6. маха̄лисуттаван̣н̣ана̄
бра̄хман̣адӯтаваттхуван̣н̣ана̄
359. евам̣ кӯт̣адантасуттам̣ сам̣ван̣н̣етва̄ ида̄ни маха̄лисуттам̣ сам̣ван̣н̣енто йатха̄нупуббам̣ сам̣ван̣н̣анока̄сасса паттабха̄вам̣ вибха̄ветум̣, кӯт̣адантасуттасса̄нантарам̣ сан̇гӣтасса суттасса маха̄лисуттабха̄вам̣ ва̄ пака̄сетум̣ ‘‘евам̣ ме сутам̣…пе… веса̄лийанти маха̄лисутта’’нти а̄ха. пунаппунам̣ виса̄лабха̄вӯпагаманатоти еттха̄йам̣ сан̇кхепо – ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о кира аггамахесийа̄ мам̣сапесигаббхена две да̄рака̄ ниббатта̄ дхӣта̄ ча путто ча, тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вива̄хена сол̣асаккхаттум̣ путтадхӣтувасена две две да̄рака̄ виджа̄та̄. тато тесам̣ да̄рака̄нам̣ йатха̄ккамам̣ вад̣д̣хента̄нам̣ паччекам̣ сапарива̄ра̄нам̣ а̄ра̄муййа̄нанива̄сат̣т̣ха̄напарива̄расампаттим̣ гахетум̣ аппахонаката̄йа нагарам̣ тиккхаттум̣ га̄вутантарена га̄вутантарена париккхипим̣су, евам̣ тасса пунаппунам̣ типа̄ка̄рапариккхепена виса̄лабха̄вамупагататта̄ ‘‘веса̄лӣ’’твева на̄мам̣ джа̄там̣. тена вуттам̣ ‘‘пунаппунам̣ виса̄лабха̄вӯпагаманато веса̄лӣти ладдхана̄маке нагаре’’ти. виттха̄ракатха̄ четтха маха̄сӣхана̄дасуттаван̣н̣ана̄йа, (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.146) ратанасуттаван̣н̣ана̄йа (кху. па̄. ат̣т̣ха. веса̄ливаттху; су. ни. ат̣т̣ха. 1.ратанасуттаван̣н̣ана̄) ча гахетабба̄. бахинагарети нагарато бахи, на амбапа̄ливанам̣ вийа антонагарасмим̣. сайам̣джа̄танти сайамева джа̄там̣ аропимам̣. махантабха̄вена̄ти руккхагаччха̄нам̣, т̣хитока̄сасса ча махантабха̄вена. тенева̄ха ‘‘химавантена саддхим̣ ека̄баддхам̣ хутва̄’’ти. йам̣ пана венайика̄нам̣ матена винайат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ –
‘‘таттха маха̄ванам̣ на̄ма сайам̣джа̄там̣ аропимам̣ сапариччхедам̣ махантам̣ ванам̣. капилаваттхуса̄манта̄ пана маха̄ванам̣ химавантена саха ека̄баддхам̣ апариччхедам̣ хутва̄ маха̄самуддам̣ а̄хачча т̣хитам̣, идам̣ та̄дисам̣ на хотӣ’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.162).
там̣ маджджхимабха̄н̣акасам̣йуттабха̄н̣ака̄нампи сама̄накатха̄. маджджхимат̣т̣хакатха̄йан̃хи (ма. ни. ат̣т̣ха. 2.352) сам̣йуттат̣т̣хакатха̄йан̃ча (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.37) татхева вуттам̣. идха пана дӣгхабха̄н̣ака̄нам̣ матена евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. йади ча ‘‘ахутва̄’’ти каттхачи па̄т̣хо диссати, евам̣ сати саббесампи сама̄нава̄до сийа̄ти. кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄сан̇кхепена̄ти хам̣саман̣д̣ала̄ка̄расан̇кха̄тахам̣сават̣т̣акаччханнена кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄нийа̄мена, татха̄ кататта̄ па̄са̄дойева ‘‘кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄’’ти вутто, таббоха̄рена пана сакалопи сан̇гха̄ра̄моти вуттам̣ хоти. винайат̣т̣хакатха̄йам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.162) ту евам̣ вуттам̣ –
‘‘кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄ пана маха̄ванам̣ нисса̄йа кате а̄ра̄ме кӯт̣а̄га̄рам̣ антокатва̄ хам̣сават̣т̣акаччхаданена ката̄ сабба̄ка̄расампанна̄ буддхасса бхагавато гандхакут̣и ведитабба̄’’ти.
косалесу джа̄та̄, бхава̄, те ва̄ нива̄со етесанти косалака̄. евам̣ ма̄гадхака̄. джанападава̄чино хи па̄йато пуллин̇гапутхувачана̄. йасса акаран̣е пуггало маха̄джа̄нийо хоти, там̣ каран̣ам̣ арахатӣти каран̣ӣйанти вуччати. тена̄ха ‘‘авассам̣ каттаббакаммена̄’’ти. ака̄тумпи ват̣т̣ати асати самава̄йе, тасма̄ самава̄йе сати каттаббато там̣ киччанти вуччатӣти адхиппа̄йо.
360. йа̄ буддха̄нам̣ уппаджджана̄раха̄ на̄наттасан̃н̃а̄, та̄сам̣ васена ‘‘на̄на̄рамман̣ача̄рато’’ти вуттам̣, на̄на̄рамман̣аппаваттитоти аттхо. самбхавантассева хи пат̣иседхо, на асамбхавантасса. пат̣иккамма̄ти ниваттетва̄ татха̄ читтам̣ ануппа̄детва̄. саллӣноти джха̄насама̄паттийа̄ екатта̄рамман̣ам̣ аллӣно. нилӣноти тассева вевачанам̣. тена вуттам̣ ‘‘екӣбха̄ва’’нтиа̄ди. сапарива̄ратта̄ анекопи тада̄ еко вийа бхаватӣти екӣбха̄во, там̣ екӣбха̄вам̣. йена̄йасма̄ на̄гито, там̣ сандха̄йа ‘‘тасма̄ т̣ха̄на̄’’ти вуттам̣.
от̣т̣хаддхаличчхавиваттхуван̣н̣ана̄
361. аддхот̣т̣хата̄йа̄ти упад̣д̣хот̣т̣хата̄йа. тасса кира уттарот̣т̣хасса аппаката̄йа тирийам̣ пха̄летва̄ аддхамапанӣтам̣ вийа кха̄йати чатта̄ро данте, две ча да̄т̣ха̄ на чха̄дети, тена нам̣ ‘‘от̣т̣хаддхо’’ти вохарати. кечи пана ‘‘адхо-саддена па̄т̣хам̣ парикаппетва̄ хет̣т̣ха̄ от̣т̣хасса оламбаката̄йа ‘‘от̣т̣ха̄дхо’’ти аттхам̣ ваданти, тадайуттамева татха̄ па̄т̣хасса адиссанато, а̄чарийена (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.361) ча аван̣н̣итатта̄. айам̣ кира упосатхико да̄йако да̄напати саддхо пасанно буддхама̄мако дхаммасан̇гхама̄мако. тена̄ха ‘‘пуребхатта’’нтиа̄ди. кхандхаке, (маха̄ва. 289) маха̄паринибба̄насутте (дӣ. ни. 2.161) ча а̄гатанайена ‘‘нӣлапӣта̄ди…пе… та̄ватим̣сапарисасаппат̣ибха̄га̄йа̄’’ти вуттам̣. айам̣ пана веса̄лӣ бхагавато ка̄ле иддха̄ чева вепуллаппатта̄ ча ахоси. таттха хи ра̄джӯнамева сатта сахасса̄ни, сатта сата̄ни, сатта ча ра̄джа̄но ахесум̣, татха̄ йувара̄джасена̄патибхан̣д̣а̄га̄рикапабхутӣнампи, па̄са̄дакӯт̣а̄га̄раа̄ра̄мапоккхаран̣иа̄дайопи таппарима̄н̣а̄йева, бахуджана̄, а̄кин̣н̣аманусса̄, субхиккха̄ ча. тена вуттам̣ ‘‘махатийа̄ личчхавипариса̄йа̄’’ти. тасса пана куласса а̄дибхӯта̄нам̣ йатха̄вутта̄нам̣ мам̣сапесийа̄ ниббаттада̄рака̄нам̣ та̄пасена па̄йитам̣ йам̣ кхӣрам̣ ударам̣ пависати, саббам̣ там̣ ман̣ибха̄джанагатам̣ вийа диссати, чаримакабхаве бодхисатте куччхигате бодхисаттама̄ту вийа удараччхавийа̄ ативиппасанната̄йа те ниччхавӣ ахесум̣. апаре пана̄ху ‘‘сиббетва̄ т̣хапита̄ вийа несам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ лӣна̄ чхави ахосӣ’’ти. евам̣ те ниччхавита̄йа ва̄ лӣначчхавита̄йа ва̄ личчхавӣти пан̃н̃а̄йим̣су, нируттинайена четтха падасиддхи, таббам̣се уппанна̄ саббепи личчхавайо на̄ма джа̄та̄. тена̄ха ‘‘личчхавипариса̄йа̄’’ти, личчхавира̄джӯнам̣, личчхавивам̣сабхӯта̄йа ва̄ париса̄йа̄ти аттхо. махантам̣ йасам̣ ла̄ти ган̣ха̄тӣти маха̄ли йатха̄ ‘‘бхадда̄лӣ’’ти. мӯлана̄манти ма̄та̄питӯхи катана̄мам̣.
362. са̄сане йуттапайуттоти бха̄ванамануйутто. саббаттха сӣхасама̄навуттинопи бхагавато париса̄йа махатте сати тададжджха̄сайа̄нурӯпам̣ паваттийама̄на̄йа дхаммадесана̄йа висесо хотӣти а̄ха ‘‘махантена усса̄хена дхаммам̣ десессатӣ’’ти.
‘‘висса̄сико’’ти ватва̄ тамасса висса̄сикабха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тхӯласарӣроти ват̣харасарӣро. тхерасса кхӣн̣а̄савабха̄вато ‘‘а̄ласийабха̄во аппахӣно’’ти на ваттаббо, ва̄сана̄лесам̣ пана упа̄да̄йа ‘‘ӣсакам̣ аппахӣно вийа хотӣ’’ти вуттам̣. на хи са̄вака̄нам̣ буддха̄намива сава̄сана̄ килеса̄ пахӣйанти. йатха̄вуттам̣ па̄са̄дамева сандха̄йа ‘‘кӯт̣а̄га̄рамаха̄геха̄’’ти вуттам̣. па̄чӣнамукха̄ти па̄чӣнапамукха̄.
363. винеййаджана̄нупародхена буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ пат̣иха̄рийавиджамбханам̣ хотӣти а̄ха ‘‘атха кхо’’тиа̄ди. гандхакут̣ито никкхаманавела̄йан̃хи чхаббан̣н̣а̄ буддхарасмийо а̄вел̣а̄вел̣а̄ йамала̄ йамала̄ хутва̄ сависесам̣ пабхассара̄ виниччхарим̣су. та̄хи ‘‘бхагава̄ никкхаматӣ’’ти сама̄рочитамива никкхаманам̣ сан̃джа̄ним̣су. тена вуттам̣ ‘‘сам̣сӯчитаниккхамано’’ти.
364. ‘‘аджджа̄’’ти вуттадивасато атӣтаманантарам̣ хиййодивасам̣ пуримам̣ на̄ма, татха̄ ‘‘хиййо’’ти вуттадивасато парам̣ пуриматарам̣ атисайена пуриматта̄. ити имесу двӣсу дивасесу ваваттхито йатха̄ккамам̣ пуримапуриматарабха̄во. евам̣ сантепи йадеттха ‘‘пуриматара’’нти вуттам̣, тато пабхути йам̣ йам̣ орам̣, там̣ там̣ пуримам̣. йам̣ йам̣ парам̣, там̣ там̣ пуриматаранти дассенто ‘‘тато пат̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. орапа̄рабха̄васса вийа, хи диса̄видиса̄бха̄васса вийа ча пуримапуриматарабха̄васса апеккха̄сиддхи. мӯладивасатотиа̄дидивасато. аггети упайогаттхе бхуммавачанам̣, упайогавачанасса ва̄ е-ка̄ра̄десоти дассети ‘‘агга’’нти имина̄, пат̣хаманти аттхо. там̣ панеттха пара̄ атӣта̄ кот̣ийева̄ти а̄ха ‘‘паракот̣им̣ катва̄’’ти. йам̣-саддо париччхеде нипа̄то, таппайогена ча̄йам̣ ‘‘вихара̄мӣ’’ти ваттама̄напайого, аттхо пана атӣтавасена ведитабботи дассетум̣ ‘‘йа̄ва виха̄си’’нти вуттам̣. тасса̄ти дивасасса. пат̣хамавикаппе ‘‘вихара̄мӣ’’ти имасса ‘‘йадагге’’ти имина̄ уджукам̣ та̄ва самбандхитва̄ паччха̄ ‘‘начирам̣ тӣн̣и васса̄нӣ’’ти пама̄н̣авачанам̣ йоджетаббам̣. дутийавикаппе пана ‘‘начирам̣ тӣн̣и васса̄нӣ’’ти имехипи кут̣илам̣ самбандхо каттаббо. начиранти четам̣ бха̄ванапум̣сакам̣, аччантасан̃н̃огам̣ ва̄. тан̃хи пама̄н̣ато висесетум̣ ‘‘тӣн̣и васса̄нӣ’’ти вадати. тена̄ха ‘‘начирам̣ виха̄сим̣ тӣн̣ийева васса̄нӣ’’ти.
айанти сунаккхатто. пийаджа̄тика̄нӣти ит̣т̣хасабха̄ва̄ни. са̄таджа̄тика̄нӣти мадхурасабха̄ва̄ни. мадхурасадисата̄йа хи ‘‘мадхура’’нти манорамам̣ вуччати. а̄рамман̣ам̣ каронтена ка̄мена упасам̣хита̄нӣти ка̄мӯпасам̣хита̄ни, ка̄манӣйа̄ни. тена̄ха ‘‘ка̄масса̄дайутта̄нӣ’’ти, а̄рамман̣икена ка̄масан̇кха̄тена асса̄дена сан̃н̃утта̄ни, ка̄масан̇кха̄тасса ва̄ асса̄дасса йогйа̄нӣти аттхо. сарӣрасан̣т̣ха̄нети сарӣрабимбе, а̄дха̄ре четам̣ бхуммам̣. тасма̄ саддена̄ти там̣ нисса̄йа тато уппаннена саддена̄ти аттхо. апича вина̄ па̄т̣хасесам̣ бхавитаббападенева самбандхитаббам̣. мадхурена̄ти ит̣т̣хена са̄тена. кан̣н̣асаккхалийанти кан̣н̣апат̣т̣ика̄йам̣.
етта̄вата̄ти диббасотан̃а̄н̣апарикаммасса акатханаматтена. ‘‘аттана̄ н̃а̄тампи на катхети, ким̣ имасса са̄сане адхит̣т̣ха̄нена̄’’ти куджджханто бхагавати а̄гха̄там̣ бандхитва̄, саха куджджханенева чеса джха̄на̄бхин̃н̃а̄ париха̄йи. чинтесӣти ‘‘касма̄ ну кхо со майхам̣ там̣ парикаммам̣ на катхесӣ’’ти паривича̄ренто айонисо уммуджджанавасена чинтеси. ануккамена̄ти па̄тхикасутте, (дӣ. ни. 3.3 а̄дайо) маха̄сӣхана̄дасутте (дӣ. ни. 1.381) ча а̄гатанайена там̣ там̣ айуттамева чинтенто, бха̄санто, каронто ча ануккамена бхагавати баддха̄гха̄тата̄йа са̄сане патит̣т̣хам̣ алабханто гихибха̄вам̣ патва̄ таматтхам̣ катхети.
екам̣сабха̄витасама̄дхиван̣н̣ана̄
366-371. екам̣са̄йа̄ти тадаттхе чатуттхӣвачанам̣, екам̣саттханти аттхо. ам̣сасаддо четтха кот̣т̣ха̄сапарийа̄йо, со ча адхика̄рато диббарӯпадассанадиббасаддасаванавасена ведитабботи а̄ха ‘‘екакот̣т̣ха̄са̄йа̄’’тиа̄ди. ва̄-саддо четтха викаппане екам̣сассева̄дхиппетатта̄. анудиса̄йа̄ти пураттхимадаккхин̣а̄дибхеда̄йа чатуббидха̄йа анудиса̄йа. убхайакот̣т̣ха̄са̄йа̄ти диббарӯпадассанаттхам̣, диббасаддасаванаттхан̃ча. бха̄витоти йатха̄ диббачаккхун̃а̄н̣ам̣, диббасотан̃а̄н̣ан̃ча самадхигатам̣ хоти, евам̣ бха̄вито. тайидам̣ висум̣ висум̣ парикаммакаран̣ена иджджхантӣсу ваттаббам̣ наттхи, екаджджхам̣ иджджхантӣсупи каменева киччасиддхи бхавати екаджджхам̣ киччасиддхийа̄ асамбхавато. па̄л̣ийампи хи ‘‘дибба̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ дассана̄йа, дибба̄нан̃ча садда̄нам̣ савана̄йа̄’’ти идам̣ екасса убхайасаматтхата̄сандассанамева, на екаджджхам̣ киччасиддхисамбхавасандассанам̣. ‘‘екам̣сабха̄вито сама̄дхи хетӯ’’ти имина̄ сунаккхатто диббачаккхун̃а̄н̣а̄йа ева парикаммасса кататта̄ виджджама̄нампи диббасаддам̣ на̄ссосӣти дассети.
372. диббачаккхун̃а̄н̣ато диббасотан̃а̄н̣амева сет̣т̣ханти ман̃н̃ама̄но маха̄ли етаматтхам̣ пуччхатӣти а̄ха ‘‘идам̣ диббасотена…пе… ман̃н̃е’’ти. апан̣н̣аканти авираджджханакам̣, анаваджджам̣ ва̄. сама̄дхийева бха̄ветаббат̣т̣хена сама̄дхибха̄вана̄. ‘‘диббасотан̃а̄н̣ам̣ сет̣т̣ха’’нти ман̃н̃ама̄нена ча тена диббачаккхун̃а̄н̣ампи диббасотенева саха гахетва̄ ‘‘ета̄сам̣ нӯна бханте’’тиа̄дина̄ путхувачанена пуччхитанти дассетум̣ ‘‘убхайам̣сабха̄вита̄нам̣ сама̄дхӣна’’нти вуттам̣. ба̄хира̄ ета̄ сама̄дхибха̄вана̄ аниййа̄никатта̄. та̄ хи ито ба̄хирака̄нампи иджджханти. на аджджхаттика̄ бхагавата̄ са̄муккам̣сикабха̄вена аппаведитатта̄. на хи те сачча̄ни вийа са̄муккам̣сика̄. йадаттханти йесам̣ аттха̄йа, абхедепи бхедавачанаметам̣, йасса ва̄ висесанабхӯтасса аттха̄йа. тети арийапхаладхамме. ‘‘та’’нтипи адхуна̄ па̄т̣хо. те хи саччхика̄табба̄, ‘‘аттхи кхо маха̄ли ан̃н̃ева дхамма̄…пе… йесам̣ саччхикирийа̄хету бхиккхӯ майи брахмачарийам̣ чарантӣ’’ти саччхика̄таббадхамма̄ ча идха вутта̄.
чатуарийапхалаван̣н̣ана̄
373. сам̣йоджентӣти бандхенти. тасма̄ти йасма̄ ват̣т̣адуккхабхайе сам̣йоджанато таттха сатте сам̣йодженти на̄ма, тасма̄. каттхачи ‘‘ват̣т̣адуккхамайе ратхе’’ти па̄т̣хо, на пора̄н̣о татха̄ а̄чарийена аван̣н̣итатта̄. маггасотам̣ а̄панно, на паса̄да̄дисотам̣. ‘‘сототи бхиккхаве арийамаггассетам̣ адхивачана’’нти хи вуттам̣. а̄панноти ча а̄дито паттоти аттхо а̄-упасаггасса а̄дикаммани паваттанато, идам̣ пана пхалат̣т̣хавасена вадати. атӣтака̄лавачанан̃хетам̣, маггаккхан̣е пана маггасотам̣ а̄паджджати на̄ма. тенева̄ха даккхин̣авибхан̇ге ‘‘сота̄панне да̄нам̣ дети, сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанне да̄нам̣ детӣ’’ти (ма. ни. 3.379) апатанадхаммоти анупападжджанасабха̄во. дхамманийа̄мена̄ти упаримаггадхамманийа̄мена. хет̣т̣химантена саттамабхавато упари анупападжджанадхаммата̄йа ва̄ нийатоти ат̣т̣хакатха̄муттаканайо. парам̣ айанам̣ пара̄гати асса аттхӣти аттхо. анена̄ти пуна татийасама̄савачанам̣, ва̄-саддо четтха луттаниддит̣т̣хо.
тануттам̣ на̄ма паваттийа̄ мандата̄, вирал̣ата̄ ча̄ти вуттам̣ ‘‘танутта̄’’тиа̄ди. карахачӣти нипа̄таматтам̣, парийа̄йавачанам̣ ва̄. ‘‘орена че ма̄со сесо гимха̄нанти вассикаса̄т̣икачӣварам̣ парийесеййа̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 627) вийа ора-саддо на атирекаттхоти а̄ха ‘‘хет̣т̣ха̄бха̄гийа̄на’’нти, хет̣т̣ха̄бха̄гасса ка̄мабхавасса паччайабха̄вена хита̄нанти аттхо. ‘‘суддха̄ва̄сабхӯмийа’’нти тесам̣ упапаттит̣т̣ха̄надассанам̣. опапа̄тикоти упапа̄тико упапа̄тане са̄дхука̄рӣ. тена̄ха ‘‘сесайонипат̣иккхепавачанамета’’нти паринибба̄надхаммоти анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄насабха̄во. вимуччатӣти вимутти, читтамева вимутти четовимуттӣти вуттам̣ ‘‘читтависуддхи’’нтиа̄ди. читтасӣсена четтха сама̄дхи гахито ‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа наро сапан̃н̃о, читтам̣ пан̃н̃ан̃ча бха̄вайа’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.23, 192; пет̣ако. 22; ми. па. 1.1.9) вийа. пан̃н̃а̄вимуттинти еттха̄пи есева найо. тена̄ха ‘‘арахаттапхалапан̃н̃а̄ва пан̃н̃а̄вимуттӣ’’ти. са̄манти аттана̄ва, апараппаччайена̄ти аттхо. ‘‘абхиджа̄нитва̄’’ти имина̄ тва̄дипаччайака̄рийасса йа-ка̄расса лопо дассито. ‘‘абхин̃н̃а̄йа̄’’ти имина̄ пана на̄-вачанака̄рийасса̄ти дат̣т̣хаббам̣. саччхӣти паччаккхаттхе непа̄тикам̣. паччаккхакаран̣ам̣ на̄ма ануссава̄ка̄рапаривитакка̄дике мун̃читва̄ сарӯпато а̄рамман̣акаран̣ам̣.
арийаат̣т̣хан̇гикамаггаван̣н̣ана̄
374-5. уппатитва̄ти а̄ка̄самаггена д̣етва̄. пат̣ипаджджати арийа̄са̄вако нибба̄нам̣, арийапхалан̃ча ета̄йа̄ти пат̣ипада̄, са̄ ча тасса пуббабха̄го ева̄ти арийамагго пуббабха̄гапат̣ипада̄на̄мена идха вутто. а̄татавитата̄дивасена пан̃чан̇гикам̣. диса̄видиса̄нивит̣т̣хападесена ат̣т̣хан̇гико. ат̣т̣хан̇гато мутто ан̃н̃о кочи ат̣т̣хан̇гико на̄ма магго наттхӣти а̄ха ‘‘ат̣т̣хан̇гаматтойева̄’’тиа̄дина̄. на хи авайававинимутто самуда̄йо на̄ма кочи аттхӣти. тасма̄ ‘‘ат̣т̣ха ан̇га̄ни асса̄ти ан̃н̃ападаттхасама̄сам̣ акатва̄ ‘ат̣т̣ха ан̇га̄ни ат̣т̣хан̇га̄ни, та̄ни асса сантӣти ат̣т̣хан̇гико’ти сама̄сагаббхатаддхитавасена падасиддхи ка̄табба̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.374, 375) а̄чарийена вуттам̣, адхиппа̄йо четтха чинтетаббо. ан̃н̃ападаттхасама̄се хи кате на сакка̄ ат̣т̣хан̇гаат̣т̣хан̇гика̄нам̣ бхедо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ випарийа̄йам̣ катва̄пи нийаметум̣ бйа̄се убхайападаттхапарабха̄вена сахева сан̇кхйа̄париччхедена аттха̄паттито. сама̄сагаббхе пана таддхите кате сакка̄ ева тесам̣ бхедо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ випарийа̄йам̣ катва̄ нийаметум̣ сама̄се уттарападаттхапарабха̄вена вина̄ва сан̇кхйа̄париччхедена аттха̄паттито. екаттхибха̄валаккхан̣о хи сама̄соти. дхаммада̄йа̄дасуттантат̣ӣка̄йам̣ пана а̄чарийенева евам̣ вуттам̣ ‘‘йасма̄ магган̇гасамуда̄йе маггавоха̄ро хоти, самуда̄йо ча самуда̄йӣхи саманна̄гато, тасма̄ аттано авайавабхӯта̄ни ат̣т̣ха ан̇га̄ни етасса сантӣти ат̣т̣хан̇гико’’ти. пат̣хаманайе четтха ан̇гина̄ ан̇гасса ат̣т̣хан̇гикабха̄во вутто, дутийанайе пана ан̇гена ан̇гиноти айаметесам̣ висесо.
ида̄ни ат̣т̣хан̇гикамагге лаккхан̣ато, киччакхан̣а̄рамман̣абхедакамато ча виниччхайам̣ дассенто ‘‘таттха̄’’тиа̄дима̄ха. самма̄дассаналаккхан̣а̄ти авипарӣтам̣ йа̄тха̄вато чатуннамарийасачча̄нам̣ паччаккхамева дассанасабха̄ва̄. самма̄ абхиниропаналаккхан̣оти нибба̄на̄рамман̣е читтасса авипарӣтамабхиниропанасабха̄во. самма̄ париггахан̣алаккхан̣а̄ти чатуран̇гасаманна̄гата̄ ва̄ча̄ джане сан̇ган̣ха̄тӣти таббипаккхато виратисабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄ бхедакарамиччха̄ва̄чаппаха̄нена джане, сампайуттадхамме ча паригган̣ханакиччаватӣ хоти, евам̣ авипарӣтам̣ париггахан̣асабха̄ва̄. самма̄ самут̣т̣ха̄паналаккхан̣оти йатха̄ чӣваракамма̄дико камманто екам̣ ка̄таббам̣ самут̣т̣ха̄пети, там̣там̣кирийа̄ниппха̄дако ва̄ четана̄сан̇кха̄то камманто хаттхапа̄дачалана̄дикам̣ кирийам̣ самут̣т̣ха̄пети, евам̣ са̄ваджджакаттаббакирийа̄самут̣т̣ха̄пакамиччха̄каммантаппаха̄нена самма̄камманто нираваджджасамут̣т̣ха̄панакиччава̄ хоти, сампайутте ча самут̣т̣ха̄пенто ева паваттатӣти авипарӣтам̣ самут̣т̣ха̄панасабха̄во. самма̄ вода̄паналаккхан̣оти ка̄йава̄ча̄нам̣, кхандхасанта̄насса ча сам̣килесабхӯтамиччха̄джӣваппаха̄нена авипарӣтам̣ вода̄панасабха̄во. самма̄ паггахалаккхан̣оти сасампайуттадхаммасса читтасса сам̣килесапаккхе патитумадатва̄ авипарӣтам̣ паггахан̣асабха̄во. самма̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ти та̄дибха̄валаккхан̣ена авипарӣтам̣ таттха упат̣т̣ха̄насабха̄во. самма̄ сама̄дха̄налаккхан̣оти виккхепавиддхам̣санена авипарӣтам̣ читтасса сама̄даханасабха̄во.
сахаджекат̣т̣хата̄йа дит̣т̣хекат̣т̣ха̄ авиджджа̄дайо миччха̄дит̣т̣хито ан̃н̃е аттано паччанӣкакилеса̄ на̄ма. пассатӣти пака̄сети киччапат̣иведхена пат̣ивиджджхати. тена̄ха ‘‘таппат̣и…пе… асаммохато’’ти. идан̃хи тасса̄ пассана̄ка̄радассанам̣. тенева хи самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄тена ан̇гена таттха паччавеккхан̣а̄ паваттати. пурима̄ни две кичча̄ни саббесамева са̄дха̄ран̣а̄нӣти а̄ха ‘‘самма̄сан̇каппа̄дайопӣ’’тиа̄ди. ‘‘татхева̄’’ти имина̄ ‘‘аттано паччанӣкакилесехи саддхи’’нти идаманукад̣д̣хати.
пуббабха̄гети упача̄раккхан̣е. упача̄рабха̄вана̄васена анекава̄рам̣ паваттачиттаккхан̣икатта̄ на̄наккхан̣а̄. аничча̄дилаккхан̣ависайатта̄ на̄на̄рамман̣а̄. маггасса екачиттаккхан̣икатта̄ екаккхан̣а̄. нибба̄на̄рамман̣атта̄ ека̄рамман̣а̄. киччатоти пуббабха̄ге дуккха̄дин̃а̄н̣ехи каттаббена идха са̄тисайам̣ ниббаттена киччена, имассева ва̄ н̃а̄н̣асса дуккха̄диппака̄санакиччена. чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати чатӯсу саччесу ка̄таббакичча ниббаттито.тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати ка̄масан̇каппа̄диппаха̄наниббаттито. сиккха̄падавибхан̇ге ‘‘виратичетана̄, саббе сампайуттадхамма̄ ча сиккха̄пада̄нӣ’’ти (вибха. 704) вуччанти. таттха пана падха̄на̄нам̣ виратичетана̄нам̣ васена ‘‘виратийопи хонти четана̄йопӣ’’ти вуттам̣, муса̄ва̄да̄дӣхи вираман̣ака̄ле ва̄ виратийо, субха̄сита̄дива̄ча̄бха̄сана̄дика̄ле четана̄йо хонтӣти йоджетабба̄. четана̄нам̣ амагган̇гатта̄ ‘‘маггаккхан̣е пана виратийова̄’’ти а̄ха. екассева н̃а̄н̣асса дуккха̄дин̃а̄н̣ата̄ вийа, ека̄йева виратийа̄ муса̄ва̄да̄дивиратибха̄во вийа ча ека̄йа ева четана̄йа самма̄ва̄ча̄дикиччаттайаса̄дхана̄самбхавена самма̄ва̄ча̄дибха̄ва̄сиддхито, там̣сиддхийан̃ча ан̇гаттайатта̄сиддхито ча евам̣ вуттантипи дат̣т̣хаббам̣. имина̄ чета̄сам̣ дувидхатам̣, абхедатан̃ча дассети. саммаппадха̄насатипат̣т̣ха̄навасена̄ти чатусаммаппадха̄начатусатипат̣т̣ха̄набха̄вавасена.
йадипи сама̄дхиупака̄рака̄нам̣ абхиниропана̄ нумаджджанасампийа̄йану пабрӯханасанта̄нам̣ витаккавича̄рапӣтисукхопеккха̄нам̣ васена чатӯхи джха̄нехи самма̄сама̄дхи вибхатто, татха̄пи ва̄йа̄мо вийа ануппанна̄кусала̄нуппа̄дана̄дичатува̄йа̄макиччам̣, сати вийа ча асубха̄сукха̄ничча̄наттабхӯтесу ка̄йа̄дӣсу субха̄дисан̃н̃а̄паха̄начатусатикиччам̣ екова сама̄дхи чатуккаджджха̄насама̄дхикиччам̣ на са̄дхети. тасма̄ пуббабха̄гепи пат̣хамаджджха̄насама̄дхи пат̣хамаджджха̄насама̄дхи ева. татха̄ маггаккхан̣епи пуббабха̄гепи дутийаджджха̄насама̄дхи дутийаджджха̄насама̄дхи ева. татха̄ маггаккхан̣епи пуббабха̄гепи татийаджджха̄насама̄дхи татийаджджха̄насама̄дхи ева. татха̄ маггаккхан̣епи пуббабха̄гепи чатуттхаджджха̄насама̄дхи чатуттхаджджха̄насама̄дхи ева. татха̄ маггаккхан̣епӣти а̄ха ‘‘пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи самма̄сама̄дхийева̄’’ти.
тасма̄ти пан̃н̃а̄паджджотатта̄ авиджджа̄ндхака̄рам̣ видхамитва̄ пан̃н̃а̄саттхатта̄ килесачоре гха̄тентоти йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣. йасма̄ пана ана̄димати сам̣са̄ре имина̄ йогина̄ када̄чипи асамуггха̄т̣итапуббо килесаган̣о, тасса самуггха̄т̣ако ча арийамагго. айан̃четтха самма̄дит̣т̣хи парин̃н̃а̄бхисамайа̄дивасена паваттийа̄ пуббан̇гама̄ хоти бахӯпака̄ра̄, тасма̄. тадева бахӯпака̄ратам̣ ка̄ран̣абха̄вена дассетум̣ ‘‘йогино бахӯпака̄ратта̄’’ти вуттам̣.
тасса̄ти самма̄дит̣т̣хийа̄. ‘‘бахӯпака̄ро’’ти ватва̄ там̣ бахӯпака̄ратам̣ упама̄йа вибха̄венто ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. айам̣ тамбакам̣са̄димайатта̄ кӯт̣о. там̣парихаран̣ато маха̄са̄рата̄йа чхеко. еванти йатха̄ херан̃н̃икасса чаккхуна̄ дисва̄ каха̄пан̣авибха̄гаджа̄нане кирийа̄са̄дхакатамабха̄вена каран̣антарам̣ бахука̄рам̣ йадидам̣ хаттхо, евам̣ йогино пан̃н̃а̄йа олокетва̄ дхаммавибха̄гаджа̄нане пуббача̄рӣбха̄вена дхаммантарам̣ бахука̄рам̣ йадидам̣ витакко витаккетва̄ва пан̃н̃а̄йа тадавабодхато. тасма̄ самма̄сан̇каппо самма̄дит̣т̣хийа̄ бахука̄роти адхиппа̄йо. дутийаупама̄йам̣ еванти йатха̄ таччхако парена париваттетва̄ париваттетва̄ диннам̣ даббасамбха̄рам̣ ва̄сийа̄ таччхетва̄ геха̄дикаран̣акамме упанети, евам̣ йогӣ витаккена лаккхан̣а̄дито витаккетва̄ диннадхамме йа̄тха̄вато париччхиндитва̄ парин̃н̃а̄бхисамайа̄дикамме упанетӣти йоджана̄. вачӣбхедасса упака̄рако витакко са̄ваджджа̄наваджджавачӣбхеде ниваттанапаваттанакара̄йа самма̄ва̄ча̄йапи упака̄ракова̄ти а̄ха ‘‘сва̄йа’’нтиа̄ди. ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄дина̄ дхаммадинна̄йа бхиккхунийа̄ виса̄кхасса на̄ма гахапатино вуттам̣ чӯл̣аведалласуттападам̣ (ма. ни. 1.464) са̄дхакабха̄вена дассети. бхиндатӣти ниччха̄рети.
вачӣбхеданийа̄мика̄ ва̄ча̄ ка̄йикакирийа̄нийа̄макасса каммантасса упака̄рика̄ти тадаттхам̣ локато па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. убхайам̣ сучаританти ка̄йасучаритам̣, вачӣсучаритан̃ча. а̄джӣват̣т̣хамакасӣлам̣ на̄ма чатуббидхавачӣсучаритативидхака̄йасучаритехи саддхим̣ самма̄а̄джӣвам̣ ат̣т̣хамам̣ катва̄ вуттам̣ а̄дибрахмачарийакасӣлам̣. йан̃хи сандха̄йа вуттам̣ ‘‘пуббева кхо панасса ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ а̄джӣво супарисуддхо хотӣ’’ти. тадубхайа̄нантаранти дуччаритадвайаппаха̄йакасса сучаритадвайапа̄рипӯрихетубхӯтасса самма̄ва̄ча̄самма̄каммантадвайасса анантарам̣. суттапаматтена̄ти аппоссуккам̣ суттена, паматтена ча. идам̣ вӣрийанти чатуббидхам̣ саммаппадха̄навӣрийам̣. ка̄йа̄дӣсӯти ка̄йаведана̄читтадхаммесу. индрийасамата̄дайо сама̄дхисса упака̄рака̄. таббидхура̄ дхамма̄ анупака̄рака̄. гатийоти ниппхаттийо, кичча̄дисабха̄ве ва̄. саманвеситва̄ти упадха̄ретва̄, хетумхи ча̄йам̣ тва̄паччайо.
двепаббаджитаваттхуван̣н̣ана̄
376-7. касма̄ а̄раддханти анусандхика̄ран̣ам̣ пуччхитва̄ там̣ виссаджджетум̣ ‘‘айам̣ кира̄’’тиа̄ди вуттам̣ тена аджджха̄сайа̄нусандхивасена̄йам̣ упари десана̄ паватта̄ти дассети. тена̄ти татха̄ладдхикатта̄. асса̄ти личчхавиран̃н̃о. десана̄йанти сан̣хасукхума̄йа сун̃н̃атапат̣исан̃н̃утта̄йа йатха̄деситадесана̄йа. на̄дхимуччатӣти на саддахати на пасӣдати. тантидхаммам̣ на̄ма катхентоти йесам̣ аттха̄йа дхаммо катхӣйати, таттха тесам̣ асатипи маггапат̣иведхе кевалам̣ са̄сане павен̣ӣбхӯтам̣, парийаттибхӯтам̣ ва̄ тантидхаммам̣ катва̄ катхенто, тена тада̄ тесам̣ маггапат̣иведха̄бха̄вам̣ дассети. еварӯпасса̄ти самма̄самбуддхатта̄ авипарӣтадесаната̄йа евам̣па̄кат̣адхаммака̄йасса саттхуно. асса̄ти пат̣хамаджджха̄на̄дисамадхигамена сама̄хитачиттасса кулапуттасса етам̣ ‘‘там̣ джӣва’’нтиа̄дина̄ уччхеда̄дигахан̣ам̣ апи ну йуттанти пуччхати, ладдхийа̄ пана джха̄на̄дхигамаматтена на та̄ва вивечитатта̄ ‘‘йуттамассета’’нти техи вутте джха̄нала̄бхинопетам̣ гахан̣ам̣ айуттамева̄ти там̣ уччхедава̄дам̣, сассатава̄дам̣ ва̄ ‘‘ахам̣ кхо…пе… на вада̄мӣ’’тиа̄дина̄ пат̣иккхипитва̄ти са̄дхиппа̄йаттхо. етанти пат̣хамаджджха̄на̄дикам̣. еванти йатха̄вуттанайена. атха ча пана̄ти евам̣ джа̄нанато, пассанато ча. ка̄мам̣ випассака̄дидассанампи па̄л̣ийам̣ катам̣, арахаттакӯт̣ена пана десана̄ нит̣т̣ха̄пита̄ти дассетум̣ ‘‘уттари кхӣн̣а̄савам̣ дассетва̄’’ти вуттам̣. те хи две паббаджита̄ випассакато пат̣т̣ха̄йа ‘‘на каллам̣ тассетам̣ вачана̄йа̄’’ти авочум̣. имасса̄ти кхӣн̣а̄савасса. кин̃ча̄пи ‘‘аттамана̄ ахесу’’нти па̄л̣ийам̣ на вуттам̣, ‘‘на калла’’нтиа̄дина̄ пана виссаджджана̄вачаненева тесам̣ аттаманата̄ ведитабба̄ти а̄ха ‘‘те мама̄’’тиа̄ди. таттха йасма̄ кхӣн̣а̄саво вигатасаммохо тин̣н̣авичикиччхо, тасма̄ тасса татха̄ ваттумайуттанти уппаннаниччхайата̄йа там̣ мама вачанам̣ сутва̄ аттамана̄ ахесунти аттхо. сопи кхо личчхави ра̄джа̄ те вийа татха̄сан̃джа̄таниччхайатта̄ аттамано ахоси. тена̄ха ‘‘евам̣ вутте сопи аттамано ахосӣ’’ти. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.
ити суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йа парамасукхумагамбхӣрадуранубодхаттхапаридӣпана̄йа сувималавипулапан̃н̃а̄веййаттийаджанана̄йа са̄дхувила̄синийа̄ на̄ма лӣнаттхапака̄санийа̄ маха̄лисуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхапака̄сана̄.
маха̄лисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.