахаджа̄та’’нти вибхаджитва̄ гахетаббам̣. тасса̄ти пан̃н̃а̄сатисахитасса на̄марӯпасса. ниродханти анупа̄дисесанибба̄надха̄тум̣.

бхагавантам̣ пуччханто а̄йасма̄ аджито ‘‘пан̃н̃а̄ чева…пе… каттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти евам̣ па̄ра̄йане а̄ха. ‘‘пан̃н̃а̄ чева̄тиа̄дига̄тха̄йа йа̄ анупа̄дисесанибба̄надха̄ту пуччхита̄, са̄ анупа̄дисесанибба̄надха̄ту катамена адхигамена паттабба̄’’ти пуччхитаббатта̄ чатуриддхипа̄дамукхена арийамагга̄дхигамамукхена паттабба̄, чатуриддхипа̄дабха̄вана̄йа ча чатта̄риндрийа̄ни мӯлабхӯта̄ни, тасма̄ мӯлабхӯта̄ни та̄ни чатта̄риндрийа̄ни ниддха̄ретва̄ дассенто ‘‘таттха сати ча пан̃н̃а̄ ча̄’’тиа̄дима̄ха. кусала̄кусаладхаммагатийо саманвесама̄на̄йа сатийа̄ сиджджхама̄на̄йа екантена сама̄дхи ниппха̄детаббо, сатиггахан̣ена ча парийут̣т̣ха̄наппаха̄нам̣ га̄тха̄йам̣ адхиппетам̣, парийут̣т̣ха̄наппаха̄нена ча сама̄дхикиччам̣ па̄кат̣анти а̄ха ‘‘сати две индрийа̄ни сатиндрийан̃ча сама̄дхиндрийан̃ча̄’’ти. пан̃н̃а̄йа анусайасамуггха̄там̣ чатуббидхасаммаппадха̄насан̇кха̄тена вӣрийена сиджджхати, на вина̄ тена̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄ две индрийа̄ни пан̃н̃индрийан̃ча вӣрийиндрийан̃ча̄’’ти.

имесу йатха̄вуттесу чатӯсу индрийесу пуббабха̄ге ва̄ маггаккхан̣е ва̄ сиджджхантесу там̣сампайутта̄ йа̄ саддахана̄ окаппана̄ сиддха̄, идам̣ саддаханаокаппанасан̇кха̄там̣ дхаммаджа̄там̣ саддхиндрийам̣ сиддхам̣, ‘‘тесу мӯлабхӯтесу индрийесу сиддхесу катамена индрийена катамо дхаммо сиддхо’’ти пуччхитаббатта̄ имина̄ айам̣ сиддхоти дассенто ‘‘таттха йа̄ саддха̄дхипатеййа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти сатйа̄дӣсу. саддха̄дхипатеййа̄ти паччайабхӯта̄йа саддха̄йа сиддхо чхандо адхипатӣти саддха̄дхипати, саддха̄дхипатина̄ паваттетабба̄ читтекаггата̄ти саддха̄дхипатеййа̄. чхандасама̄дхӣти чхандам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ паваттито сама̄дхи ва̄ чханда̄дхипатина̄ сампайутто пуббабха̄ге паватто сама̄дхи ва̄ чхандасама̄дхи, паха̄нам̣ паха̄нахету хотӣти йоджана̄ ка̄табба̄. паха̄нанти ча паджахати виккхамбхитакилесе етена чхандасама̄дхина̄ти паха̄нанти каран̣аса̄дханаттхо гахетаббо. пат̣исан̇кха̄набалена̄ти парикаммабалена. бха̄вана̄балена̄ти махаггатабха̄вана̄балена.

‘‘со чхандасама̄дхи сайам̣ кевалова паха̄на’’нти ваттаббатта̄ ‘‘таттха йе асса̄сапасса̄са̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тасмим̣ сама̄хите читте читтуппа̄де. ‘‘тасмим̣ сама̄хите читтуппа̄де асса̄са̄’’тиа̄дина̄ асса̄са̄дисӣсена асса̄са̄диджанака̄ вӣрийасан̇кха̄ра̄ гахита̄, те ча йа̄ва бха̄вана̄па̄рипӯрӣ, та̄ва пунаппунам̣ саран̣ато ча сара̄, пунаппунам̣ сан̇каппато ча сан̇каппа̄. йо пана ‘‘сарасан̇каппа̄, име сан̇кха̄ра̄ ча̄’’ти евам̣ вуттаппака̄ро пуримако чхандасама̄дхи ва̄ килесавиккхамбханата̄йа ча тадан̇гаппаха̄ната̄йа ча паха̄нам̣ паха̄нахетупадха̄нам̣ ва̄, ‘‘име вуттаппака̄ра̄ сан̇кха̄ра̄дайо ким̣ бха̄вентӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘име ча сан̇кха̄ра̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха име сан̇кха̄ра̄ ча тадубхайан̃ча чхандасама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатам̣ вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣ иддхипа̄дам̣ бха̄ветӣти йоджана̄.

чхандасама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатанти чхандо ева адхипати чханда̄дхипати, чханда̄дхипатисама̄дхи. тена вуттам̣ бхагавата̄ – ‘‘чхандам̣ че, бхиккхаве, бхиккху адхипатим̣ каритва̄ лабхати сама̄дхи’’нти (вибха. 432). чхандахетуко ва̄ сама̄дхи, чханда̄дико ва̄ сама̄дхи чхандасама̄дхи, чханда̄дхипатисса паччайуппанно сама̄дхӣти вуттам̣ хоти. падха̄набхӯта̄ сан̇кха̄ра̄ падха̄насан̇кха̄ра̄, падха̄насаддена сан̇кхатасан̇кха̄ра̄дайо ниватта̄пита̄, чхандасама̄дхи ча падха̄насан̇кха̄ра̄ ча̄ти чхандасама̄дхиппадха̄насан̇кха̄ра̄, техи саманна̄гато чханда…пе… саманна̄гато, там̣…пе… гатам̣. иджджхати самиджджхати ниппаджджатӣти иддхи, кот̣т̣ха̄со, иддхи ева па̄до кот̣т̣ха̄соти иддхипа̄до, иддхипа̄дачатуттхо. иджджханти ва̄ та̄йа сатта̄ иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣти иддхи, паджджати етена̄ти па̄до, иддхийа̄ па̄доти иддхипа̄до. иддхипа̄доти са̄ман̃н̃аттхавасена вуттопи ‘‘чхандасама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расаманна̄гата’’нти вуттатта̄ чхандиддхипа̄дова гахетаббо, там̣ иддхипа̄дам̣ там̣ чхандиддхипа̄дам̣ бха̄вети вад̣д̣хетӣти аттхо.

вивеканисситам̣ вира̄ганисситанти випассана̄ккхан̣е киччато тадан̇гавивеканисситам̣, аджджха̄сайато ниссаран̣авивеканисситам̣, маггаккхан̣е пана киччато самуччхедавивеканисситам̣, а̄рамман̣ато ниссаран̣авивеканисситам̣. вира̄ганисситанти випассана̄ккхан̣е киччато тадан̇гавира̄ганисситам̣, аджджха̄сайато ниссаран̣авивеканисситам̣, маггаккхан̣е пана киччато самуччхедавира̄ганисситам̣, а̄рамман̣ато ниссаран̣авира̄ганисситам̣. ниродханисситанти випассана̄ккхан̣е киччато тадан̇ганиродханисситам̣, аджджха̄сайато ниссаран̣аниродханисситам̣, маггаккхан̣е киччато самуччхеданиродханисситам̣, а̄рамман̣ато ниссаран̣аниродханисситам̣. воссаггапарин̣а̄минти еттха паричча̄гавоссаггапаккханданавоссаггавасена воссагго дувидхо. таттхапи випассана̄ккхан̣е тадан̇гавасена паричча̄гавоссагго, нибба̄наниннабха̄вена паккханданавоссагго, маггаккхан̣е самуччхедавасена паричча̄гавоссагго, а̄рамман̣акаран̣ена нибба̄напаккханданавоссагготи вибхаджитва̄ гахетаббо. йатха̄вуттавоссаггаттхам̣ парин̣амати, парин̣атам̣ ва̄ парипачати парипачанам̣ каротӣти воссаггапарин̣а̄мӣ, там̣ воссаггапарин̣а̄мим̣.

чхандиддхипа̄дабха̄вана̄ка̄ро а̄чарийена вутто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катхам̣ вӣрийиддхипа̄дабха̄вана̄ка̄ро амхехи виджа̄нитаббо’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘таттха йа̄ вӣрийа̄дхипатеййа̄’’тиа̄ди вуттам̣. тассаттхо хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄ренева вин̃н̃еййо. сам̣кхиттавасена пана т̣хапитам̣ па̄т̣хам̣ виттха̄рато т̣хапесса̄ми. катхам̣? –

‘‘таттха йа̄ вӣрийа̄дхипатеййа̄ читтекаггата̄, айам̣ вӣрийасама̄дхи. сама̄хите читте килеса̄нам̣ виккхамбханата̄йа пат̣исан̇кха̄набалена ва̄ бха̄вана̄балена ва̄, идам̣ паха̄нам̣. таттха йе асса̄сапасса̄са̄ витаккавича̄ра̄ сан̃н̃а̄ведайита̄ сарасан̇каппа̄, име сан̇кха̄ра̄. ити пуримако ча вӣрийасама̄дхи, килесавиккхамбханата̄йа ча паха̄нам̣ име ча сан̇кха̄ра̄, тадубхайам̣ вӣрийасама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатам̣ иддхипа̄дам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣.

‘‘таттха йа̄ читта̄дхипатеййа̄ читтекаггата̄, айам̣ читтасама̄дхи. сама̄хите читте килеса̄нам̣ виккхамбханата̄йа пат̣исан̇кха̄набалена ва̄ бха̄вана̄балена ва̄, идам̣ паха̄нам̣. таттха йе асса̄сапасса̄са̄ витаккавича̄ра̄ сан̃н̃а̄ведайита̄ сарасан̇каппа̄, име сан̇кха̄ра̄. ити пуримако ча читтасама̄дхи, килесавиккхамбханата̄йа ча паха̄нам̣ име ча сан̇кха̄ра̄, тадубхайам̣ читтасама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатам̣ иддхипа̄дам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣.

‘‘таттха йа̄ вӣмам̣са̄дхипатеййа̄ читтекаггата̄, айам̣ вӣмам̣са̄сама̄дхи, сама̄хите читте килеса̄нам̣ виккхамбханата̄йа пат̣исан̇кха̄набалена ва̄ бха̄вана̄балена ва̄, идам̣ паха̄нам̣. таттха йе асса̄сапасса̄са̄ витаккавича̄ра̄ сан̃н̃а̄ведайита̄ сарасан̇каппа̄, име сан̇кха̄ра̄. ити пуримако ча вӣмам̣са̄сама̄дхи килесавиккхамбханата̄йа ча паха̄нам̣ име ча сан̇кха̄ра̄, тадубхайам̣ вӣмам̣са̄сама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатам̣ иддхипа̄дам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄ми’’нти.

айам̣ пана висесо – вӣрийасама̄дхӣти вӣрийам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ паваттито сама̄дхи ва̄ вӣрийа̄дхипатина̄ сампайутто пуббабха̄ге паватто сама̄дхи ва̄ вӣрийасама̄дхи. читтасама̄дхӣти читтам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ паваттито сама̄дхи ва̄ читта̄дхипатина̄ сампайутто пуббабха̄ге паватто сама̄дхи ва̄ читтасама̄дхи. вӣмам̣са̄сама̄дхӣти вӣмам̣сам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ паваттито сама̄дхи ва̄ вӣмам̣са̄дхипатина̄ сампайутто пуббабха̄ге паватто сама̄дхи ва̄ вӣмам̣са̄сама̄дхӣти.

саттибала̄нурӯпенеттха сан̇кхепаван̣н̣ана̄ ката̄, гамбхӣран̃а̄н̣ехи пана ат̣т̣хакатха̄т̣ӣка̄нурӯпена виттха̄рато ва̄ гамбхӣрато ва̄ вибхаджитва̄ гахетабба̄.

14. ‘‘чхандасама̄дхи вӣрийасама̄дхи читтасама̄дхи вӣмам̣са̄сама̄дхӣ’’ти вутто, ‘‘евам̣ сати вӣмам̣са̄сама̄дхийева н̃а̄н̣амӯлако н̃а̄н̣апуббан̇гамо н̃а̄н̣а̄нупариватти бхавеййа, ан̃н̃е тайо сама̄дхайо ан̃н̃а̄н̣амӯлака̄ ан̃н̃а̄н̣апуббан̇гама̄ ан̃н̃а̄н̣апаваттийо бхавеййу’’нти ваттаббатта̄ саббе сама̄дхайо н̃а̄н̣амӯлака̄дайойева̄ти дассетум̣ ‘‘саббо сама̄дхи н̃а̄н̣амӯлако’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саббо сама̄дхӣти чхандасама̄дхи, вӣрийасама̄дхи, читтасама̄дхи, вӣмам̣са̄сама̄дхӣти чатуббидхо сама̄дхи. н̃а̄н̣амӯлакоти ека̄ваджджанавӣтхина̄на̄ваджджанавӣтхӣсу паваттам̣ упача̄ран̃а̄н̣амӯлако. н̃а̄н̣апуббан̇гамоти адхигаман̃а̄н̣ам̣ пуббан̇гамам̣ асса̄ти н̃а̄н̣апуббан̇гамо. н̃а̄н̣а̄нупариваттӣти паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ анупариватти асса̄ти н̃а̄н̣а̄нупариватти. атха ва̄ на̄на̄ваджджанӯпача̄ран̃а̄н̣ам̣ ва̄ пат̣исандхин̃а̄н̣ам̣ ва̄ мӯлам̣ асса̄ти н̃а̄н̣амӯлако, упача̄ран̃а̄н̣ам̣ пуббан̇гамам̣ асса̄ти н̃а̄н̣апуббан̇гамо, аппана̄н̃а̄н̣ам̣ анупариватти асса̄ти н̃а̄н̣а̄нупариватти. саббам̣ ва̄ упача̄ран̃а̄н̣ам̣ мӯлам̣ асса̄ти н̃а̄н̣амӯлако. аппана̄н̃а̄н̣ам̣ пуббан̇гамам̣ асса̄ти н̃а̄н̣апуббан̇гамо. абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ам̣ анупариватти асса̄ти н̃а̄н̣а̄нупариватти, анупариваттанам̣ ва̄ анупариватти, н̃а̄н̣асса анупариватти н̃а̄н̣а̄нупариватти, н̃а̄н̣а̄нупариватти асса̄ти н̃а̄н̣а̄нупариватти. н̃а̄н̣ам̣ пана пуббе вуттаппака̄рамева.

йатха̄ пуре татха̄ паччха̄ти йатха̄ чхандасама̄дхиа̄дичатуббидхасама̄дхисса пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена пуре атӣта̄су джа̄тӣсу асан̇кхйеййесупи сам̣ват̣т̣авиват̣т̣есу аттано кхандхапат̣ибаддхасса, паресам̣ кхандхапат̣ибаддхасса ча сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджханам̣ татха̄ татха̄вуттасама̄дхисса ана̄гатам̣сан̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена паччха̄ ана̄гата̄су джа̄тӣсу асан̇кхйеййесупи сам̣ват̣т̣авиват̣т̣есу аттано кхандхапат̣ибаддхасса, паресам̣ кхандхапат̣ибаддхасса ча сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджхананти аттхо дат̣т̣хаббо. йатха̄ паччха̄ татха̄ пурети йатха̄ йатха̄вуттасама̄дхисса четопарийан̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена ана̄гатесу саттасуйева дивасесу парасатта̄нам̣йева читтасса сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджханам̣, татха̄ татха̄вуттасама̄дхисса пуре атӣтесу саттасуйева дивасесу парасатта̄нам̣йева читтасса сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджхананти аттхо.

йатха̄ дива̄ татха̄ раттинти йатха̄ чаккхуманта̄нам̣ сатта̄нам̣ дивасабха̄ге сӯрийа̄локена андхака̄расса виддхам̣ситатта̄ а̄па̄тхагатам̣ чаккхувин̃н̃еййам̣ рӯпам̣ мановин̃н̃а̄н̣енапи сувин̃н̃еййам̣, татха̄ раттибха̄ге чатуран̇гасаманна̄гатепи андхака̄ре ваттама̄не йатха̄вуттасама̄дхисса диббачаккхун̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена рӯпа̄йатанасса сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджханам̣. йатха̄ раттим̣ татха̄ дива̄ти йатха̄ раттибха̄ге чатуран̇гасаманна̄гатепи андхака̄ре йатха̄вуттасама̄дхисса диббачаккхун̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена рӯпа̄йатанасса сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджханам̣, татха̄ дивасабха̄ге сукхумасса рӯпа̄йатанасса ва̄ кеначи па̄ка̄ра̄дина̄ тирохитасса рӯпа̄йатанасса ва̄ атидӯрат̣т̣ха̄не паваттасса рӯпа̄йатанасса ва̄ йатха̄вуттасама̄дхисса диббачаккхун̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджхананти аттхо дат̣т̣хаббо.

йатха̄ йатха̄вуттасама̄дхисса дивасабха̄ге диббасотан̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена сукхумасса садда̄йатанасса ва̄ кеначи па̄ка̄ра̄дина̄ тирохитасса садда̄йатанасса ва̄ атидӯрат̣т̣ха̄не паваттасса садда̄йатанасса ва̄ сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджханам̣, татха̄ раттибха̄гепи йатха̄вуттасама̄дхисса диббасотан̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена сукхумасса садда̄йатанасса ва̄ кеначи па̄ка̄ра̄дина̄ тирохитасса садда̄йатанасса ва̄ атидӯрат̣т̣ха̄не паваттасса садда̄йатанасса ва̄ сут̣т̣ху пат̣ивиджджханамева, на дуппат̣ивиджджхананти айам̣ найопи нетаббо. тена вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ –

‘‘йатха̄ пурети йатха̄ сама̄дхисса пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄вена̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ ‘‘йатха̄ ча рӯпа̄йатане вуттам̣, татха̄ сама̄дхисса диббасотан̃а̄н̣а̄нупариваттита̄йа садда̄йатане ча нетабба’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 14).

‘‘н̃а̄н̣амӯлака̄дисама̄дхина̄ пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣а̄нупариваттибха̄ва̄дисахитена ким̣ бха̄ветӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘ити виват̣ена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха итӣти евам̣ вуттаппака̄рена. апарийонаддхена̄ти нӣваран̣а̄дивигаманена. саппабха̄сам̣ читтанти иддхипа̄дасампайуттам̣ маггачиттам̣ бха̄вети. иддхипа̄дасампайутте маггачитте уппаджджама̄не хи маггачиттасахабхӯни кусала̄ни саддхиндрийавӣрийиндрийасатиндрийасама̄дхиндрийапан̃н̃индрийабхӯта̄ни пан̃чиндрийа̄ни уппаджджанти. маггачитте нируджджхама̄не ануппаджджанабха̄вена нируджджханти екачиттаккхан̣икатта̄. евам̣ маггавин̃н̃а̄н̣асса ниродха̄ пан̃н̃а̄ ча сати ча нируджджхатӣти йоджана̄.

‘‘касса вин̃н̃а̄н̣асса ниродха̄ на̄марӯпам̣ нируджджхатӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘на̄марӯпан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣, пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса ниродха̄ на̄марӯпан̃ча нируджджхатӣти вуттам̣ хоти. атха ва̄ ‘‘вин̃н̃а̄н̣асса ниродха̄ пан̃н̃а̄ ча сати ча̄ти вутта̄ни пан̃чиндрийа̄ни евам̣ нируджджхантӣ’’ти ваттаббатта̄ на̄марӯпан̃ча нируджджхати, нируджджхама̄нам̣ пана на̄марӯпам̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса ниродха̄ нируджджхатӣти дассетум̣ ‘‘на̄марӯпан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха на̄марӯпан̃ча̄ти маггена тан̣ха̄авиджджа̄дике анупаччхинне уппаджджана̄рахам̣ ведана̄диккхандхаттайам̣, бхӯтупа̄да̄рӯпан̃ча. вин̃н̃а̄н̣ахетуканти уппаджджана̄рахам̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ хету асса на̄марӯпасса̄ти вин̃н̃а̄н̣ахетукам̣. вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ ниббаттанти вин̃н̃а̄н̣ена паччайена ниббаттам̣. тасса̄ти уппаджджана̄рахасса пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса. хетӯти тан̣ха̄авиджджа̄дико килесо. вин̃н̃а̄н̣анти уппаджджана̄рахам̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣. ана̄ха̄ранти аппаччайам̣. анабхинандитанти ка̄матан̣ха̄дӣхи анабхинандитаббам̣. аппат̣исандхиканти пунаббхава̄бхисандаханарахитам̣. нти та̄дисам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. ахетӯти наттхи хетусан̇кха̄там̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ имасса на̄марӯпасса̄ти ахету. аппаччайанти саха̄йавирахена наттхи паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ имасса̄ти аппаччайам̣. евам̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса ниродха̄ на̄марӯпан̃ча нируджджхатӣти.

‘‘пан̃н̃а̄сатӣнан̃чева на̄марӯпасса ча вуттаппака̄рена нируджджханабха̄во катхам̣ амхехи саддахитаббо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘тена̄ха бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣. ваттабба̄ка̄рена пан̃н̃а̄сатӣнан̃чева на̄марӯпасса ча нируджджханабха̄ваджа̄нанако бхагава̄ йатха̄нируджджханабха̄вадӣпакам̣ ‘‘йаметам̣…пе… еттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти га̄тха̄вачанам̣ а̄ха. тена га̄тха̄вачанена тумхехи майа̄ вутто нируджджханабха̄во саддахитаббойева̄ти. еттха̄пи пан̃н̃а̄сатина̄марӯпа̄нам̣ нируджджханам̣ аджа̄нантена таттха ва̄ сам̣сайантена аджитена пуччхитаббатта̄ ‘‘адит̣т̣хаджотана̄ пуччха̄ти ва̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄ пуччха̄ти ва̄ пан̃н̃а̄дӣнам̣ анекаттхатта̄ дхаммато ва̄ анека̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуччха̄ти ва̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуччха̄’’ти ва̄ иччевама̄дипуччха̄вичайо ниддха̄ретаббо. ‘‘сарӯпадассанависсаджджананти ва̄ анека̄дхит̣т̣ха̄нависсаджджананти ва̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄нависсаджджана’’нти ва̄ иччевама̄дивиссаджджанавичайо ниддха̄ретаббо.

евам̣ сатта̄дхит̣т̣ха̄на̄дипуччха̄виссаджджана̄ни чева дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄дипуччха̄виссаджджана̄ни ча висум̣ висум̣ дассетва̄ пуччха̄вичайо чева виссаджджанавичайо ча а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘сатта̄дхит̣т̣ха̄надхамма̄дхит̣т̣ха̄несу екато дасситесу пуччха̄виссаджджанесу катхам̣ пуччха̄вичайо чева виссаджджанавичайо ча амхехи вин̃н̃а̄таббо’’ти пуччхитаббатта̄ сатта̄дхит̣т̣ха̄надхамма̄дхит̣т̣ха̄нам̣ пуччхам̣ нӣхаритва̄ таттха вичайам̣ вибхаджанто ‘‘йе ча сан̇кхатадхамма̄се’’тиа̄дима̄ха. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана –

‘‘евам̣ анусандхипуччхампи дассетва̄ хет̣т̣ха̄ сатта̄дхит̣т̣ха̄на̄, дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ ча пуччха̄ висум̣ висум̣ дассита̄ти ида̄ни та̄ саха дассетум̣ ‘‘йе ча сан̇кхатадхамма̄се’тиа̄ди а̄раддха’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 14) –

вуттам̣. тасса̄йам̣ аттхо – идха са̄сане йе араханто сан̇кхатадхамма̄ хонти, путхӯ бахӯйева сатта джана̄ секкха̄ сӣла̄дисиккхама̄на̄ хонти, тесам̣ араханта̄ван̃чева секкха̄нан̃ча ирийам̣ пат̣ипаттим̣ мем̣ маха̄ пут̣т̣хо нипако твам̣ бхагава̄ пабрӯхи ма̄риса ити а̄йасма̄ аджито пуччханто а̄ха̄ти.

15. тассам̣ га̄тха̄йам̣ ‘‘киттака̄ни пуччхита̄нӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘има̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. падаттха̄нурӯпам̣ пуччхитаббатта̄ ‘‘има̄ни тӣн̣и пада̄ни пуччхита̄нӣ’’ти вуттам̣. ‘‘йе ча …пе… ма̄риса̄’’ти га̄тха̄йам̣ йе пан̃ха̄ пуччхита̄, те пан̃ха̄ тайо хонти, ‘‘кисса кена ка̄ран̣ена тайо хонтӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘кисса…пе… йогена̄’’ти вуттам̣. секкха̄ арийа̄ ча асеккха̄ арийа̄ ча випассана̄пуббан̇гамам̣ паха̄нан̃ча̄ти секха̄секхавипассана̄пуббан̇гамаппаха̄на̄ни, тесам̣ йоготи секха̄…пе… його, тена секха̄…пе… йогена. евам̣ пуччха̄видхина̄ хи йасма̄ ‘‘йе ча сан̇кхатадхамма̄се…пе… ма̄риса̄’’ти га̄тхама̄ха, тасма̄ тайо пан̃ха̄ хонтӣти дат̣т̣хабба̄.

‘‘йе ча сан̇кхатадхамма̄се’’ти имина̄ асеккха̄нам̣ арахаттам̣ пуччхати, ‘‘йе ча секкха̄ путхӯ идха̄’’ти имина̄ секкха̄секкха̄нам̣ секкхасиккханам̣ пуччхати, ‘‘тесам̣ ме нипако ирийам̣, пут̣т̣хо пабрӯхи ма̄риса̄’’ти имина̄ секкха̄секкха̄нам̣ випассана̄ пуббабха̄ге тадан̇гаппаха̄нам̣ пуччхати. ‘‘адит̣т̣хаджотана̄ пуччха̄ти ва̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄ пуччха̄ти ва̄ сатта̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуччха̄ти ва̄ анека̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуччха̄’’ти ва̄ иччевама̄дипуччха̄вичайо ниддха̄ретаббо.

саттадхамма̄дхит̣т̣ха̄нам̣ пуччхам̣ нӣхаритва̄ пуччха̄вичайо а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘тассам̣ пуччха̄йам̣ катама̄ виссаджджана̄га̄тха̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха виссаджджана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха̄ти тассам̣ га̄тха̄йам̣. ‘‘ка̄месу…пе… париббадже’’ти виссаджджана̄га̄тха̄ бхагавата̄ вутта̄. ка̄месӯти ка̄мӣйантӣти ка̄ма̄, тесу ка̄месу. ваттхука̄месу килесака̄мена пан̣д̣итехи на̄бхигиджджхеййа. манаса̄ на̄вилосийа̄ти а̄вилабха̄вакаре бйа̄па̄давитакка̄дайо чева ка̄йадуччарита̄дайо ча дхамме паджаханто пан̣д̣ито манаса̄ ана̄вило суппасанно бхавеййа. кусало саббадхамма̄нанти саббадхамма̄нам̣ аниччата̄дина̄ паритулитатта̄ аниччата̄дӣсу пан̃часу кхандхесу кусало чхеко. сатоти кеса̄дӣсу саратӣти сато. бхиккхӯти сан̇кхатадхамме бхайа̄дито иккхатӣти бхиккху. париббаджети тадан̇гавиккхамбханасамуччхедаппаха̄набха̄вена килесака̄маваттхука̄ме пари самантато ваджджеййа.

пуччха̄га̄тха̄йам̣ ‘‘нипако’’ти падена пасам̣ситена бхагавата̄ виссаджджана̄га̄тха̄ вутта̄, тасса бхагавато йена ана̄варан̣ан̃а̄н̣ена уккам̣сагатена паккабха̄во дассито, там̣ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ та̄ва ка̄йакамма̄дибхедехи вибхаджитва̄ дассенто ‘‘бхагавато саббам̣ ка̄йакамма’’нтиа̄дима̄ха. таттха ана̄варан̣ан̃а̄н̣ена джа̄нитва̄ катам̣ саббам̣ ка̄йакаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариватти. еса найо сесесупи. атӣте ам̣сети атӣтабхаве сапараккхандха̄дике кот̣т̣ха̄се ан̃н̃а̄н̣ена аппат̣ихатам̣ бхагавато н̃а̄н̣адассанам̣. ана̄гате ам̣сети ана̄гатабхаве сапараккхандха̄дике кот̣т̣ха̄се. паччуппанне ам̣сети паччуппанне бхаве сапараккхандха̄дике кот̣т̣ха̄се.

‘‘н̃а̄н̣адассанасса катарасмим̣ пат̣игха̄то’’ти пуччхитаббатта̄ пуччхам̣ т̣хапетва̄ пат̣игха̄тависайам̣ дассетум̣ ‘‘ко ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ ‘‘паччуппаннабхаве сапараккхандха̄дике кот̣т̣ха̄се ан̃н̃есампи н̃а̄н̣адассанам̣ бхавеййа, тадануса̄рена атӣта̄на̄гатакот̣т̣ха̄сесупи катарасмим̣ ан̃н̃есам̣ н̃а̄н̣адассанасса пат̣игха̄то бхавеййа̄’’ти пуччхитаббатта̄ пуччхам̣ т̣хапетва̄ пат̣игха̄тависайам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘ко ча̄’’ти вуттам̣. таттха ко ча̄ти ква катарасмим̣ самайе ан̃н̃есам̣ н̃а̄н̣адассанасса пат̣игха̄то бхавеййа̄ти пуччхи.

аничче, дуккхе, анаттанийе ча ан̃н̃есам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ йам̣ адассанам̣ аттхи, ан̃н̃а̄н̣а̄дассанасан̇кха̄то сабха̄во н̃а̄н̣адассанасса пат̣игха̄то бхавати, на сапараккхандха̄дидассанаматтапат̣игха̄то. етена аниччато лаккхан̣аттайе паваттасса н̃а̄н̣адассанасса ан̃н̃есам̣ дурабхисамбхавам̣, бхагавато ча н̃а̄н̣адассанасса ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣атам̣ дассети. бхагавато хи лаккхан̣аттайавибха̄ванена венеййа̄ чатусаччаппат̣иведхам̣ лабханти. ‘‘бхагавато н̃а̄н̣адассанапат̣игха̄та̄бха̄вена ан̃н̃есан̃ча н̃а̄н̣адассанасса пат̣игха̄табха̄во катама̄йа упама̄йа амха̄кам̣ па̄кат̣о’’ти ваттаббабха̄вато упама̄йа па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘йатха̄ идха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха идха сатталоке чаккхума̄ пурисо а̄ка̄се та̄рака̄ни пассеййа, ган̣анасан̇кетена ‘‘еттака̄нӣ’’ти но ча джа̄неййа йатха̄, евам̣ ан̃н̃есам̣ н̃а̄н̣адассанасса пат̣игха̄то айам̣ ан̃н̃а̄н̣адассанасабха̄во бхавати.

бхагавато пана татха̄ абха̄вато кеначи ан̃н̃а̄н̣ена адассанена аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ бхаватӣти аттхо дат̣т̣хаббо. ‘‘бхагавато н̃а̄н̣адассанасса аппат̣ихатабха̄во касма̄ амхехи саддахитаббо’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘ана̄варан̣ан̃а̄н̣адассана̄ хи буддха̄ бхагаванто’’ти вуттам̣. ‘‘нипакасса…пе… бхагавато ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ка̄йакамма̄дибхедехи а̄чарийена вибхаджитва̄ дасситам̣, амхехи ча н̃а̄там̣, паччха̄ га̄тха̄йа ‘ирийа’нти падена пуччхита̄ секкха̄секкхапат̣ипада̄ катхам̣ виджа̄нитабба̄’’ти ваттаббатта̄ секкха̄секкхапат̣ипадам̣ дассетум̣ ‘‘таттха секхена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тасмим̣ виссаджджане. секхена̄ти сиккханасӣлена пуггалена раджанӣйесу рӯпа̄рамман̣а̄дӣсу дхаммесу гедха̄ читтам̣ раккхитаббам̣, парийут̣т̣ха̄нӣйесу а̄гха̄таваттхӯсу доса̄ читтам̣ раккхитаббам̣.

‘‘тесу гедхадосесу катамам̣ нива̄ренто бхагава̄ виссаджджанага̄тха̄йам̣ катамам̣ падама̄ха̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха йа̄ иччха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти гедхадосесу. иччха̄ти ра̄гиччха̄. муччха̄ти лобхамохасахагатамохамуччха̄. паттхана̄ти ра̄гапаттхана̄. пийа̄йана̄ти тан̣ха̄пийа̄йана̄ва, на метта̄пийа̄йана̄. кӣл̣ана̄ти гедхакӣл̣ана̄. ета̄ни хи гедхапарийа̄йавачана̄ни. там̣ гедхасан̇кха̄там̣ иччха̄дикам̣ нива̄ренто бхагава̄ ‘‘ка̄месу на̄бхигиджджхеййа̄’’ти евам̣ висум̣ висум̣ пака̄рена а̄ха.

парийут̣т̣ха̄навигха̄там̣ досам̣ нива̄ренто бхагава̄ ‘‘манаса̄на̄вило сийа̄’’ти евам̣ висум̣ висум̣ пака̄рена а̄ха̄ти йоджана̄. гедхадоса̄нам̣ висум̣ висум̣ нива̄ренто бхагава̄ две пада̄ни а̄ха̄ти вуттам̣, ‘‘там̣ кена аттхена саддахитабба’’нти ваттаббатта̄ ‘‘татха̄ хи секхо’’тиа̄ди вуттам̣. раджанӣйесу абхигиджджханто секхо ануппаннам̣ лобхападха̄нам̣ килесан̃ча уппа̄дети, уппаннам̣ килесан̃ча пха̄тим̣ абхивад̣д̣ханам̣ кароти, парийут̣т̣ха̄нӣйесу а̄вило секхо ануппаннам̣ досападха̄нам̣ килесан̃ча уппа̄дети, уппаннам̣ килесан̃ча пха̄тим̣ вад̣д̣ханам̣ кароти, ити имина̄ пат̣иккхепааттхена там̣ мама вачанам̣ саддахитаббанти адхиппа̄йо.

‘‘ким̣ пана анабхигиджджханто, ана̄вило ча секкхо агедхадосанива̄ран̣амева кароти, уда̄ху уттарипи пат̣ипадам̣ пӯретӣ’’ти пуччхитаббатта̄ уттарипи пат̣ипадам̣ пӯретийева̄ти дассенто ‘‘йо пана ана̄виласан̇каппо’’тиа̄дима̄ха. таттха ана̄виласан̇каппоти наттхи а̄вилакара̄ сан̇каппа̄ бйа̄па̄дасан̇каппавихим̣са̄сан̇каппа̄ етасса̄ти ана̄виласан̇каппо, иччха̄дигедхасса абха̄вена анабхигиджджханто ва̄йамати кусалава̄йа̄мам̣ паваттети. ‘‘катхам̣ ва̄йаматӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘со ануппанна̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха соти упарибха̄вана̄маггабха̄ваттха̄йа пат̣ипаджджама̄но секкхо. ануппанна̄нантиа̄дӣнам̣ аттхо сакка̄ ат̣т̣хакатха̄вачаненева (нетти. ат̣т̣ха. 15-16) джа̄нитунти на вибхатто.

16. йена̄ти асубха̄дӣнам̣ ануссаран̣алаккхан̣ена индрийена тан̣ха̄майитаваттхӯсу ка̄матан̣ха̄йа сахаджа̄там̣ витаккам̣ ва̄рети, идам̣ асубха̄диануссаран̣алаккхан̣ам̣ индрийам̣ сатиндрийам̣. йена махаггатабха̄ваппаттена авиккхепена бйа̄па̄давитаккам̣ ва̄рети, идам̣ авиккхепасан̇кха̄там̣ индрийам̣ сама̄дхиндрийам̣. йена саммаппадха̄нена вихим̣са̄витаккам̣ ва̄рети, идам̣ саммаппадха̄насан̇кха̄там̣ индрийам̣ вӣрийиндрийам̣. йена самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄тена индрийена уппаннуппанне…пе… на̄дхива̄сети, идам̣ самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄там̣ индрийам̣ пан̃н̃индрийам̣. имесу чатӯсу индрийесу саха уппаджджама̄на̄ йа̄ саддахана̄ окаппана̄ уппаджджати, ана̄вилабха̄вато идам̣ саддаханасан̇кха̄там̣ индрийам̣ саддхиндрийам̣. има̄ни секкхасса пан̃чиндрийа̄ни.

екасмим̣йева висайе джет̣т̣хакабха̄вам̣ на па̄пун̣еййум̣, аттано висайе джет̣т̣хакабха̄вам̣ па̄пун̣итум̣ араханти, ‘‘катамам̣ индрийам̣ каттха висайе джет̣т̣хакабха̄вам̣ паватта’’нти пуччхитаббабха̄вато идам̣ индрийам̣ имасмим̣ висайе паваттанти дассенто ‘‘таттха саддхиндрийам̣ каттха дат̣т̣хабба’’нтиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти тесу индрийесу чатӯсу сота̄паттийан̇гесу саддхиндрийам̣ джет̣т̣хакабха̄вам̣ паваттанти дат̣т̣хаббам̣. евам̣ сесесупи йоджетаббам̣. ким̣ ну секкхо пан̃н̃индрийева аппаматто’ти бхагавата̄ вутто тхомито, уда̄ху саббехи кусалехи дхаммехӣти пуччхитаббатта̄ саббехи кусалехи дхаммехи пан̃чиндрийапамукхехи вутто тхомито хотӣти дассетум̣ ‘‘евам̣ секхо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха евам̣ пан̃чиндрийа̄нам̣ ниббаттидассанена секхо пуггало саббехи кусалехи дхаммехи аппаматтоти бхагавата̄ вутто тхомито ана̄вилата̄йа манаса̄ти йоджана̄. ‘‘секкхасса ана̄вилата̄ кена саддахитабба̄’’ти ваттаббатта̄ ‘‘тена̄ха бхагава̄ манаса̄на̄вило сийа̄’’ти вуттам̣. бхагавата̄ ‘‘манаса̄на̄вило сийа̄’’ти вуттатта̄ секкхасса ана̄вилата̄ тумхехи саддахитабба̄ти.

17. секкхасса маттхакаппатта̄ пат̣ипада̄ а̄чарийена вибхатта̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘катхам̣ асеккхасса маттхакаппатта̄ пат̣ипада̄ н̃а̄табба̄’’ти ваттаббатта̄ асеккхасса маттхакаппаттам̣ пат̣ипадам̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘кусало саббадхамма̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха саббадхамма̄нанти саббесу дхаммесу маттхакаппатта̄йа пат̣ипада̄йа асеккхо кусало чхекатароти бхагавата̄ вутто тхомито ана̄вилата̄йа манаса̄ти. асеккхасса саббадхаммесу йам̣ косаллам̣ дассетука̄мо, тасса косалласса висайабхӯте саббадхамме та̄ва пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘локо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘саббадхамма̄на’’нти имина̄ вуттадхаммасан̇кха̄то локо на̄ма килесалоко, бхавалоко, индрийалокоти тивидхо хотӣти йоджана̄. таттха париттадхаммат̣т̣хо килесаджананат̣т̣хена килесо, кусала̄дипаваттанат̣т̣хена локо ча̄ти килесалоко. махаггатадхаммат̣т̣хо бхаванат̣т̣хена бхаво, вуттанайена локо ча̄ти бхавалоко. саддхиндрийа̄дидхаммат̣т̣хо а̄дхипаччат̣т̣хайогавасена индрийабхӯто хутва̄ саддхиндрийа̄дипаттанат̣т̣хена локо ча̄ти индрийалоко.

‘‘тӣсу локесу катамена катамо самуда̄гаччхатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘саддха̄дииндрийа̄ни ко ниббаттетӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘со индрийа̄ни ниббаттетӣ’’ти вуттам̣. таттха соти йо пуггало килесалокасан̇кха̄те париттадхамме, бхавалокасан̇кха̄те махаггатадхамме ча там̣там̣сампа̄данавасена т̣хито, со пуггало саддхиндрийа̄дӣни индрийа̄ни аттасанта̄не ниббаттети.

‘‘индрийесу аттасанта̄несу пунаппунам̣ ниббатта̄панавасена вуд̣д̣ха̄пийама̄несу ка̄ пан̃н̃а̄ бхаватӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘индрийесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха неййасса̄ти абхин̃н̃еййасса. парин̃н̃а̄ти рӯпа̄рӯпадхамме салаккхан̣ато, паччайато ча париггаха̄дивасена паваттапан̃н̃а̄. ‘‘са̄ парин̃н̃а̄ кативидхена упапариккхитабба̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘са̄ дувидхена̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха са̄ парин̃н̃а̄ дассанапарин̃н̃а̄йа ча бха̄вана̄парин̃н̃а̄йа ча дувидхена вин̃н̃ӯхи упапариккхитва̄ гахетабба̄ти. дассанапарин̃н̃а̄йа̄ти ча дассанамаггапан̃н̃а̄джаника̄йа н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа̄ти аттхо гахетаббо. тена ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ ‘‘дассанапарин̃н̃а̄ти н̃а̄тапарин̃н̃а̄’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 17). бха̄вана̄парин̃н̃а̄йа̄ти бха̄вана̄маггапан̃н̃а̄джаника̄йа тӣран̣апарин̃н̃а̄йа саддхим̣ паха̄напарин̃н̃а̄йа̄ти аттхо.

‘‘са̄ дувидхена̄’тиа̄дина̄ вутто аттхо атисан̇кхепо на сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣, виттха̄ретва̄ катхехӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘йада̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йада̄ти балававипассануппаджджанака̄ле. секхоти сиккханасӣлата̄йа калйа̄н̣апутхуджджано чева сота̄панна̄дико ча. н̃еййанти н̃а̄таббам̣ рӯпа̄дикам̣ сан̇кха̄рам̣. париджа̄на̄тӣти париггаха̄дин̃а̄н̣ена париггахетва̄ джа̄на̄ти ниббида̄н̃а̄н̣асахагатена. тасса̄ти калйа̄н̣апутхуджджанасса чева сота̄панна̄дикасса ча. две дхамма̄ти калйа̄н̣апутхуджджанасса балававипассана̄дхаммо чева сота̄панна̄дикасса ча балававипассана̄дхаммо ча. йатха̄ккамам̣ дассанакосаллам̣ сота̄паттимагган̃а̄н̣ан̃чева бха̄вана̄косаллам̣ сакада̄га̄мимагга̄дикан̃ча санта̄не паватта̄панавасена гаччханти.

‘‘пуббе йам̣ н̃а̄н̣ам̣ ‘неййасса парин̃н̃а̄’ти вуттам̣, там̣ н̃а̄н̣ам̣ кативидхена ведитабба’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘там̣ н̃а̄н̣ам̣ пан̃чавидхена ведитаббам̣…пе... саччхикирийа̄’’ти вуттам̣. ‘‘та̄су випассана̄бхедена бхинна̄су пан̃часу абхин̃н̃а̄дӣсу катама̄ абхин̃н̃а̄, катама̄ парин̃н̃а̄, катамам̣ паха̄нам̣, катама̄ бха̄вана̄, катама̄ саччхикирийа̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘таттха катама̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти абхин̃н̃а̄дӣсу. йам̣ дхамма̄нам̣ салаккхан̣е н̃а̄н̣анти рӯпадхамма̄нам̣ каккхал̣а̄дисалаккхан̣е, арӯпадхамма̄нам̣ пхусана̄дисалаккхан̣е а̄рамман̣акаран̣авасена паваттам̣ йам̣ н̃а̄н̣ам̣ хетупхаладжа̄нанахетуджа̄нанасан̇кха̄та̄ дхаммапат̣исамбхида̄ чева хетупхаладжа̄нанасан̇кха̄та̄ аттхапат̣исамбхида̄ ча бхавати. айам̣ салаккхан̣ена саддхим̣ хетупхаладжа̄нана̄ пан̃н̃а̄ абхин̃н̃а̄ на̄ма.

еванти вуттаппака̄рена. абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена абхиджа̄нитва̄. йа̄ париджа̄нана̄тиа̄дӣсу ‘‘идам̣ анаваджджам̣ кусалам̣, идам̣ са̄ваджджам̣ акусалам̣, идам̣ акусалавипа̄каджанакам̣ са̄ваджджам̣, идам̣ кусалавипа̄каджанакам̣ анаваджджам̣, идам̣ сам̣килит̣т̣хам̣ кан̣хам̣, идам̣ асам̣килит̣т̣хам̣ суккам̣, идам̣ кусалам̣ анаваджджа̄дикам̣ севитаббам̣, идам̣ акусалам̣ са̄ваджджа̄дикам̣ на севитабба’’нти евам̣ аничча̄дито кала̄пасаммасана̄дивасена гахита̄ саммасита̄ име випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ сан̇кхатадхамма̄ идам̣ удайаббайан̃а̄н̣а̄дипхалам̣ а̄нисам̣сам̣ ануккамена ниббатта̄пенти. танниббаттавипассана̄йа уппаджджанато упача̄рам̣ уппа̄денти, евам̣ ануккамена гахита̄нам̣ паваттита̄нам̣ тесам̣ удайаббайан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ айам̣ сачча̄нубодхапат̣иведхо аттхоти париччхиндитва̄ йа̄ париджа̄нана̄ паватта̄, са̄ айам̣ париджа̄нана̄ парин̃н̃а̄ на̄ма̄ти йоджетва̄, евам̣ вуттаппака̄ра̄йа парин̃н̃а̄пан̃н̃а̄йа париджа̄нитва̄ паха̄табба̄, бха̄ветабба̄, саччхика̄табба̄ ча тайо дхамма̄ авасит̣т̣ха̄ бхаванти. ‘‘йе акусала̄, те паха̄табба̄’’ти йа̄ париджа̄нана̄ пан̃н̃а̄ паватта̄, идам̣ паха̄нам̣ паха̄нан̃а̄н̣ам̣. ‘‘йе кусала̄, те бха̄ветабба̄’’ти йа̄ париджа̄нана̄ пан̃н̃а̄ паватта̄, са̄ бха̄вана̄пан̃н̃а̄. ‘‘йам̣ асан̇кхатам̣, идам̣ саччхикирийа’’нти йа̄ париджа̄нана̄ пан̃н̃а̄ паватта̄, са̄ саччхикирийа̄пан̃н̃а̄ти йоджетва̄ ат̣т̣хакатха̄дхиппа̄йена авируддхо аттхо гахетаббо.

абхин̃н̃а̄дайо пан̃чавидха̄ пан̃н̃а̄ а̄чарийена вибхатта̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘та̄хи парин̃н̃а̄хи джа̄нанто пуггало ‘ки’нти вуччати тхомӣйатӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘йо ева’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха йо пуггало евам̣ вуттаппака̄рена джа̄на̄ти, айам̣ джа̄нанто пуггало паччайуппаннесу дхаммесу кусалатта̄ чхекатта̄ ‘‘аттхакусало’’ти вуччати тхомӣйати, паччайадхаммесу кусалатта̄ ‘‘дхаммакусало’’ти ча чатуннам̣ екатта̄дӣнам̣ найа̄нам̣ йуттата̄йа ковидатта̄ ‘‘калйа̄н̣ата̄кусало’’ти ча пхаласама̄паттӣсу ковидатта̄ ‘‘пхалата̄кусало’’ти ча вад̣д̣хӣсу ковидатта̄ ‘‘а̄йакусало’’ти ча авад̣д̣хӣсу ковидатта̄ ‘‘апа̄йакусало’’ти ча ачча̄йике кичче ва̄ бхайе ва̄ уппанне сати тасса киччасса, бхайасса ва̄ тикиччханасаматтхе т̣ха̄нуппаттийака̄ран̣е ковидатта̄ ‘‘упа̄йакусало’’ти ча махантесу абхиккама̄дӣсу сатисампаджан̃н̃а̄йа сампаннатта̄ ‘‘махата̄ косаллена саманна̄гато’’ти ча вуччати тхомӣйати. ‘‘тасса асеккхасса аттха̄дӣсу кусалабха̄во катхам̣ саддахитаббо’’ти ваттаббатта̄ ‘‘тена̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘кусало саббадхамма̄на’’нти вуттатта̄ саддахитабботи адхиппа̄йо.

‘‘кусало саббадхамма̄на’’нти падасса аттхо а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘сато бхиккху париббадже’’ти падасса аттхо катхам̣ амхехи виттха̄рато вин̃н̃а̄то’’ти ваттаббатта̄ ‘‘сато бхиккху париббадже’’тиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ ‘‘сато бхиккху париббадже’’ти бхагавата̄ вуттам̣, ‘‘каттха паваттена сатисахитена н̃а̄н̣ена сампанно сато киматтхам̣ париббадже’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘имесу паваттена сатисахитан̃а̄н̣ена сампанно сато имаматтхам̣ париббадже’’ти нийаметва̄ дассенто ‘‘сато бхиккху париббадже’’тиа̄дима̄ха. таттха тена̄ти йо абхиккама̄дӣсу паваттена сатисахитан̃а̄н̣ена саманна̄гато сато асеккхабхиккху, тена асеккхабхиккхуна̄ паринит̣т̣хитасиккхатта̄ ан̃н̃апайоджана̄бха̄вато дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхам̣ абхикканте…пе… тун̣хӣбха̄вена сатена сатисахитена сампаджа̄нена н̃а̄н̣ена виха̄таббам̣ чатуирийа̄патхапариваттанасан̇кха̄там̣ вихаран̣ам̣ паваттетаббам̣.

‘‘йа̄ секкха̄секкхапат̣ипада̄ ниддит̣т̣ха̄, има̄ секкха̄секкхапат̣ипада̄ сан̇кхепато кативидха̄’’ти пуччхитаббатта̄ има̄ пат̣ипада̄сан̇кха̄та̄ чарийа̄ сан̇кхепато пуггалавасена двети дассетум̣ ‘‘има̄ две чарийа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йа̄ чарийа̄ бха̄ветаббакусала̄дибхедена ва̄ аттхакосалла̄дибхедена ва̄ абхиккама̄дӣсу сатисампаджан̃н̃абхедена ва̄ ниддит̣т̣ха̄, има̄ чарийа̄ двети бхагавата̄ анун̃н̃а̄та̄ ануджа̄нанавасена десита̄, висуддха̄нам̣ араханта̄нам̣ ека̄ чарийа̄, висуджджханта̄нам̣ секкха̄нам̣ ека̄ чарийа̄ти пуггалавасена двети дат̣т̣хабба̄.

‘‘асеккхойева касма̄ ‘сато абхиккаматӣ’тиа̄дина̄ вуччати тхомӣйати, калйа̄н̣апутхуджджанопи ‘сато абхиккаматӣ’тиа̄дина̄ вуччати тхомӣйатӣ’’ти ваттаббатта̄ ‘‘катакичча̄ни хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. арахато индрийа̄ни катакичча̄ни, индрийа̄нам̣ катакиччатта̄ йам̣ пуччхам̣ пуччхитаббам̣, там̣ саббам̣ чатуббидхам̣ дуккхасса парин̃н̃а̄бхисамайена боджджхитаббам̣…пе… ниродхасса саччхикирийа̄бхисамайена боджджхитаббам̣ бхаве. чатуббидхам̣ идам̣ боджджхам̣ боджджхитаббам̣ йо асеккхо сативепуллаппаттатта̄ евам̣ парин̃н̃а̄бхисамайа̄дина̄ джа̄на̄ти,айам̣ асеккхо ниппарийа̄йена ‘‘ра̄гасса кхайа̄йа, досасса кхайа̄йа, мохасса кхайа̄йа сато абхиккамати, сато пат̣иккаматӣ’’ти вуччати тхомӣйати. секкхопи йатха̄вуттам̣ боджджхам̣ боджджхитаббам̣ аттано парин̃н̃а̄бхисамайа̄дина̄ джа̄на̄ти, тасма̄ ‘‘сато…пе… мохасса̄’’ти вуччати тхомӣйатӣти ведитаббо. тена вуттам̣ ‘‘ке висуджджханта̄? секкха̄’’ти.

‘‘касма̄ секкха̄секкха̄нам̣ сатисампаджан̃н̃ена абхиккамана̄дибха̄во, ра̄га̄дӣнан̃ча кхайабха̄во саддахитаббо’’ти ваттаббатта̄ вуттам̣ ‘‘тена̄ха бхагава̄ сато бхиккху париббадже’’ти. ‘‘бхагавато саббам̣ ка̄йакаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гама’нтиа̄дина̄ (нетти. 15) мана̄пикесу ка̄месу на̄бхигиджджханабха̄во, амана̄пикесу ка̄месу манаса̄ ана̄вилабха̄во, саббадхаммесу кусалабха̄во, сатисампаджан̃н̃ена саманна̄гатасса париббаджанабха̄во а̄чарийена ниддит̣т̣хо, со на̄бхигиджджханабха̄ва̄дико касма̄ амхехи саддахитаббо’’ти пуччхитаббатта̄ вуттам̣ ‘‘тена̄ха ка̄месу…пе… париббадже’’ти. имисса̄ га̄тха̄йапи пуччха̄виссаджджанавичайо пуббе ека̄дхит̣т̣ха̄на̄дидхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄дивасена вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббо.

вичайаха̄равибхан̇ге аджитасуттам̣ нӣхаритва̄ пуччха̄виссаджджанавичайо а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо суттантаресу пуччха̄виссаджджанавичайо’’ти пуччхитаббатта̄ аджитасутте пуччха̄виссаджджанавичайанайа̄нуса̄рена суттантаресупи пуччха̄виссаджджана̄ни нӣхаритва̄ пуччха̄вичайависсаджджанавичайа̄ йоджетабба̄ти дассетум̣ ‘‘евам̣ пуччхитаббам̣, евам̣ виссаджджитабба’’нти вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана –

етта̄вата̄ ча маха̄тхеро вичайаха̄рам̣ вибхаджанто аджитасуттавасена пуччха̄вичайам̣, виссаджджанавичайан̃ча дассетва̄ ида̄ни суттантаресупи пуччха̄виссаджджанавичайа̄нам̣ найам̣ дассенто евам̣ пуччхитаббам̣, евам̣ виссаджджитабба’нти а̄ха̄’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 17) –

вуттам̣. таттха еванти аджитасутте (су. ни. 1038 а̄дайо; чӯл̣ани. ваттхуга̄тха̄ 57, аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 1 а̄дайо) вуттапуччха̄вичайа̄нуса̄рена пуччха̄васена паваттасуттам̣ нӣхаритва̄ пуччха̄вичайо вибхаджетаббо, евам̣ аджитасутте (су. ни. 1038 а̄дайо; чӯл̣ани. ваттхуга̄тха̄ 57 а̄дайо, аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 1 а̄дайо) вуттависсаджджанавичайа̄нуса̄рена суттантаресупи виссаджджанавасена паваттасуттам̣ нӣхаритва̄ виссаджджанавичайо вибхаджетаббо.

пуччха̄виссаджджанавичайа̄ а̄чарийена вибхатта̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘катамо суттаанугӣтивичайо’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘суттасса ча анугӣтӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха суттасса̄ти нӣхаритасуттасса. анугӣтӣти суттантарадесана̄сан̇кха̄та̄ анугӣти. аттхато ча бйан̃джанато ча сама̄нетабба̄ти тасса̄ анугӣтийа̄ аттхато, бйан̃джанато ча сам̣ван̣н̣етаббасуттена сама̄на̄ садисӣ ка̄табба̄, тасмим̣ ва̄ сам̣ван̣н̣ийама̄насутте анугӣти суттаттхато, бйан̃джанато ча сама̄нетабба̄. ‘‘аттхато асама̄не ко на̄ма досо а̄паджджеййа̄’’ти пуччхитаббатта̄ аттха̄пагатам̣ хи бйан̃джанам̣ сампхаппала̄пам̣ бхаватӣ’’ти вуттам̣. ‘‘аттхато асама̄не досо вутто, амхехи ча н̃а̄то, бйан̃джанато асама̄не пана ко на̄ма досо а̄паджджатӣ’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘дунниккхиттасса падабйан̃джанасса аттхопи дуннайо бхаватӣ’’ти вуттам̣. тасма̄ садосатта̄ анугӣтийа̄ ва̄ суттена аттхабйан̃джанӯпетам̣ сан̇га̄йитаббам̣.

анугӣтивичайо а̄чарийена вибхатто, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо суттасса вичайо’’ти пуччхитаббатта̄ суттан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха суттан̃ча̄ти ниддха̄ритасуттан̃ча. ‘‘идам̣ ниддха̄ритасуттам̣ на̄ма бхагавата̄ вуттам̣ а̄хаччавачанам̣ ким̣, уда̄ху сан̇га̄йантехи вуттам̣ анусандхивачанам̣ ки’’нти павичинитаббам̣, ‘‘идам̣ ниддха̄ритасуттам̣ нӣтаттхам̣ ким̣, уда̄ху неййаттхам̣ ки’’нти павичинитаббам̣, ‘‘идам̣ ниддха̄ритасуттам̣ сам̣килесабха̄гийам̣ ким̣, уда̄ху ва̄сана̄бха̄гийам̣ ки’’нти павичинитаббам̣, ‘‘идам̣ ниддха̄ритасуттам̣ ниббедхабха̄гийам̣ ким̣, уда̄ху асеккхабха̄гийам̣ ки’’нти павичинитаббам̣. евам̣ павичинитва̄ йади а̄хаччавачанам̣ бхаве, евам̣ сати ‘‘а̄хаччавачана’’нти ниддха̄ретва̄ гахетаббам̣. йади асеккхасуттам̣ бхаве, евам̣ сати ‘‘асеккхасутта’’нти ниддха̄ретва̄ гахетаббам̣, н̃а̄танти аттхо.

‘‘суттам̣ павичинитва̄ суттасса аттхабхӯта̄ни сабба̄ни сачча̄ни ниддха̄ретва̄ каттха падесе пасситабба̄нӣ’’ти пуччхитаббатта̄ пуччхам̣ т̣хапетва̄ имасмим̣ падесе пасситабба̄нӣти дассетум̣ ‘‘кухим̣ имасса суттасса сабба̄ни…пе… парийоса̄не’’ти вуттам̣. таттха имасса суттасса̄ти йам̣ суттам̣ вичинитум̣ ниддха̄ритам̣, имасса суттасса чатусаччавинимуттасса суттаттхасса абха̄вато сабба̄ни сачча̄ни тассева суттасса а̄димаджджхапарийоса̄не пасситабба̄нӣти аттхо.

йатха̄вуттам̣ суттавичайам̣ нигаменто ‘‘евам̣ суттам̣ павичетабба’’нти а̄ха. ‘‘на йатха̄вуттапуччха̄дӣнам̣ павичетаббабха̄во амхехи джа̄нитаббо саддахитаббо’’ти ваттаббабха̄вато ‘‘тена̄ха…пе… анугӣтӣ’’ти вуттам̣. таттха тена йатха̄вуттапуччха̄дӣнам̣ вичетаббабха̄вена а̄йасма̄ маха̄качча̄но ‘‘йам̣ пуччхитан̃ча…пе… анугӣтӣ’’тиа̄дикам̣ йам̣ вачанам̣ а̄ха, тена вачанена вичетаббабха̄во тумхехи джа̄нитаббо саддахитаббова̄ти вуттам̣ хоти.

‘‘йатха̄вуттаппака̄ро ча вичайо ха̄ро парипун̣н̣о ким̣, уда̄ху ан̃н̃опи ниддха̄ретва̄ йоджетаббо аттхи ки’’нти пуччхитаббатта̄ ‘‘нийутто вичайо ха̄ро’’ти вуттам̣. таттха пуччха̄вичайависсаджджанавичайапубба̄паравичайаанугӣтивичайасуттавичайа̄ сарӯпато вибхатта̄, техи авасесо асса̄да̄дивичайопи йатха̄рахам̣ ниддха̄ретва̄ йутто йун̃джитабботи адхиппа̄йо.

ити вичайаха̄равибхан̇ге саттибала̄нурӯпа̄ рачита̄

вибха̄вана̄ нит̣т̣хита̄.

пан̣д̣итехи пана ат̣т̣хакатха̄т̣ӣка̄нуса̄рена гамбхӣраттхо виттха̄рато вибхаджитва̄ гахетабботи.