намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
дӣгханика̄йе
сӣлаккхандхаваггаабхинават̣ӣка̄
гантха̄рамбхакатха̄
йо десетва̄на саддхаммам̣, гамбхӣрам̣ дуддасам̣ варам̣;
дӣгхадассӣ чирам̣ ка̄лам̣, патит̣т̣ха̄песи са̄санам̣.1.
винеййаджджха̄сайе чхекам̣, маха̄матим̣ маха̄дайам̣;
натва̄на там̣ сасаддхаммаган̣ам̣ га̄равабха̄джанам̣.2.
сан̇гӣтиттайама̄рул̣ха̄, дӣгха̄гамаварасса йа̄;
сам̣ван̣н̣ана̄ йа̄ ча тасса̄, ван̣н̣ана̄ са̄дхуван̣н̣ита̄. 3.
а̄чарийадхаммапа̄ла- ттхеренева̄бхисан̇кхата̄;
самма̄ нипун̣агамбхӣра-дуддасаттхаппака̄сана̄.4.
ка̄ман̃ча са̄ татха̄бхӯта̄, парампара̄бхата̄ пана;
па̄т̣хато аттхато ча̄пи, бахуппама̄далекхана̄.5.
сан̇кхепатта̄ ча сотӯхи, самма̄ н̃а̄тум̣ судуккара̄;
тасма̄ сабрахмача̄рӣнам̣, йа̄чанам̣ самануссарам̣.6.
йо’некасетана̄гиндо, ра̄джа̄ на̄на̄рат̣т̣хиссаро;
са̄санасодхане дал̣хам̣, сада̄ усса̄хама̄насо.7.
там̣ нисса̄йа ‘‘мамесопи, саттхуса̄санаджотане;
аппева на̄мупаттхамбхо, бхавеййа̄’’ти вичинтайам̣.8.
ван̣н̣анам̣ а̄рабхисса̄ми, са̄дхиппа̄йамаха̄пайам̣;
аттхам̣ тамупанисса̄йа, ан̃н̃ан̃ча̄пи йатха̄рахам̣.9.
чакка̄бхивуд̣д̣хика̄ма̄нам̣, дхӣра̄нам̣ читтатосанам̣;
са̄дхувила̄синим̣ на̄ма, там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄ти. 10.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄
на̄на̄найанипун̣агамбхӣравичитрасиккхаттайасан̇гахасса буддха̄нубуддхасам̣ван̣н̣итасса саддха̄вахагун̣асампаннасса дӣгха̄гамаварасса гамбхӣрадуранубодхаттхадӣпакам̣ сам̣ван̣н̣анамимам̣ каронто сакасамайасамайантарагаханаджджхога̄ханасаматтхо маха̄веййа̄каран̣ойама̄чарийо сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайапан̣а̄мапайоджана̄дивидха̄на̄ни каронто пат̣хамам̣ та̄ва ратанаттайапан̣а̄мам̣ ка̄тум̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄дима̄ха. еттха ча сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайапан̣а̄макаран̣аппайоджанам̣ таттха таттха бахудха̄ папан̃ченти а̄чарийа̄. татха̄ хи ван̣н̣айанти –
‘‘сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе саттхари пан̣а̄макаран̣ам̣ дхаммасса сва̄ккха̄табха̄вена саттхари паса̄даджананаттхам̣, саттху ча авитатхадесанабха̄ваппака̄санена дхамме паса̄даджананаттхам̣. тадубхайаппаса̄да̄ хи махато аттхасса сиддхи хотӣ’’ти (дха. са. т̣ӣ. 1-1).
атха ва̄ ‘‘ратанаттайапан̣а̄мавачанам̣ аттано ратанаттайаппаса̄дасса вин̃н̃а̄панаттхам̣, там̣ пана вин̃н̃ӯнам̣ читта̄ра̄дханаттхам̣, там̣ ат̣т̣хакатха̄йа га̄хан̣аттхам̣, там̣ саббасампаттиниппха̄данаттха’’нти. атха ва̄ ‘‘сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайавандана̄ сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса пабхаваниссайависуддхипат̣иведанаттхам̣, там̣ пана дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су вин̃н̃ӯнам̣ бахума̄нуппа̄данаттхам̣, там̣ саммадева тесам̣ уггахан̣адха̄ран̣а̄диккамаладдхабба̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббахитасукханиппха̄данаттха’’нти. атха ва̄ ‘‘ман̇галабха̄вато, саббакирийа̄су пуббакиччабха̄вато, пан̣д̣итехи сама̄чаритабха̄вато, а̄йатим̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄’’ти. атха ва̄ ‘‘чатугамбхӣрабха̄вайуттам̣ дхаммавинайам̣ сам̣ван̣н̣етука̄масса маха̄самуддам̣ ога̄хантасса вийа пан̃н̃а̄веййаттийасаманна̄гатасса̄пи махантам̣ бхайам̣ самбхавати, бхайаккхайа̄вахан̃четам̣ ратанаттайагун̣а̄нуссаран̣аджанитам̣ пан̣а̄мапӯджа̄видха̄нам̣, тато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄’’ти. атха ва̄ ‘‘асаттхарипи саттха̄бхинивесасса локасса йатха̄бхӯтам̣ саттхари ева самма̄самбуддхе саттхусамбха̄ванаттхам̣, асаттхари ча саттхусамбха̄ванапариччаджа̄панаттхам̣, ‘татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’ти (па̄ра̄. 195) ча вуттадосапарихаран̣аттхам̣ сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ пан̣а̄макирийа̄’’ти. атха ва̄ ‘‘буддхасса бхагавато пан̣а̄мавидха̄нена самма̄самбуддхабха̄ва̄дхигама̄йа буддхайа̄нам̣ пат̣ипаджджанта̄нам̣ усса̄хаджананаттхам̣, саддхаммасса ча пан̣а̄мавидха̄нена паччекабуддхабха̄ва̄дхигама̄йа паччекабуддхайа̄нам̣ пат̣ипаджджанта̄нам̣ усса̄хаджананаттхам̣, сан̇гхасса ча пан̣а̄мавидха̄нена параматтхасан̇гхабха̄ва̄дхигама̄йа са̄вакайа̄нам̣ пат̣ипаджджанта̄нам̣ усса̄хаджананаттхам̣ сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ пан̣а̄макирийа̄’’ти. атха ва̄ ‘‘ман̇гала̄дика̄ни саттха̄ни анантара̄йа̄ни, чират̣т̣хитика̄ни, бахумата̄ни ча бхавантӣти евам̣ладдхика̄нам̣ читтапаритосанаттхам̣ сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ пан̣а̄макирийа̄’’ти. атха ва̄ ‘‘сотуджана̄нам̣ йатха̄вуттапан̣а̄мена анантара̄йена уггахан̣адха̄ран̣а̄диниппха̄данаттхам̣ сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ пан̣а̄макирийа̄. сотуджана̄нуггахамева хи падха̄нам̣ катва̄ а̄чарийехи сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе тхутипан̣а̄мапаридӣпака̄ни ва̄кйа̄ни никкхипӣйанти, итаратха̄ вина̄пи там̣ никкхепам̣ ка̄йаманопан̣а̄менева йатха̄дхиппетаппайоджанасиддхито киметена гантхага̄равакаран̣ена̄’’ти ча евама̄дина̄. майам̣ пана идха̄дхиппетамева пайоджанам̣ дассайисса̄ма, тасма̄ сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панаттханти ведитаббам̣. идамева ча пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘ити ме пасаннаматино …пе… тасса̄нубха̄вена̄’’ти. ратанаттайапан̣а̄макаран̣ан̃хи йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панаттхам̣ ратанаттайапӯджа̄йа пан̃н̃а̄па̄т̣авабха̄вато, та̄йа ча пан̃н̃а̄па̄т̣авам̣ ра̄га̄дималавидхаманато. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йасмим̣ маха̄на̄ма самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; а. ни. 11.11).
тасма̄ ратанаттайапӯджа̄йа виккха̄литамала̄йа пан̃н̃а̄йа па̄т̣авасиддхи. атха ва̄ ратанаттайапӯджа̄йа пан̃н̃а̄падат̣т̣ха̄насама̄дхихетутта̄ пан̃н̃а̄па̄т̣авам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘уджугатачитто кхо пана маха̄на̄ма арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммопасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йати, пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведайати, сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (а. ни. 6.10; а. ни. 11.11).
сама̄дхисса ча пан̃н̃а̄йа падат̣т̣ха̄набха̄во ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 3.5; 4.99; 5.1071; нетти. 40; пет̣ако. 66; ми. па. 14) вуттойева. тато евам̣ пат̣убхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа кхедамабхибхуййа пат̣ин̃н̃а̄там̣ сам̣ван̣н̣анам̣ сама̄пайиссати. тена вуттам̣ ‘‘ратанаттайапан̣а̄макаран̣ан̃хи…пе… пан̃н̃а̄па̄т̣авабха̄вато’’ти. атха ва̄ ратанаттайапӯджа̄йа а̄йуван̣н̣асукхабалавад̣д̣ханато анантара̄йена парисама̄панам̣ ведитаббам̣. ратанаттайапан̣а̄мена хи а̄йуван̣н̣асукхабала̄ни вад̣д̣ханти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘абхива̄данасӣлисса, ниччам̣ вуд̣д̣ха̄пача̄йино;
чатта̄ро дхамма̄ вад̣д̣ханти, а̄йу ван̣н̣о сукхам̣ бала’’нти. (дха. па. 109);
тато а̄йуван̣н̣асукхабалавуддхийа̄ хотвева ка̄рийанит̣т̣ха̄нанти вуттам̣ ‘‘ратанаттайапӯджа̄йа а̄йу…пе… ведитабба’’нти. атха ва̄ ратанаттайапӯджа̄йа пат̣ибха̄на̄париха̄на̄вахатта̄ анантара̄йена парисама̄панам̣ ведитаббам̣. апариха̄на̄ваха̄ хи ратанаттайапӯджа̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘саттиме бхиккхаве, апариха̄нӣйа̄ дхамма̄, катаме сатта? саттхуга̄равата̄, дхаммага̄равата̄, сан̇гхага̄равата̄, сиккха̄га̄равата̄, сама̄дхига̄равата̄, калйа̄н̣амиттата̄, совачассата̄’’ти (а. ни. 7.34) тато пат̣ибха̄на̄париха̄нена хотвева йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тапарисама̄пананти вуттам̣ ‘‘ратанаттайа…пе… ведитабба’’нти. атха ва̄ паса̄даваттхӯсу пӯджа̄йа пун̃н̃а̄тисайабха̄вато анантара̄йена парисама̄панам̣ ведитаббам̣. пун̃н̃а̄тисайа̄ хи паса̄даваттхӯсу пӯджа̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато, буддхе йадива са̄ваке;
папан̃часаматикканте, тин̣н̣асокапариддаве.
те та̄дисе пӯджайато, ниббуте акутобхайе;
на сакка̄ пун̃н̃ам̣ сан̇кха̄тум̣, иметтамапи кеначӣ’’ти. (кху. па̄. 196; апа. 1.10.2);
пун̃н̃а̄тисайо ча йатха̄дхиппетапарисама̄панупа̄йо. йатха̄ха –
‘‘еса деваманусса̄нам̣, саббака̄мададо нидхи;
йам̣ йадева̄бхипаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти. (кху. па̄. 8.10);
упа̄йесу ча пат̣ипаннасса хотвева ка̄рийанит̣т̣ха̄нанти вуттам̣ ‘‘паса̄даваттхӯсу…пе… ведитабба’’нти. евам̣ ратанаттайапӯджа̄ ниратисайапун̃н̃аккхеттасамбуддхийа̄ апаримеййаппабха̄во пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти, бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. тасма̄ сувуттам̣ ‘‘сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панаттханти ведитабба’’нти.
евам̣ пана сапайоджанам̣ ратанаттайапан̣а̄мам̣ каттука̄мо буддхаратанамӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ пат̣хамам̣ тасса пан̣а̄мам̣ ка̄тума̄ха – ‘‘карун̣а̄сӣталахадайам̣…пе… гативимутта’’нти. буддхаратанамӯлака̄ни хи дхаммасан̇гхаратана̄ни, тесу ча дхаммаратанамӯлакам̣ сан̇гхаратанам̣, татха̄бха̄во ча ‘‘пун̣н̣ачандо вийа бхагава̄, чандакиран̣аникаро вийа тена десито дхаммо, чандакиран̣асамуппа̄дитапӣн̣ито локо вийа сан̇гхо’’ти евама̄дӣхи ат̣т̣хакатха̄йама̄гатаупама̄хи вибха̄ветаббо. атха ва̄ саббасатта̄нам̣ агготи катва̄ пат̣хамам̣ буддхо, таппабхавато, тадупадеситато ча таданантарам̣ дхаммо, тасса дхаммасса са̄дха̄ран̣ато, тада̄севанато ча таданантарам̣ сан̇гхо вутто. ‘‘саббасатта̄нам̣ ва̄ хите винийоджакоти катва̄ пат̣хамам̣ буддхо, саббасаттахитатта̄ таданантарам̣ дхаммо, хита̄дхигама̄йа пат̣ипанно адхигатахито ча̄ти катва̄ таданантарам̣ сан̇гхо вутто’’ти ат̣т̣хакатха̄гатанайена анупуббата̄ ведитабба̄.
буддхаратанапан̣а̄ман̃ча каронто кевалапан̣а̄мато тхомана̄пуббан̇гамоваса̄тисайоти ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄дипадехи тхомана̄пуббан̇гаматам̣ дассети. тхомана̄пуббан̇гамена хи пан̣а̄мена саттху гун̣а̄тисайайого, тато часса ануттараванданӣйабха̄во, тена ча аттано пан̣а̄масса кхеттан̇гатабха̄во, тена часса кхеттан̇гатасса пан̣а̄масса йатха̄дхиппетаниппхаттихетубха̄во дасситоти. тхомана̄пуббан̇гаматан̃ча дассенто йасса̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ суттантадесана̄ карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄йева, на винайадесана̄ вийа карун̣а̄ппадха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти тадубхайаппадха̄намева тхоманама̄рабхати. еса̄ хи а̄чарийасса пакати, йадидам̣ а̄рамбха̄нурӯпатхомана̄. тенева ча винайадесана̄йа сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ‘‘йо каппакот̣ӣхипи…пе… маха̄ка̄рун̣икасса тасса̄’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. гантха̄рамбхакатха̄) карун̣а̄ппадха̄нам̣, абхидхаммадесана̄йа сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ‘‘карун̣а̄ вийа…пе… йатха̄ручӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 1) пан̃н̃а̄ппадха̄нан̃ча тхоманама̄раддхам̣. винайадесана̄ хи а̄сайа̄динирапеккхакевалакарун̣а̄йа па̄катикасаттена̄пи асотабба̄рахам̣ сун̣анто, апуччхитабба̄рахам̣ пуччханто, аваттабба̄рахан̃ча ваданто сиккха̄падам̣ пан̃н̃апесӣти карун̣а̄ппадха̄на̄. татха̄ хи уккам̣сапарийантагатахироттаппопи бхагава̄ локийаса̄дхуджанехипи парихаритабба̄ни ‘‘сикхаран̣ӣ, самбхинна̄’’тиа̄дивачана̄ни, (па̄ра̄. 185) йатха̄пара̄дхан̃ча гарахавачана̄ни маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо маха̄парисамаджджхе абха̄си, там̣там̣сиккха̄падапан̃н̃атти ка̄ран̣а̄пеккха̄йа ча веран̃джа̄дӣсу са̄рӣрикам̣ кхедаманубхоси. тасма̄ кин̃ча̄пи бхӯмантарапаччайа̄ка̄расамайантаракатха̄нам̣ вийа винайапан̃н̃аттийа̄пи самут̣т̣ха̄пика̄ пан̃н̃а̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа атисайакиччаватӣ, карун̣а̄йа киччам̣ пана татопи адхиканти винайадесана̄йа карун̣а̄ппадха̄ната̄ вутта̄. карун̣а̄бйа̄па̄ра̄дхиката̄йа хи десана̄йа карун̣а̄падха̄ната̄, абхидхаммадесана̄ пана кевалапан̃н̃а̄ппадха̄на̄ параматтхадхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вапат̣иведхасаматтха̄йа пан̃н̃а̄йа таттха са̄тисайаппаваттито. суттантадесана̄ пана карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайа̄дхимуттичарита̄дибхедапариччхинданасаматтха̄йа пан̃н̃а̄йа саттесу ча маха̄карун̣а̄йа таттха са̄тисайаппаваттито. суттантадесана̄йа хи маха̄карун̣а̄йа сама̄паттибахуло винеййасанта̄не тададжджха̄сайа̄нуломена гамбхӣраматтхападам̣ патит̣т̣хапеси. тасма̄ а̄рамбха̄нурӯпам̣ карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄намева тхоманам̣ катанти ведитаббам̣, айаметтха самуда̄йаттхо.
айам̣ пана авайаваттхо – киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати паччайавекаллакаран̣ена апанетӣти аттхо. дуккхитесу ва̄ кирийати паса̄рийатӣти карун̣а̄. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати виба̄дхати, парадуккхам̣ ва̄ вина̄сетӣти аттхо. парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ камити сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄ аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати вибандхатӣти, саббаттха саддасаттха̄нуса̄рена паданиппхатти ведитабба̄. ун̣ха̄бхитаттехи севӣйатӣти сӣтам̣, ун̣ха̄бхисаманам̣. там̣ ла̄ти ган̣ха̄тӣти сӣталам̣, ‘‘читтам̣ ва̄ те кхиписса̄ми, хадайам̣ ва̄ те пха̄лесса̄мӣ’’ти (сам̣. ни. 1.246; су. ни. а̄л̣авакасутта) еттха уро ‘‘хадайа’’нти вуттам̣, ‘‘ваккам̣ хадайа’’нти (ма. ни. 1.110; 2.114; 3.154) еттха хадайаваттху, ‘‘хадайа̄ хадайам̣ ман̃н̃е ан̃н̃а̄йа таччхатӣ’’ти (ма. ни. 1.63) еттха читтам̣, идха̄пи читтамева аббхантарат̣т̣хена хадайам̣. аттано сабха̄вам̣ ва̄ харатӣти хадайам̣, ра-ка̄расса да-ка̄рам̣ катва̄ти неруттика̄. карун̣а̄йа сӣталам̣ хадайамасса̄ти карун̣а̄сӣталахадайо, там̣ карун̣а̄сӣталахадайам̣.
ка̄ман̃четтха паресам̣ хитопасам̣ха̄расукха̄диапариха̄ниджджха̄насабха̄вата̄йа, бйа̄па̄да̄дӣнам̣ уджувипаччанӣката̄йа ча саттасанта̄нагатасанта̄павиччхедана̄ка̄раппаваттийа̄ метта̄мудита̄нампи читтасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ упалаббхати, татха̄пи парадуккха̄панайана̄ка̄раппаваттийа̄ парӯпата̄па̄саханараса̄ авихим̣са̄бхӯта̄ карун̣а̄ва висесена бхагавато читтасса читтапассаддхи вийа сӣтибха̄ванимиттанти тасса̄йева читтасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄. карун̣а̄мукхена ва̄ метта̄мудита̄нампи хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. на хи саббаттха ниравасесаттхо упадисӣйати, падха̄насахачаран̣а̄вина̄бха̄ва̄динайехипи йатха̄лаббхама̄нам̣ гайхама̄натта̄. апичеттха там̣сампайуттан̃а̄н̣асса чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣апарийа̄панната̄йа аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ависесанибандханабхӯта̄ са̄тисайам̣, ниравасесан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сависайабйа̄пита̄йа маха̄карун̣а̄бха̄вамупагата̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣аса̄тисайабха̄ваппатта̄ карун̣а̄ва хадайасӣталаттахетубха̄вена вутта̄. атха ва̄ сатипи метта̄мудита̄нам̣ паресам̣ хитопасам̣ха̄расукха̄диапариха̄ниджджха̄насабха̄вата̄йа са̄тисайе хадайасӣталабха̄ванибандханатте сакалабуддхагун̣ависесака̄ран̣ата̄йа та̄сампи ка̄ран̣анти карун̣а̄йа ева хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄. карун̣а̄нида̄на̄ хи саббепи буддхагун̣а̄. карун̣а̄нубха̄ванибба̄пийама̄насам̣са̄радуккхасанта̄пасса хи бхагавато парадуккха̄панайанака̄мата̄йа анека̄нипи каппа̄намасан̇кхйеййа̄ни акилантарӯпассева ниравасесабуддхакарадхаммасамбхаран̣аниратасса самадхигатадхамма̄дхипатеййасса ча саннихитесупи саттасан̇гха̄тасамупанӣтахадайӯпата̄панимиттесу на ӣсакампи читтасӣтибха̄васса ан̃н̃атхаттамахосӣти. тӣсу четтха викаппесу пат̣хаме викаппе ависесабхӯта̄ буддхабхӯмигата̄, дутийе татхева маха̄карун̣а̄бха̄вӯпагата̄, татийе пат̣хама̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа тӣсупи аваттха̄су паватта̄ бхагавато карун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. пан̃н̃апетӣти ва̄ пан̃н̃а̄, там̣ тадаттхам̣ па̄кат̣ам̣ каротӣти аттхо. са̄йева н̃еййа̄варан̣аппаха̄нато пака̄рехи дхаммасабха̄ваджотанат̣т̣хена паджджототи пан̃н̃а̄паджджото. пан̃н̃авато хи екапаллан̇кенапи нисиннасса дасасахассилокадха̄ту екападжджота̄ хоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘чатта̄роме бхиккхаве, паджджота̄. катаме чатта̄ро? чандападжджото, сӯрийападжджото, аггипаджджото, пан̃н̃а̄паджджото, име кхо бхиккхаве, чатта̄ро паджджота̄. етадаггам̣ бхиккхаве, имесам̣ чатуннам̣ паджджота̄нам̣ йадидам̣ пан̃н̃а̄паджджото’’ти (а. ни. 4.145). тена вихато висесена самуггха̄т̣итоти пан̃н̃а̄паджджотавихато, висесата̄ четтха упари а̄ви бхависсати. муйханти тена, сайам̣ ва̄ муйхати, муйханаматтамева ва̄ танти мохо, авиджджа̄. свева висайасабха̄вапат̣иччха̄данато андхака̄расариккхата̄йа тамо вийа̄ти мохатамо. сатипи тамасаддасса садисакаппанамантарена авиджджа̄ва̄чакатте мохасаддасаннидха̄нена таббисесаката̄веттха йутта̄ти садисакаппана̄. пан̃н̃а̄паджджотавихато мохатамо йасса̄ти пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамо, там̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣.
нану ча саббесампи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ пан̃н̃а̄паджджотена авиджджандхака̄рахатата̄ самбхавати, атха касма̄ ан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄висесагун̣ена бхагавато тхомана̄ вутта̄ти? сава̄санаппаха̄нена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ависесата̄самбхавато. саббесампи хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ пан̃н̃а̄паджджотахата̄виджджандхака̄раттепи сати саддха̄дхимуттехи вийа дит̣т̣хиппатта̄нам̣ са̄вакапаччекабуддхехи самма̄самбуддха̄нам̣ сава̄санаппаха̄нена килесаппаха̄насса висесо виджджатева̄ти. атха ва̄ паропадесамантарена аттано санта̄не аччантам̣ авиджджандхака̄равигамасса ниппха̄дитатта̄ (ниббаттитатта̄ ма. ни. т̣ӣ. 1.1), таттха ча саббан̃н̃ута̄йа балесу ча васӣбха̄васса самадхигататта̄, парасантатийан̃ча дхаммадесана̄тисайа̄нубха̄вена саммадева тасса паваттитатта̄, бхагава̄йева висесато пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамабха̄вена тхометабботи. имасмин̃ча аттхавикаппе пан̃н̃а̄паджджотападена сасанта̄нагатамохавидхамана̄ пат̣иведхапан̃н̃а̄ чева парасанта̄нагатамохавидхамана̄ десана̄пан̃н̃а̄ ча са̄ман̃н̃аниддесена, екасесанайена ва̄ сан̇гахита̄. на ту пуримасмим̣ аттхавикаппе вийа пат̣иведхапан̃н̃а̄йева̄ти ведитаббам̣.
апаро найо – бхагавато н̃а̄н̣асса н̃еййапарийантикатта̄ сакалан̃еййадхаммасабха̄ва̄вабодханасаматтхена ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄паджджотена сакалан̃еййадхаммасабха̄ваччха̄дакамохатамасса вихататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣абхӯтена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣апан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамабха̄вена бхагавато тхомана̄ ведитабба̄. имасмим̣ пана аттхавикаппе мохатамавидхамананте адхигататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ка̄ран̣ӯпача̄рена сакасанта̄не мохатамавидхамананти ведитаббам̣. абхинӣха̄расампаттийа̄ сава̄санаппаха̄намева хи килеса̄нам̣ н̃еййа̄варан̣аппаха̄нанти, парасанта̄не пана мохатамавидхаманасса ка̄ран̣абха̄вато пхалӯпача̄рена ана̄варан̣ан̃а̄н̣амева мохатамавидхамананти вуччати. ана̄варан̣ан̃а̄н̣анти ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева, йена дхаммадесана̄паччавеккхан̣а̄ни кароти. тадидан̃хи н̃а̄н̣адвайам̣ аттхато екамева. анавасесасан̇кхата̄сан̇кхатасаммутидхамма̄рамман̣ата̄йа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ таттха̄варан̣а̄бха̄вато ниссан̇гача̄рамупа̄да̄йа ана̄варан̣ан̃а̄н̣анти, висайаппаваттимукхена пана ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣абха̄вадассанаттхам̣ двидха̄ катва̄ чхал̣а̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣абхеде вуттам̣.
ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣ авиджджа̄самуггха̄тойевеко паха̄насампаттивасена бхагавато тхомана̄йа гайхати, на пана са̄тисайам̣ ниравасесакилесаппаха̄нанти? вуччате – таппаха̄навачаненева хи тадекат̣т̣хата̄йа сакаласам̣килесасамуггха̄тасса джотитабха̄вато ниравасесакилесаппаха̄наметтха гайхати. на хи со сам̣килесо аттхи, йо ниравасеса̄виджджа̄самуггха̄танена на пахӣйатӣти. атха ва̄ сакалакусаладхаммуппаттийа̄, сам̣са̄раниваттийа̄ ча виджджа̄ вийа ниравасеса̄кусаладхаммуппаттийа̄, сам̣са̄раппаваттийа̄ ча авиджджа̄йева падха̄нака̄ран̣анти таббигха̄тавачаненева сакаласам̣килесасамуггха̄тавачанасиддхито сойевеко гайхатӣти. атха ва̄ сакаласам̣килесадхамма̄нам̣ муддхабхӯтатта̄ авиджджа̄йа там̣ самуггха̄тойевеко гайхати. йатха̄ха –
‘‘авиджджа̄ муддха̄ти джа̄на̄хи, виджджа̄ муддха̄дхипа̄тинӣ;
саддха̄сатисама̄дхӣхи, чхандавӣрийена сам̣йута̄’’ти. (су. ни. 1032; чӯл̣а. ни. 51);
санара̄маралокагарунти еттха пана пат̣хамапакатийа̄ авибха̄гена саттопи нароти вуччати, идха пана дутийапакатийа̄ мануджапурисойева, итаратха̄ локасаддасса аваттаббата̄ сийа̄. ‘‘йатха̄ хи пат̣хамапакатибхӯто сатто итара̄йа пакатийа̄ сет̣т̣хат̣т̣хена пуре уччат̣т̣ха̄не сети паваттатӣти пурисоти вуччати, евам̣ джет̣т̣хабха̄вам̣ нетӣти нароти. путтабха̄тубхӯтопи хи пуггало ма̄туджет̣т̣хабхагинӣнам̣ питут̣т̣ха̄не тит̣т̣хати, пагева бхаттубхӯто итара̄са’’нти (ви. ат̣т̣ха. 43-46) на̄ва̄вима̄наван̣н̣ана̄йам̣ вуттам̣. екасесаппакаппанена путхувачанантавиггахена ва̄ нара̄, маран̣ам̣ маро, со наттхи йесанти амара̄, саха нарехи, амарехи ча̄ти санара̄маро.гарати уггаччхати уггато па̄кат̣о бхаватӣти гару, гарасаддо хи уггаме. апича па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа бха̄рийат̣т̣хена ‘‘гарӯ’’ти вуччати.
ма̄та̄пита̄чарийесу, дуджджаре алахумхи ча;
маханте чуггате чева, ничхека̄дикаресу ча;
татха̄ ван̣н̣ависесесу, гарусаддо паваттати.
идха пана саббалока̄чарийе татха̄гате. кечи пана ‘‘гару, гурӯти ча двидха̄ гахетва̄ бха̄рийава̄чакатте гарусаддо, а̄чарийава̄чакатте ту гурусаддо’’ти ваданти, там̣ на гахетаббам̣. па̄л̣ивисайе хи саббесампи йатха̄вутта̄наматтха̄нам̣ ва̄чакатте гарусаддойевиччхитаббо ака̄расса а̄ка̄рабха̄вена ‘‘га̄рава’’нти таддхитантападасса савуддхикасса дассанато. саккатабха̄са̄висайе пана гурусаддойевиччхитаббо ука̄расса вуддхибха̄вена ан̃н̃атха̄ таддхитантападасса дассанатоти. санара̄маро ча со локо ча̄ти санара̄маралоко, тасса гарӯти татха̄, там̣ санара̄маралокагарум̣.‘‘санарамарӯлокагару’’нтипи пат̣ханти, тадапи арийа̄га̄тхатта̄ вуттилаккхан̣ато, аттхато ча йуттамева. аттхато хи дӣгха̄йука̄пи сама̄на̄ йатха̄париччхедам̣ маран̣асабха̄ватта̄ марӯти дева̄ вуччанти. етена деваманусса̄нам̣ вийа тадавасит̣т̣хасатта̄нампи йатха̄рахам̣ гун̣ависеса̄вахата̄йа бхагавато упака̄ракатам̣ дассети. нану четтха деваманусса̄ падха̄набхӯта̄, атха касма̄ тесам̣ аппадха̄ната̄ ниддисӣйатӣти? аттхато падха̄ната̄йа гахетаббатта̄. ан̃н̃о хи саддаккамо, ан̃н̃о аттхаккамоти саддаккама̄нуса̄рена падха̄на̄падха̄набха̄во на чодетаббо. едисесу хи сама̄сападесу падха̄нампи аппадха̄нам̣ вийа ниддисӣйати йатха̄ там̣ ‘‘сара̄джика̄йа париса̄йа̄’’ти, тасма̄ саббаттха аттхатова адхиппа̄йо гавеситаббо, на бйан̃джанаматтена. йатха̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘аттхан̃хи на̄тхо саран̣ам̣ авоча,
на бйан̃джанам̣ локахито махеси.
тасма̄ акатва̄ ратимаккхаресу,
аттхе нивесеййа матим̣ матима̄’’ти. (кан̇кха̄. ат̣т̣ха. пат̣хамапа̄ра̄джикакан̣д̣аван̣н̣ана̄);
ка̄ман̃четтха саттасан̇кха̄рабха̄джанавасена тивидхо локо, гарубха̄васса пана адхиппетатта̄ гарукаран̣асаматтхассева йуджджанато сатталокавасена аттхо гахетаббо. со хи локӣйанти еттха пун̃н̃а̄пун̃н̃а̄ни, таббипа̄ко ча̄ти локо, дассанаттхе ча локасаддамиччханти саддавидӯ. амараггахан̣ена четтха упапаттидева̄ адхиппета̄. апаро найо – самӯхаттхо еттха локасаддо самуда̄йавасена локӣйати пан̃н̃а̄пӣйатӣти катва̄. саха нарехӣти санара̄, тейева амара̄ти санара̄мара̄, тесам̣ локо татха̄, пуриманайенева йоджетаббам̣. амарасаддена четтха упапаттидева̄ вийа висуддхидева̄пи сан̇гайханти. тепи хи параматтхато маран̣а̄бха̄вато амара̄. имасмим̣ пана аттхавикаппе нара̄мара̄намева гахан̣ам̣ уккат̣т̣ханиддесавасена йатха̄ ‘‘саттха̄ деваманусса̄на’’нти (дӣ. ни. 1.157, 255). татха̄ хи сабба̄наттхапариха̄напуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄, садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантамупака̄рита̄йа апаримитанирупамаппабха̄вагун̣асаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уттамаманан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ га̄рават̣т̣ха̄нанти. ка̄ман̃ча иттхӣнампи татха̄упака̄ратта̄ бхагава̄ гаруйева, падха̄набхӯтам̣ пана локам̣ дассетум̣ пурисалин̇гена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. неруттика̄ пана ависесаниччхитат̣т̣ха̄не татха̄ ниддит̣т̣хамиччханти йатха̄ ‘‘нара̄ на̄га̄ ча гандхабба̄, абхива̄детва̄на паккаму’’нти (апа. 1.1.48). татха̄ ча̄ху –
‘‘напум̣сакена лин̇гена, саддода̄ху пумена ва̄;
ниддиссатӣти н̃а̄таббамависесавиниччхите’’ти.
вандети еттха пана –
ваттама̄на̄йа пан̃чамйам̣, саттамйан̃ча вибхаттийам̣;
етесу тӣсу т̣ха̄несу, вандесаддо паваттати.
идха пана ваттама̄на̄йам̣ ан̃н̃а̄самасамбхавато. таттха ча уттамапурисавасенаттхо гахетаббо ‘‘ахам̣ ванда̄мӣ’’ти. наманатхутийаттхесу ча вандасаддамиччханти а̄чарийа̄, тена ча сугатападам̣, на̄тхападам̣ ва̄ аджджха̄харитва̄ йоджетаббам̣. собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. гаманан̃четтха ка̄йагаманам̣, н̃а̄н̣агаманан̃ча, ка̄йагаманампи винеййаджанопасан̇каманам̣, пакатигаманан̃ча̄ти дуббидхам̣. бхагавато хи винеййаджанопасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣, татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дутавиламбитакхалита̄нукад̣д̣хананиппӣл̣ануккут̣ика-кут̣ила̄кулата̄дидосарахита- мавахаситара̄джахам̣са- васабхава̄ран̣амигара̄джагаманам̣ пакатигаманан̃ча, вималавипулакарун̣а̄сативӣрийа̄дигун̣ависесасахитампи н̃а̄н̣агаманам̣ абхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва маха̄бодхи, та̄ва нираваджджата̄йа собханамева̄ти. атха ва̄ ‘‘сайамбхӯн̃а̄н̣ена сакалампи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто самма̄ гато авагатоти сугато. йо хи гатйаттхо, со буддхайаттхо. йо ча буддхайаттхо, со гатйаттхоти. татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматама̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато. локаниродхам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато. локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато, айан̃чаттхо ‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣ’ти (маха̄ни. 38; чӯл̣ани. 27) сугатотиа̄дина̄ ниддесанайена вибха̄ветаббо.
апаро найо – сундарам̣ самма̄самбодхим̣, нибба̄намева ва̄ гато адхигатоти сугато. бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасам̣хитам̣ йатха̄рахам̣ ка̄лайуттамева ва̄чам̣ винеййа̄нам̣ самма̄ гадатӣти ва̄ сугато, да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄, там̣ сугатам̣. пун̃н̃а̄пун̃н̃акаммехи упападжджанавасена гантабба̄ти гатийо, упапаттибхавависеса̄. та̄ пана нирайа̄дибхедена пан̃чавидха̄, сакаласса̄пи бхавага̄микаммасса арийамагга̄дхигамена авипа̄ка̄рахабха̄вакаран̣ена ниваттитатта̄ пан̃чахипи та̄хи висам̣йутто хутва̄ муттоти гативимутто. уддхамуддхабхавага̄мино хи дева̄ там̣там̣каммавипа̄када̄нака̄ла̄нурӯпена тато тато бхавато мутта̄пи муттаматта̄ва, на пана висан̃н̃огавасена мутта̄, гатипарийа̄панна̄ ча там̣там̣бхавага̄микаммасса арийамаггена аниваттитатта̄, на татха̄ бхагава̄. бхагава̄ пана йатха̄вуттаппака̄рена висам̣йутто хутва̄ муттоти. тасма̄ анена бхагавато каттхачипи гатийа̄ апарийа̄паннатам̣ дассети. йато ча бхагава̄ ‘‘дева̄тидево’’ти вуччати. тенева̄ха –
‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;
йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;
те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);
там̣там̣гатисам̣ваттанака̄нан̃хи каммакилеса̄нам̣ маха̄бодхимӯлейева аггамаггена пахӣнатта̄ наттхи бхагавато там̣там̣гатипарийа̄панната̄ти аччантамева бхагава̄ саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сасаттаника̄йехи паримуттоти. атха ва̄ ка̄мам̣ саупа̄дисеса̄йапи нибба̄надха̄туйа̄ та̄хи гатӣхи вимутто, еса̄ пана ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти еттхевантогадха̄ти имина̄ падена анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ва тхометӣти дат̣т̣хаббам̣.
еттха пана аттахитасампаттипарахитапат̣ипаттивасена двӣха̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ката̄ хоти. тесу ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамо, саха ва̄сана̄йа килеса̄намаччантаппаха̄нам̣, анупа̄дисесанибба̄наппатти ча аттахитасампатти на̄ма, ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса пана саббадуккханиййа̄никадхаммадесана̄пайогато девадатта̄дӣсупи вируддхасаттесу ниччам̣ хитаджджха̄сайата̄, винӣтаббасатта̄нам̣ н̃а̄н̣апарипа̄кака̄ла̄гаманан̃ча а̄сайато парахитапат̣ипатти на̄ма. са̄ пана а̄сайапайогато дувидха̄, парахитапат̣ипатти тивидха̄ ча аттахитасампатти има̄йа га̄тха̄йа йатха̄рахам̣ пака̄сита̄ хоти. ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти хи етена а̄сайато парахитапат̣ипатти, самма̄ гаданаттхена сугатасаддена пайогато парахитапат̣ипатти. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣ гативимутта’’нти етехи, чатусаччапат̣иведхаттхена ча сугатасаддена тивидха̄пи аттахитасампатти, авасит̣т̣хат̣т̣хена пана тена, ‘‘санара̄маралокагару’’нти ча етена сабба̄пи аттахитасампатти, парахитапат̣ипатти ча пака̄сита̄ хоти.
атха ва̄ хетупхаласаттӯпака̄равасена тӣха̄ка̄рехи тхомана̄ ката̄. таттха хету на̄ма маха̄карун̣а̄сама̄його, бодхисамбха̄расамбхаран̣ан̃ча, тадубхайампи пат̣хамападена йатха̄рутато, са̄маттхийато ча пака̄ситам̣. пхалам̣ пана н̃а̄н̣аппаха̄наа̄нубха̄варӯпака̄йасампада̄васена чатуббидхам̣. таттха саббан̃н̃утан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣, таммӯлака̄ни ча дасабала̄дин̃а̄н̣а̄ни н̃а̄н̣асампада̄, сава̄санасакаласам̣килеса̄намаччантамануппа̄дадхаммата̄па̄данам̣ паха̄насампада̄, йатхиччхитаниппха̄дане а̄дхипаччам̣ а̄нубха̄васампада̄, сакалалоканайана̄бхисекабхӯта̄ пана лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣ита̄ аттабха̄васампатти рӯпака̄йасампада̄. та̄су н̃а̄н̣аппаха̄насампада̄ дутийападена, саччапат̣иведхаттхена ча сугатасаддена пака̄сита̄, а̄нубха̄васампада̄ татийападена, рӯпака̄йасампада̄ собханака̄йагаманаттхена сугатасаддена лаккхан̣а̄нубйан̃джанапа̄рипӯрийа̄ вина̄ тадабха̄вато. йатха̄вутта̄ дувидха̄пи парахитапат̣ипатти саттӯпака̄расампада̄, са̄ пана самма̄ гаданаттхена сугатасаддена пака̄сита̄ти ведитабба̄.
апича има̄йа га̄тха̄йа самма̄самбодхи таммӯла – таппат̣ипаттийа̄дайо анеке буддхагун̣а̄ а̄чарийена пака̄сита̄ хонти. еса̄ хи а̄чарийа̄нам̣ пакати, йадидам̣ йена кеначи пака̄рена аттхантаравин̃н̃а̄панам̣. катхам̣? ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти хи етена самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттхам̣ ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхимадхигатоти карун̣а̄ самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена самма̄самбодхим̣ дассети. саббан̃н̃утан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи аггамагган̃а̄н̣ам̣, аггамагган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ ‘‘самма̄самбодхӣ’’ти вуччати. самма̄ гаманаттхена сугатасаддена самма̄самбодхийа̄ пат̣ипаттим̣ дассети лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхаттакиламатха̄нуйогасассатуччхеда̄бхинивеса̄диантадвайарахита̄йа карун̣а̄пан̃н̃а̄париггахита̄йа маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ пака̄санато, итарехи самма̄самбодхийа̄ падха̄на̄ппадха̄наппабхедам̣ пайоджанам̣ дассети. сам̣са̄рамахогхато саттасанта̄ран̣ан̃хеттха падха̄нам̣, тадан̃н̃амаппадха̄нам̣. тесу ча падха̄нена пайоджанена парахитапат̣ипаттим̣ дассети, итарена аттахитасампаттим̣, тадубхайена ча аттахитапат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ пака̄сети. тена ча ануттарам̣ даккхин̣еййабха̄вам̣, уттаман̃ча ванданӣйабха̄вам̣, аттано ча вандана̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ вибха̄вети.
апича карун̣а̄ггахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато саббалокийагун̣асампатти дассита̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. тадубхайаггахан̣асиддхо хи аттхо ‘‘санара̄маралокагару’’нтиа̄дина̄ випан̃чӣйатӣти. карун̣а̄ггахан̣ена ча нирупаккилесамупагаманам̣ дассети, пан̃н̃а̄ггахан̣ена апагаманам̣. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети локавоха̄рависайатта̄ карун̣а̄йа, пан̃н̃а̄ггахан̣ена локасаман̃н̃а̄йа анатидха̄ванам̣. сабха̄ва̄навабодхена хи дхамма̄нам̣ сабха̄вам̣ атидха̄витва̄ сатта̄дипара̄масанам̣ хоти. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттивиха̄рам̣ дассети, пан̃н̃а̄ггахан̣ена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣, чатусаччан̃а̄н̣ам̣, чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣, чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣, карун̣а̄ггахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, чха абхин̃н̃а̄, ат̣т̣хасу париса̄су акампанан̃а̄н̣а̄ни, даса бала̄ни, чуддаса буддхагун̣а̄, сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, чатучатта̄рӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯнӣти евама̄дӣнам̣ анекесам̣ пан̃н̃а̄пабхеда̄нам̣ васена н̃а̄н̣ача̄рам̣ дассети. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена чаран̣асампаттим̣, пан̃н̃а̄ггахан̣ена виджджа̄сампаттим̣. карун̣а̄ггахан̣ена атта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄ггахан̣ена локана̄тхабха̄во, пан̃н̃а̄ггахан̣ена аттана̄тхабха̄во. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена пуббака̄рӣбха̄во, пан̃н̃а̄ггахан̣ена катан̃н̃ута̄. карун̣а̄ггахан̣ена апарантапата̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена анаттантапата̄. карун̣а̄ггахан̣ена ва̄ буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄ггахан̣ена буддхабха̄васиддхи. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена парасанта̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄ггахан̣ена аттасанта̄ран̣ам̣. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саббадхаммесу вираттачиттата̄ дассита̄ хоти саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди таннида̄набха̄вато, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣ тато уттари каран̣ӣйа̄бха̄вато. ити а̄дипарийоса̄надассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти. татха̄ карун̣а̄ггахан̣ена сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣ тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито, са̄ ча джха̄наттайасампайогинӣти, пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббабуддхагун̣а̄нам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхе, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти найато дасситатта̄. есо ева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, йадидам̣ найагга̄хан̣ам̣, ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева̄ха –
‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,
каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но.
кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,
ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти.
тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхерена̄пи буддхагун̣апариччхеданам̣ пати бхагавата̄ ануйуттена ‘‘но хетам̣ бханте’’ти пат̣иккхипитва̄ ‘‘апи ча ме бханте дхамманвайо видито’’ти сампаса̄данӣйасутте вуттам̣.
евам̣ сан̇кхепена сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавато тхомана̄пуббан̇гамам̣ пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни саддхаммасса̄пи тхомана̄пуббан̇гамам̣ пан̣а̄мам̣ каронто ‘‘буддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха̄йам̣ саха падасамбандхена сан̇кхепаттхо – йатха̄вуттавивидхагун̣аган̣асаманна̄гато буддхопи йам̣ арийамаггасан̇кха̄там̣ дхаммам̣, саха пуббабха̄гапат̣ипаттидхаммена ва̄ арийамаггабхӯтам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ чева йам̣ пхаланибба̄насан̇кха̄там̣ дхаммам̣, парийаттидхаммапат̣ипаттидхаммехи ва̄ саха пхаланибба̄набхӯтам̣ дхаммам̣ саччхикатва̄ ча самма̄самбодхисан̇кха̄там̣ буддхабха̄вамупагато, вӣтамаламануттарам̣ там̣ дхаммампи вандети.
таттха буддхасаддасса та̄ва ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо. бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ ниддесанайена аттхо ведитаббо. атха ва̄ аггамагган̃а̄н̣а̄дхигамена сава̄сана̄йа саммоханидда̄йа аччантавигаманато, апаримитагун̣аган̣а̄лан̇катасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппаттийа̄ викаситабха̄вато ча буддхава̄ти буддхо джа̄гаран̣авикасанаттхавасена. атха ва̄ кассачипи н̃еййадхаммасса анавабуддхасса абха̄вена н̃еййависесасса каммабха̄ва̄гахан̣ато каммавачаниччха̄йа̄бха̄вена авагаманаттхавасена каттуниддесова лаббхати, тасма̄ буддхава̄ти буддхотипи ваттаббо. падесаггахан̣е хи асати гахетаббасса ниппадесата̄ва вин̃н̃а̄йати йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. еван̃ча катва̄ каммависеса̄напеккха̄ каттари ева буддхасаддасиддхи ведитабба̄, аттхато пана па̄рамита̄парибха̄вито сайамбхун̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа вихатавиддхастаниравасесакилесомаха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримеййагун̣аган̣а̄дха̄ро кхандхасанта̄но буддхо, йатха̄ха –
‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто, балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. 97; пат̣и. ма. 161).
аписаддо самбха̄ване, тена евам̣ гун̣ависесайутто сопи на̄ма бхагава̄ ӣдисам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄, саччхикатва̄ ча буддхабха̄вамупагато, ка̄ на̄ма катха̄ ан̃н̃есам̣ са̄вака̄дибха̄вамупагаманети дхамме самбха̄ванам̣ дӣпети. буддхабха̄ванти самма̄самбодхим̣. йена хи нимиттабхӯтена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нена аггамагган̃а̄н̣ена, аггамагган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нена ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена бхагавати ‘‘буддхо’’ти на̄мам̣, тада̄рамман̣ан̃ча н̃а̄н̣ам̣ паваттати, тамевидха ‘‘бха̄во’’ти вуччати. бхаванти буддхисадда̄ етена̄ти хи бха̄во. татха̄ хи ваданти –
‘‘йена йена нимиттена, буддхи саддо ча ваттате;
там̣там̣нимиттакам̣ бха̄вапаччайехи удӣрита’’нти.
бха̄ветва̄ти уппа̄детва̄, вад̣д̣хетва̄ ва̄. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. чева-саддо ча-саддо ча тадубхайаттха самуччайе. тена хи саддадвайена на кевалам̣ бхагава̄ дхаммасса бха̄вана̄маттена буддхабха̄вамупагато, на̄пи саччхикирийа̄маттена, атха кхо тадубхайенева̄ти самуччиноти. упагатоти патто, адхигатоти аттхо. етасса ‘‘буддхабха̄ва’’нти падена самбандхо. вӣтамаланти еттха вирахавасена ети паваттатӣти вӣто, малато вӣто, вӣтам̣ ва̄ малам̣ йасса̄ти вӣтамало, там̣ вӣтамалам̣. ‘‘гатамала’’нтипи па̄т̣хо диссати, евам̣ сати саупасагго вийа анупасаггопи гатасаддо вирахаттхава̄чако ведитаббо дха̄тӯнаманекаттхатта̄. гаччхати апагаччхатӣти хи гато, дхаммо. гатам̣ ва̄ малам̣, пуриманайена сама̄со. ануттаранти уттаравирахитам̣. йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йато, сам̣са̄рато ча апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо, нававидхо локуттарадхаммо. таппака̄санатта̄, саччхикирийа̄саммасанапарийа̄йасса ча лаббхама̄натта̄ парийаттидхаммопи идха сан̇гахито. татха̄ хи ‘‘абхидхамманайасамуддам̣ адхигаччхи, тӣн̣и пит̣ака̄ни саммасӣ’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, татха̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ саччхикатва̄’’ти ча вуттатта̄ бха̄вана̄саччхикирийа̄йогйата̄йа буддхакарадхаммабхӯта̄хи па̄рамита̄хи саха пуббабха̄гаадхисӣласиккха̄дайопи идха сан̇гахита̄ти ведитабба̄. та̄пи хи вигатапат̣ипаккхата̄йа вӣтамала̄, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттара̄ ча. катхам̣ пана та̄ бха̄ветва̄, саччхикатва̄ ча бхагава̄ буддхабха̄вамупагатоти? вуччате – сатта̄нан̃хи сам̣са̄рават̣т̣адуккханиссаран̣а̄йа [ниссаран̣аттха̄йа (пан̣н̣а̄са т̣ӣ.) ниссаран̣е (каттхачи)] катамаха̄бхинӣха̄ро маха̄карун̣а̄дхива̄санапесаладжджха̄сайо пан̃н̃а̄висесапарийода̄таниммала̄нам̣ да̄надамасан̃н̃ама̄дӣнам̣ уттамадхамма̄нам̣ каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасесам̣ бха̄вана̄саччхикирийа̄хи камма̄дӣсу адхигатавасӣбха̄во аччхарийа̄чинтеййамаха̄нубха̄во адхисӣла̄дхичитта̄нам̣ парамуккам̣сапа̄рамиппатто бхагава̄ паччайа̄ка̄ре чатувӣсатикот̣исатасахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ песетва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхисан̇кха̄там̣ буддхабха̄вамупагатоти.
има̄йа пана га̄тха̄йа виджджа̄вимуттисампада̄дӣхи анекехи гун̣ехи йатха̄рахам̣ саддхаммам̣ тхомети. катхам̣? еттха хи ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена виджджа̄сампада̄йа тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена вимуттисампада̄йа. татха̄ пат̣хамена джха̄насампада̄йа, дутийена вимоккхасампада̄йа. пат̣хамена ва̄ сама̄дхисампада̄йа, дутийена сама̄паттисампада̄йа. атха ва̄ пат̣хамена кхайан̃а̄н̣абха̄вена, дутийена ануппа̄дан̃а̄н̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ виджджӯпамата̄йа, дутийена ваджирӯпамата̄йа. пат̣хамена ва̄ вира̄гасампаттийа̄, дутийена ниродхасампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена ниййа̄набха̄вена, дутийена ниссаран̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ хетубха̄вена, дутийена асан̇кхатабха̄вена. пат̣хамена ва̄ дассанабха̄вена, дутийена вивекабха̄вена. пат̣хамена ва̄ адхипатибха̄вена, дутийена аматабха̄вена дхаммам̣ тхомети. атха ва̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ буддхабха̄вам̣ упагато’’ти етена сва̄ккха̄тата̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена сандит̣т̣хиката̄йа. татха̄ пат̣хамена ака̄ликата̄йа, дутийена ехипассиката̄йа. пат̣хамена ва̄ опанеййиката̄йа, дутийена паччаттам̣ведитаббата̄йа. пат̣хамена ва̄ саха пуббабха̄гасӣла̄дӣхи секкхехи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандхехи, дутийена саха асан̇кхатадха̄туйа̄ асеккхехи дхаммам̣ тхомети.
‘‘вӣтамала’’нти имина̄ пана сам̣килеса̄бха̄вадӣпанена висуддхата̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘ануттара’’нти етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанена парипун̣н̣ата̄йа. пат̣хамена ва̄ паха̄насампада̄йа, дутийена сабха̄васампада̄йа. пат̣хамена ва̄ бха̄вана̄пхалайогйата̄йа. бха̄вана̄гун̣ена хи со сам̣килесамаласамуггха̄тако, тасма̄нена бха̄вана̄кирийа̄йа пхалама̄ха. дутийена саччхикирийа̄пхалайогйата̄йа. тадуттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато хи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттарабха̄во саччхикирийа̄ниббаттито, тасма̄нена саччхикирийа̄пхалама̄ха̄ти.
евам̣ сан̇кхепенева саббасаддхаммагун̣ехи саддхаммасса̄пи тхомана̄пуббан̇гамам̣ пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни арийасан̇гхасса̄пи тхомана̄пуббан̇гамам̣ пан̣а̄мам̣ каронто ‘‘сугатасса ораса̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха сугатасса̄ти самбандханиддесо, ‘‘путта̄на’’нти етена самбаджджхитаббо. ураси бхава̄, джа̄та̄, сам̣вуддха̄ ва̄ ораса̄, аттаджо кхеттаджо антева̄сико диннакоти чатуббидхесу путтесу аттаджа̄, там̣сариккхата̄йа пана арийапуггала̄ ‘‘ораса̄’’ти вуччанти. йатха̄ хи манусса̄нам̣ орасапутта̄ аттаджа̄тата̄йа питусантакасса да̄йаджджасса висесабха̄гино хонти, еваметепи саддхаммасавананте арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄тата̄йа бхагавато сантакасса вимуттисукхасса дхаммаратанасса ча да̄йаджджасса висесабха̄гиноти. атха ва̄ бхагавато дхаммадесана̄нубха̄вена арийабхӯмим̣ оккамама̄на̄, окканта̄ ча арийаса̄вака̄ бхагавато уре ва̄йа̄маджанита̄бхиджа̄тата̄йа садисакаппанамантарена ниппарийа̄йенева ‘‘ораса̄’’ти ваттаббатамараханти. татха̄ хи те бхагавата̄ а̄сайа̄нусайачарийа̄дхимуттиа̄диолоканена, ваджджа̄нучинтанена ча хадайе катва̄ ваджджато нива̄ретва̄ анавадждже патит̣т̣ха̄пентена сӣла̄дидхаммасарӣрапосанена сам̣вад̣д̣ха̄пита̄. йатха̄ха бхагава̄ итивуттаке ‘‘ахамасми бхиккхаве бра̄хман̣о…пе… тасса ме тумхе путта̄ ораса̄ мукхато джа̄та̄’’тиа̄ди (итиву. 100). нану са̄вакадесита̄пи десана̄ арийабха̄ва̄ваха̄ти? саччам̣, са̄ пана таммӯликатта̄, лаккхан̣а̄дивисеса̄бха̄вато ча ‘‘бхагавато дхаммадесана̄’’ иччева сан̇кхйам̣ гата̄, тасма̄ бхагавато орасапуттабха̄войева тесам̣ ваттабботи, етена чатуббидхесу путтесу арийасан̇гхасса аттаджапуттабха̄вам̣ дассети. аттано кулам̣ пуненти содхенти, ма̄та̄питӯнам̣ ва̄ хадайам̣ пӯрентӣти путта̄, аттаджа̄дайо. арийа̄ пана дхамматантивисодханена, дхамма̄нудхаммапат̣ипаттийа̄ читта̄ра̄дханена ча таппат̣ибха̄гата̄йа бхагавато путта̄ на̄ма, тесам̣. тасса ‘‘самӯха’’нти падена самбандхо.
сам̣килесанимиттам̣ хутва̄ гун̣ам̣ ма̄рети виба̄дхатӣти ма̄ро, девапуттама̄ро. сина̄ти паре бандхати ета̄йа̄ти сена̄, ма̄расса сена̄ татха̄, ма̄ран̃ча ма̄расенан̃ча матхенти вилотхентӣти ма̄расенаматхана̄, тесам̣. ‘‘ма̄рама̄расенаматхана̄на’’нти хи ваттаббепи екадесасарӯпекасесавасена евам̣ вуттам̣. ма̄расаддасаннидха̄нена ва̄ сена̄саддена ма̄расена̄ гахетабба̄, га̄тха̄бандхавасена четтха рассо. ‘‘ма̄расенамаддана̄на’’нтипи каттхачи па̄т̣хо, со айуттова арийа̄джа̄тикатта̄ имисса̄ га̄тха̄йа. нану ча арийаса̄вака̄нам̣ магга̄дхигамасамайе бхагавато вийа тадантара̄йакаран̣аттхам̣ девапуттама̄ро ва̄ ма̄расена̄ ва̄ на апаса̄дети, атха касма̄ евам̣ вуттанти? апаса̄детаббабха̄вака̄ран̣асса виматхитатта̄. тесан̃хи апаса̄детаббата̄йа ка̄ран̣е сам̣килесе виматхите тепи виматхита̄ на̄ма хонтӣти. атха ва̄ кхандха̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣ вийа девапуттама̄расса̄пи гун̣ама̄ран̣е саха̄йабха̄вӯпагаманато килесабалака̄йо идха ‘‘ма̄расена̄’’ти вуччати йатха̄ха бхагава̄ –
‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄, дутийа̄ арати вуччати;
татийа̄ кхуппипа̄са̄ те, чатуттхӣ тан̣ха̄ павуччати.
пан̃чамам̣ тхинамиддхам̣ те, чхат̣т̣ха̄ бхӣрӯ павуччати;
саттамӣ вичикиччха̄ те, маккхо тхамбхо те ат̣т̣хамо.
ла̄бхо силоко сакка̄ро,
миччха̄ладдхо ча йо йасо;
йо чатта̄нам̣ самуккам̣се,
паре ча аваджа̄нати.
еса̄ намучи те сена̄, кан̣хасса̄бхиппаха̄ринӣ;
на нам̣ асӯро джина̄ти, джетва̄ ча лабхате сукха’’нти. (су. ни. 438; маха̄ни. 28; чӯл̣ани. 47);
са̄ ча техи арийаса̄вакехи дийад̣д̣хасахассабхеда̄, анантабхеда̄ ва̄ килесава̄хинӣ сатидхаммавичайавӣрийасаматха̄дигун̣апахаран̣ӣхи одхисо матхита̄, виддхам̣сита̄, вихата̄ ча, тасма̄ ‘‘ма̄расенаматхана̄’’ти вуччанти. вилотханан̃четтха виддхам̣санам̣, вихананам̣ ва̄. апича кхандха̄бхисан̇кха̄рамаччудевапуттама̄ра̄нам̣ тесам̣ саха̄йабха̄вӯпагаманата̄йа сена̄сан̇кха̄тасса килесама̄расса ча матханато ‘‘ма̄расенаматхана̄’’типи аттхо гахетаббо. еван̃ча сати пан̃чама̄ранимматханабха̄вена аттхо парипун̣н̣о хоти. арийаса̄вака̄пи хи самудайаппаха̄напарин̃н̃а̄васена кхандхама̄рам̣, саха̄йавекаллакаран̣ена саббатха̄, аппаваттикаран̣ена ча абхисан̇кха̄рама̄рам̣, балавидхаманависайа̄тиккаманавасена маччума̄рам̣, девапуттама̄ран̃ча самуччхедаппаха̄навасена саббасо аппаваттикаран̣ена килесама̄рам̣ матхентӣти, имина̄ пана тесам̣ орасапуттабха̄ве ка̄ран̣ам̣, тӣсу путтесу ча ануджа̄татам̣ дассети. ма̄расенаматханата̄йа хи те бхагавато орасапутта̄, ануджа̄та̄ ча̄ти.
ат̣т̣ханнанти ган̣анапариччхедо, тенасатипи тесам̣ там̣там̣бхедена анекасатасахассасан̇кхйа̄бхеде арийабха̄вакарамаггапхаладхаммабхедена имам̣ ган̣анапариччхедам̣ на̄тиваттанти маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄ва̄нативаттанатоти дассети. пи-саддо, апи-саддо ва̄ падалӣл̣а̄дина̄ ка̄ран̣ена ат̣т̣ха̄не пайутто, со ‘‘арийасан̇гха’’нти еттха йоджетаббо, тена на кевалам̣ буддхадхаммейева, атха кхо арийасан̇гхампӣти сампин̣д̣ети. йадипи авайававинимутто самуда̄йо на̄ма кочи наттхи авайавам̣ упа̄да̄йа самуда̄йасса ваттаббатта̄, авин̃н̃а̄йама̄насамуда̄йам̣ пана вин̃н̃а̄йама̄насамуда̄йена висеситумарахатӣти а̄ха ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти, етена ‘‘арийасан̇гха’’нти еттха на йена кеначи сан̣т̣ха̄на̄дина̄, ка̄йаса̄маггийа̄ ва̄ самуда̄йабха̄во, апи ту маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄венева̄ти висесети. авайавамева сампин̣д̣етва̄ ӯхитаббо витаккетаббо, сам̣ӯханитаббо ва̄ сан̇гхат̣итабботи самӯхо, сойева самохо вачанасилит̣т̣хата̄дина̄. двидха̄пи хи па̄т̣хо йуджджати. а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато арийа̄ нируттинайена. атха ва̄ садевакена локена саран̣анти аран̣ӣйато упагантаббато, упагата̄нан̃ча тадаттхасиддхито арийа̄, дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хато, самаггам̣ ва̄ каммам̣ самуда̄йавасена самупагатоти сан̇гхо, арийа̄нам̣ сан̇гхо, арийо ча со сан̇гхо ча йатха̄вуттанайена̄ти ва̄ арийасан̇гхо, там̣ арийасан̇гхам̣. бхагавато апарабха̄ге буддхадхаммаратана̄нампи самадхигамо сан̇гхаратана̄дхӣноти арийасан̇гхасса бахӯпака̄ратам̣ дассетум̣ идхева ‘‘сираса̄ ванде’’ти вуттам̣. авассан̃ча̄йаматтхо сампат̣иччхитаббо винайат̣т̣хакатха̄дӣсупи (па̄ра̄. ат̣т̣ха. гантха̄рамбхакатха̄) татха̄ вуттатта̄. кечи пана пуримага̄тха̄супи там̣ падама̄нетва̄ йодженти, тадайуттамева ратанаттайасса аса̄дха̄ран̣агун̣аппака̄санат̣т̣ха̄натта̄, йатха̄вуттака̄ран̣асса ча саббесампи сам̣ван̣н̣ана̄ка̄ра̄намадхиппетатта̄ти.
има̄йа пана га̄тха̄йа арийасан̇гхасса пабхавасампада̄ паха̄насампада̄дайо анеке гун̣а̄ дассита̄ хонти. катхам̣? ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти хи етена арийасан̇гхасса пабхавасампадам̣ дассети самма̄самбуддхапабхавата̄дӣпанато. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена паха̄насампадам̣ сакаласам̣килесаппаха̄надӣпанато. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена н̃а̄н̣асампадам̣ маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄вадӣпанато. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена сабха̄васампадам̣ саббасан̇гха̄нам̣ аггабха̄вадӣпанато. атха ва̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти арийасан̇гхасса висуддханиссайабха̄вадӣпанам̣. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти самма̄уджун̃а̄йаса̄мӣчипат̣ипаннабха̄вадӣпанам̣. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти а̄хунеййа̄дибха̄вадӣпанам̣. ‘‘арийасан̇гха’’нти ануттарапун̃н̃аккхеттабха̄вадӣпанам̣. татха̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса локуттарасаран̣агаманасаббха̄вам̣ дассети. локуттарасаран̣агаманена хи те бхагавато орасапутта̄ джа̄та̄. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’нти етена абхинӣха̄расампада̄сиддхам̣ пуббабха̄гасамма̄пат̣ипаттим̣ дассети. ката̄бхинӣха̄ра̄ хи самма̄пат̣ипанна̄ ма̄рам̣, ма̄расенам̣ ва̄ абхивиджинанти. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена виддхаставипаккхе секкха̄секкхадхамме дассети пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена маггапхаладхамма̄нам̣ дасситатта̄. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена аггадаккхин̣еййабха̄вам̣ дассети ануттарапун̃н̃аккхеттабха̄васса дасситатта̄. саран̣агаманан̃ча са̄вака̄нам̣ саббагун̣асса а̄ди, сапуббабха̄гапат̣ипада̄ секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо маджджхе, асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо парийоса̄нантиа̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ сан̇кхепато саббепи арийасан̇гхагун̣а̄ дассита̄ хонтӣти.
евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асам̣киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни там̣ нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппетапайоджане парин̣а̄менто ‘‘ити ме’’тиа̄дима̄ха. таттха ити-саддо нидассане. тена га̄тха̄ттайена йатха̄вуттанайам̣ нидассети. мети атта̄нам̣ каран̣авачанена каттубха̄вена ниддисати. тасса ‘‘йам̣ пун̃н̃ам̣ майа̄ ладдха’’нти па̄т̣хасесена самбандхо, сампада̄наниддесо ва̄ есо, ‘‘аттхӣ’’ти па̄т̣хасесо, са̄миниддесо ва̄ ‘‘йам̣ мама пун̃н̃ам̣ вандана̄майа’’нти. пасӣдӣйате пасанна̄, та̄диса̄ мати пан̃н̃а̄, читтам̣ ва̄ йасса̄ти пасаннамати, ан̃н̃ападалин̇гаппадха̄натта̄ имасса сама̄сападасса ‘‘пасаннаматино’’ти вуттам̣. ратим̣ найати, джанети, вахатӣти ва̄ ратанам̣, саттавидхам̣, дасавидхам̣ ва̄ ратанам̣, тамива има̄нӣти неруттика̄. садисакаппанаман̃н̃атра пана йатха̄вуттавачанаттхенева буддха̄дӣнам̣ ратанабха̄во йуджджати. тесан̃хи ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.157, 255) йатха̄бхӯтагун̣е а̄ваджджантасса амата̄дхигамахетубхӯтам̣ анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджати. йатха̄ха –
‘‘йасмим̣ маха̄на̄ма самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на моха…пе… уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти татха̄гатам̣ а̄раббха. уджугатачитто кхо пана маха̄на̄ма арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11).
читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ ат̣т̣хакатха̄су –
‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;
аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; уда̄на. ат̣т̣ха. 47; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; су. ни. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 1.226);
читтӣкатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ са̄тисайато буддха̄дӣсуйева лаббхантӣти. виттха̄ро ратанасуттаван̣н̣ана̄йам̣ (кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226) гахетаббо. айаматтхо пана ниббачанаттхавасена на вутто, атха кена̄ти че? локе ратанасамматасса ваттхуно гарука̄таббата̄диаттхавасена̄ти саддавидӯ. са̄дхӯнан̃ча раманато, сам̣са̄ран̣н̣ава̄ ча таран̣ато, сугатинибба̄нан̃ча найанато ратанам̣ тулйаттхасама̄савасена, аламатипапан̃чена. екасесапакаппанена, путхувачананиббачанена ва̄ ратана̄ни. тин̣н̣ам̣ самӯхо, тӣн̣и ва̄ сама̄хат̣а̄ни, тайо ва̄ авайава̄ асса̄ти тайам̣, ратана̄намева тайам̣, на̄н̃н̃есанти ратанаттайам̣. авайававинимуттасса пана самуда̄йасса абха̄вато тӣн̣и ева ратана̄ни татха̄ вуччанти, на самуда̄йаматтам̣, самуда̄йа̄пеккха̄йа пана екавачанам̣ катам̣. вандӣйате вандана̄, са̄ва вандана̄майам̣ йатха̄ ‘‘да̄намайам̣ сӣламайа’’нти (дӣ. ни. 3.305; итиву. 60; нетти. 33). вандана̄ четтха ка̄йава̄ча̄читтехи тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ гун̣анинната̄, тхомана̄ ва̄. апича тасса̄ четана̄йа сахаджа̄та̄допака̄реко саддха̄пан̃н̃а̄сативӣрийа̄дисампайуттадхаммо вандана̄, та̄йа пакатанти вандана̄майам̣ йатха̄ ‘‘сован̣н̣амайам̣ рӯпийамайа’’нти, аттхато пана йатха̄вуттачетана̄ва. ратанаттайе, ратанаттайасса ва̄ вандана̄майам̣ ратанаттайавандана̄майам̣. пуджджабхавапхаланиббаттанато пун̃н̃ам̣ нируттинайена, аттано ка̄ракам̣, санта̄нам̣ ва̄ пуна̄ти висодхетӣти пун̃н̃ам̣, сакаммакатта̄ дха̄тусса ка̄ритавасена аттхавиваран̣ам̣ лаббхати, садданиппхатти пана суддхавасенева̄ти саддавидӯ.
там̣там̣сампаттийа̄ вибандханавасена саттасанта̄насса антаре вемаджджхе ети а̄гаччхатӣти антара̄йо, дит̣т̣хадхаммика̄дианаттхо. пан̣а̄мапайоджане вуттавидхина̄ сут̣т̣ху вихато виддхасто антара̄йо асса̄ти сувихатантара̄йо. вихананан̃четтха тадуппа̄дакахетупарихаран̣авасена тесам̣ антара̄йа̄намануппаттикаран̣анти дат̣т̣хаббам̣. хутва̄ти пуббака̄лакирийа̄, тасса ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена самбандхо. тасса̄ти йам̣-саддена уддит̣т̣хасса вандана̄майапун̃н̃асса. а̄нубха̄вена̄ти балена.
‘‘теджо усса̄хаманта̄ ча, пабхӯ саттӣти пан̃чиме;
‘а̄нубха̄во’ти вуччанти, ‘пабха̄во’ти ча те ваде’’ти. –
вуттесу хи аттхесу идха саттийам̣ ваттати. ану пунаппунам̣ там̣саман̇гим̣ бха̄вети вад̣д̣хетӣти хи анубха̄во, сойева а̄нубха̄воти уда̄нат̣т̣хакатха̄йам̣, аттхато пана йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса пуримакаммасса бала̄нуппада̄навасасан̇кха̄та̄ вандана̄майапун̃н̃асса саттийева, са̄ ча сувихатантара̄йата̄йа каран̣ам̣, хету ва̄ самбхавати.
еттха пана ‘‘пасаннаматино’’ти етена аттано паса̄дасампаттим̣ дассети. ‘‘ратанаттайавандана̄майа’’нти етена ратанаттайасса кхеттабха̄васампаттим̣, тато ча тасса пун̃н̃асса аттано паса̄дасампаттийа̄, ратанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ти двӣхи ан̇гехи аттхасам̣ван̣н̣ана̄йа упагха̄такаупаддава̄нам̣ виханане саматтхатам̣ дӣпети. чатуран̇гасампаттийа̄ да̄начетана̄ вийа хи двайан̇гасампаттийа̄ пан̣а̄мачетана̄пи антара̄йавихананена дит̣т̣хадхаммика̄ти.
евам̣ ратанаттайасса нипаччака̄ракаран̣е пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни йасса̄ дхаммадесана̄йа аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо, тадапи сам̣ван̣н̣етаббадхаммабха̄вена дассетва̄ гун̣а̄бхиттхаванависесена абхиттхаветум̣ ‘‘дӣгхасса̄’’тиа̄дима̄ха. айан̃хи а̄чарийасса пакати, йадидам̣ там̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄су а̄дито тасса тасса сам̣ван̣н̣етаббадхаммасса висесагун̣акиттанена тхомана̄. татха̄ хи тесу тесу папан̃часӯданӣса̄раттхапака̄санӣманоратхапӯран̣ӣат̣т̣хаса̄линӣа̄дӣсу йатха̄ккамам̣ ‘‘парава̄даматханасса, н̃а̄н̣аппабхедаджананасса, дхаммакатхикапун̇гава̄нам̣ вичиттапат̣ибха̄наджананасса,
тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи, ога̄л̣хасса абхин̣хасо;
на̄на̄найавичиттасса, абхидхаммасса а̄дито’’ти. а̄дина̄ –
тхомана̄ ката̄. таттха дӣгхасса̄ти дӣгхана̄макасса. дӣгхасуттан̇китасса̄ти дӣгхехи абхиа̄йатавачанаппабандхавантехи суттехи лаккхитасса, анена ‘‘дӣгхо’’ти айам̣ имасса а̄гамасса аттха̄нугата̄ саман̃н̃а̄ти дассети. нану ча сутта̄нийева а̄гамо, катхам̣ со техи ан̇кӣйатӣти? саччаметам̣ параматтхато, пан̃н̃аттито пана сутта̄ни упа̄да̄йа а̄гамабха̄васса пан̃н̃аттатта̄ авайавехи суттехи авайавӣбхӯто а̄гамо ан̇кӣйати. йатхева хи аттхабйан̃джанасамуда̄йе ‘‘сутта’’нти воха̄ро, евам̣ суттасамуда̄йе а̄гамавоха̄роти. пат̣иччасамуппа̄да̄динипун̣аттхабха̄вато нипун̣асса. а̄гаччханти аттаттхапараттха̄дайо еттха, етена, етасма̄ти ва̄ а̄гамо, уттамат̣т̣хена, паттханӣйат̣т̣хена ча со вароти а̄гамаваро. апича а̄гамасамматехи ба̄хиракапаведитехи бха̄ратапура̄н̣акатха̄нарасӣхапура̄н̣акатха̄дӣхи варотипи а̄гамаваро, тасса. буддха̄наманубуддха̄ буддха̄нубуддха̄, буддха̄нам̣ саччапат̣иведхам̣ анугамма пат̣ивиддхасачча̄ аггаса̄вака̄дайо арийа̄, техи аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена, гун̣асам̣ван̣н̣ана̄васена ча сам̣ван̣н̣итоти татха̄. атха ва̄ буддха̄ ча анубуддха̄ ча, техи сам̣ван̣н̣ито йатха̄вуттанайена̄ти татха̄, тасса. самма̄самбуддхенева хи тин̣н̣ампи пит̣ака̄нам̣ аттхасам̣ван̣н̣ана̄ккамо бха̄сито, тато парам̣ сан̇га̄йана̄дивасена са̄вакехӣти а̄чарийа̄ ваданти. вуттан̃ча маджджхима̄гамат̣т̣хакатха̄йа упа̄лисуттаван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘веййа̄каран̣асса̄ти виттха̄ретва̄ аттхадӣпакасса. бхагавата̄ хи абйа̄катам̣ тантипадам̣ на̄ма наттхи, саббесам̣йева аттхо катхито’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 3.76). саддха̄вахагун̣асса̄ти буддха̄дӣсу паса̄да̄вахагун̣асса. нану ча саббампи буддхавачанам̣ тепит̣акам̣ саддха̄вахагун̣амева, атха касма̄ айаман̃н̃аса̄дха̄ран̣агун̣ена тхомитоти? са̄тисайато имасса таггун̣асампаннатта̄. айан̃хи а̄гамо брахмаджа̄ла̄дӣсу сӣладит̣т̣ха̄дӣнам̣ анавасесаниддеса̄дивасена, маха̄пада̄на̄дӣсу (дӣ. ни. 2.3) пуримабуддха̄нампи гун̣аниддеса̄дивасена, па̄тхикасутта̄дӣсу (дӣ. ни. 3.1.4) титтхийе маддитва̄ аппат̣иваттийасӣхана̄данадана̄дивасена, ануттарийасутта̄дӣсу висесато буддхагун̣авибха̄ванена ратанаттайе са̄тисайам̣ саддхам̣ а̄вахатӣти.
евам̣ сам̣ван̣н̣етаббадхаммасса абхиттхаванампи катва̄ ида̄ни сам̣ван̣н̣ана̄йа сампати ваккхама̄на̄йа а̄гаманависуддхим̣ дассетум̣ ‘‘аттхаппака̄санаттха’’нтиа̄дима̄ха. има̄йа хи га̄тха̄йа сан̇гӣтиттайама̄рул̣хадӣгха̄гамат̣т̣хакатха̄това сӣхал̣абха̄са̄маттам̣ вина̄ айам̣ ваккхама̄насам̣ван̣н̣ана̄ а̄гата̄, на̄н̃н̃ато, тадева ка̄ран̣ам̣ катва̄ ваттабба̄, на̄н̃н̃анти аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄гаманависуддхим̣ дассети. апаро найо – параманипун̣агамбхӣрам̣ буддхависайама̄гамаварам̣ аттано баленева ван̣н̣айисса̄мӣти ан̃н̃ехи ваттумпи асаккун̣еййатта̄ сам̣ван̣н̣ана̄ниссайам̣ дассетума̄ха ‘‘аттхаппака̄санаттха’’нтиа̄ди. има̄йа хи пубба̄чарийа̄нубха̄вам̣ нисса̄йева тасса аттхам̣ ван̣н̣айисса̄мӣти аттано сам̣ван̣н̣ана̄ниссайам̣ дассети. таттха ‘‘аттхаппака̄санаттха’’нти па̄т̣хаттхо, сабха̄ваттхо, н̃еййаттхо, па̄т̣ха̄нурӯпаттхо, таданурӯпаттхо, са̄васесаттхо, ниварасесаттхо, нӣтаттхо, неййаттхотиа̄дина̄ анекаппака̄расса аттхасса пака̄санаттха̄йа, пака̄сана̄йа ва̄. га̄тха̄бандхасампаттийа̄ двибха̄во. аттхо катхӣйати ета̄йа̄ти аттхакатха̄, са̄йева ат̣т̣хакатха̄ ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо’’ти (пат̣и. ма. 1.17; 2.8), айан̃ча сасан̃н̃огавидхи арийа̄джа̄тибха̄вато. аккхарачинтака̄пи хи ‘‘татха̄нам̣т̣т̣ха йуга’’нти лаккхан̣ам̣ ватва̄ идамевуда̄харанти.
йа̄йа’ттхамабхиван̣н̣енти, бйан̃джанаттхапада̄нугам̣;
нида̄наваттхусамбандхам̣, еса̄ ат̣т̣хакатха̄ мата̄.
а̄дитотиа̄димхи пат̣хамасан̇гӣтийам̣. чхал̣абхин̃н̃ата̄йа парамена читтавасӣбха̄вена саманна̄гататта̄, джха̄на̄дӣсу пан̃чавасита̄ саббха̄вато ча васино, тхера̄ маха̄кассапа̄дайо, тесам̣ сатехи пан̃чахи.йа̄ сан̇гӣта̄ти йа̄ ат̣т̣хакатха̄ аттхам̣ пака̄сетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ‘‘айаметасса аттхо, айаметасса аттхо’’ти сан̇гахетва̄ вутта̄. анусан̇гӣта̄ ча паччха̄пӣти на кевалам̣ пат̣хамасан̇гӣтийамева, атха кхо паччха̄ дутийататийасан̇гӣтӣсупи. на ча пан̃чахи васисатехи а̄дито сан̇гӣта̄йева, апи ту йасаттхера̄дӣхи анусан̇гӣта̄ ча̄ти саха самуччайена аттхо ведитаббо. самуччайадвайан̃хи паччекам̣ кирийа̄ка̄лам̣ самуччиноти.
атха пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йа виджджама̄на̄йа кимета̄йа адхуна̄ пуна ката̄йа сам̣ван̣н̣ана̄йа̄ти пунаруттийа̄, нираттхаката̄йа ча досам̣ самануссаритва̄ там̣ парихаранто ‘‘сӣхал̣адӣпа’’нтиа̄дима̄ха. там̣ парихаран̣енева хи имисса̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа нимиттам̣ дассети. таттха сӣхам̣ ла̄ти ган̣ха̄тӣти сӣхал̣о ла-ка̄расса л̣а-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘гарул̣о’’ти. тасмим̣ вам̣се а̄дипурисо сӣхакума̄ро, таббам̣саджа̄та̄ пана тамбапан̣н̣идӣпе кхаттийа̄, саббепи ча джана̄ таддхитавасена, садисавоха̄рена ва̄ сӣхал̣а̄, тесам̣ нива̄садӣпопи таддхитавасена, т̣ха̄нӣна̄мена ва̄ ‘‘сӣхал̣о’’ти ведитаббо. джаламаджджхе диппати, двидха̄ ва̄ а̄по еттха сандатӣти дипо, сойева дӣпо, бхеда̄пеккха̄йа тесам̣ дӣпоти татха̄. панасаддо аручисам̣сӯчане, тена ка̄ман̃ча са̄ сан̇гӣтиттайама̄рул̣ха̄, татха̄пи пуна евам̣бхӯта̄ти аручийабха̄вам̣ сам̣сӯчети. тадаттхасамбандхата̄йа пана пуримага̄тха̄йа ‘‘ка̄ман̃ча сан̇гӣта̄ анусан̇гӣта̄ ча̄’’ти са̄нуггахаттхайоджана̄ самбхавати. ан̃н̃аттха̄пи хи татха̄ диссатӣти. а̄бхата̄ти джамбудӣпато а̄нӣта̄. атха̄ти сан̇гӣтика̄лато паччха̄, евам̣ сати а̄бхатападена самбандхо. атха̄ти ва̄ маха̄махиндаттхерена̄бхатака̄лато паччха̄, евам̣ сати т̣хапитападена самбандхо. са̄ хи дхаммасан̇га̄хакаттхерехи пат̣хамам̣ тӣн̣и пит̣ака̄ни сан̇га̄йитва̄ тасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄нурӯпенева ва̄чана̄маггам̣ а̄ропитатта̄ тиссо сан̇гӣтийо а̄рул̣ха̄йева, тато паччха̄ ча маха̄махиндаттхерена тамбапан̣н̣идӣпама̄бхата̄, паччха̄ пана тамбапан̣н̣ийехи маха̄тхерехи ника̄йантараладдхисан̇карапарихаран̣аттхам̣ сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапита̄ти. а̄чарийадхаммапа̄латтхеро пана паччхимасамбандхамева дуддасатта̄ пака̄сети. татха̄ ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа̄’’ти идампи ‘‘т̣хапита̄’’ти ча ‘‘апанетва̄ а̄ропенто’’ти ча етехи падехи самбаджджхитаббам̣. екападампи хи а̄вуттийа̄динайехи анекаттхасамбандхамупагаччхати. пуримасамбандхена четтха сӣхал̣адӣпава̄сӣнаматтха̄йа ника̄йантараладдхисан̇карапарихаран̣ена сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапита̄ти тамбапан̣н̣ийаттхерехи т̣хапанапайоджанам̣ дассети. паччхимасамбандхена пана има̄йа сам̣ван̣н̣ана̄йа джамбудӣпава̄сӣнам̣, ан̃н̃адӣпава̄сӣнан̃ча аттха̄йа сӣхал̣абха̄са̄панайанасса, тантинайа̄нуччхавикабха̄са̄ропанасса ча пайоджананти. маха̄иссарийатта̄ махиндоти ра̄джакума̄рака̄ле на̄мам̣, паччха̄ пана гун̣амахантата̄йа маха̄махиндоти вуччати. сӣхал̣абха̄са̄ на̄ма анекаккхарехи екаттхасса̄пи вохаран̣ато паресам̣ вохаритум̣ атидуккара̄ кан̃чукасадиса̄ сӣхал̣а̄нам̣ самуда̄чин̣н̣а̄ бха̄са̄.
евам̣ хоту пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йа, адхуна̄ карийама̄на̄ пана ат̣т̣хакатха̄ катхам̣ карӣйатӣти ануйоге сати имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа каран̣аппака̄рам̣ дассетума̄ха ‘‘апанетва̄на̄’’тиа̄ди. таттха тато мӯлат̣т̣хакатха̄то сӣхал̣абха̄сам̣ апанетва̄ поттхаке ана̄ропитабха̄вена ниран̇каритва̄ти самбандхо, етена айам̣ ваккхама̄на̄ ат̣т̣хакатха̄ сан̇гӣтиттайама̄ропита̄йа мӯлат̣т̣хакатха̄йа сӣхал̣абха̄са̄панайанаматтаман̃н̃атра аттхато сам̣сандати чева самети ча йатха̄ ‘‘ган̇годакена йамунодака’’нти дассети. ‘‘манорама’’ мичча̄дӣни ‘‘бха̄са’’нти етасса сабха̄ванируттибха̄вадӣпака̄ни висесана̄ни. сабха̄ванируттибха̄вена хи пан̣д̣ита̄нам̣ манам̣ рамайатӣти манорама̄. таноти аттхамета̄йа, танӣйати ва̄ аттхавасена виварӣйати, ват̣т̣ато ва̄ сатте та̄рети, на̄на̄ттхависайам̣ ва̄ кан̇кхам̣ таранти ета̄йа̄ти танти, па̄л̣и. тасса̄ найасан̇кха̄та̄йа гатийа̄ чхавим̣ чха̄йам̣ анугата̄ти тантинайа̄нуччхавика̄. асабха̄ванируттибха̄сантарасам̣кин̣н̣адосавирахитата̄йа вигатадоса̄, та̄дисам̣ сабха̄ванируттибхӯтам̣ –
‘‘са̄ ма̄гадхӣ мӯлабха̄са̄, нара̄ йа̄йа̄’дикаппика̄;
брахма̄но чассута̄ла̄па̄, самбуддха̄ ча̄пи бха̄саре’’ти. –
вуттам̣ па̄л̣игатибха̄сам̣ поттхаке ликханавасена а̄ропентоти аттхо, имина̄ саддадоса̄бха̄вама̄ха.
самайам̣ авиломентоти сиддхантамавиродхенто, имина̄ пана аттхадоса̄бха̄вама̄ха. авируддхатта̄ ева хи те тхерава̄да̄пи идха пака̄сайиссанти. кесам̣ пана самайанти а̄ха ‘‘тхера̄на’’нтиа̄ди, етена ра̄хула̄чарийа̄дӣнам̣ джетаванава̄сӣабхайагирива̄сӣника̄йа̄нам̣ самайам̣ ниваттети. тхирехи сӣласутаджха̄навимуттисан̇кха̄техи гун̣ехи саманна̄гата̄ти тхера̄. йатха̄ха ‘‘чатта̄роме бхиккхаве тхеракаран̣а̄ дхамма̄. катаме чатта̄ро? идха бхиккхаве бхиккху сӣлава̄ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.22). апича саччадхамма̄дӣхи тхиракаран̣ехи саманна̄гататта̄ тхера̄. йатха̄ха дхаммара̄джа̄ дхаммападе –
‘‘йамхи саччан̃ча дхаммо ча, ахим̣са̄ сам̣йамо дамо;
са ве вантамало дхӣро, ‘тхеро’ити павуччатӣ’’ти. (дха. па. 260);
тесам̣. маха̄кассапаттхера̄дӣхи а̄гата̄ а̄чарийапарампара̄ тхеравам̣со, таппарийа̄панна̄ хутва̄ а̄гама̄дхигамасампаннатта̄ пан̃н̃а̄паджджотена тасса самуджджаланато там̣ пака̄рена дӣпенти, тасмим̣ ва̄ падӣпасадиса̄ти тхеравам̣сападипа̄. вивидхена а̄ка̄рена ниччхӣйатӣти виниччхайо, ган̣т̣хит̣т̣ха̄несу кхӣламаддана̄ка̄рена паватта̄ виматиччхеданӣкатха̄, сут̣т̣ху нипун̣о сан̣хо виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. атха ва̄ виниччхинотӣти виниччхайо, йатха̄вуттависайам̣ н̃а̄н̣ам̣, сут̣т̣ху нипун̣о чхеко виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. маха̄мегхаване т̣хито виха̄ро маха̄виха̄ро, йо саттху маха̄бодхина̄ вирочати, тасмим̣ васанасӣла̄ маха̄виха̄рава̄сино, та̄диса̄нам̣ самайам̣ авиломентоти аттхо, етена маха̄кассапа̄дитхерапарампара̄гато, татойева авипарито сан̣хасукхумо виниччхайоти маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ самайасса пама̄н̣абхӯтатам̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄навасена дассети.
хитва̄ пунаппунабхатаматтханти екаттха вутампи пуна ан̃н̃аттха а̄бхатаматтхам̣ пунаруттибха̄вато, гантхагарукабха̄вато ча чаджитва̄ тасса а̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣти аттхо.
евам̣ каран̣аппака̄рампи дассетва̄ ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа̄’’ти вуттаппайоджанато ан̃н̃ампи сам̣ван̣н̣ана̄йа пайоджанам̣ дассетум̣ ‘‘суджанасса ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха суджанасса ча̄ти ча-саддо самуччайаттхо, тена на кевалам̣ джамбудӣпава̄сӣнамева аттха̄йа, атха кхо са̄дхуджанатосанаттхан̃ча̄ти самуччиноти. тенева ча тамбапан̣н̣идӣпава̄сӣнампи аттха̄йа̄ти айаматтхо сиддхо хоти уггахан̣а̄дисукарата̄йа тесампи бахӯпака̄ратта̄. чират̣т̣хитаттхан̃ча̄ти еттха̄пи ча-саддо на кевалам̣ тадубхайаттхамева, апи ту тивидхасса̄пи са̄санадхаммасса, парийаттидхаммасса ва̄ пан̃чавассасахассапарима̄н̣ам̣ чирака̄лам̣ т̣хитаттхан̃ча̄ти самуччайаттхамева дассети. парийаттидхаммасса хи т̣хитийа̄ пат̣ипаттидхаммапат̣иведхадхамма̄нампи т̣хити хоти тассева тесам̣ мӯлабха̄вато. парийаттидхаммо пана суниккхиттена падабйан̃джанена, тадаттхена ча чирам̣ самма̄ патит̣т̣ха̄ти, сам̣ван̣н̣ана̄йа ча падабйан̃джанам̣ авипарӣтам̣ суниккхиттам̣, тадаттхопи авипарӣто суниккхитто хоти, тасма̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа авипарӣтасса падабйан̃джанасса, тадаттхасса ча суниккхиттасса упа̄йабха̄вамупа̄да̄йа вуттам̣ ‘‘чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса̄’’ти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘двеме бхиккхаве дхамма̄ саддхаммасса т̣хитийа̄ асаммоса̄йа анантарадха̄на̄йа сам̣ваттанти. катаме две? суниккхиттан̃ча падабйан̃джанам̣, аттхо ча сунӣто, име кхо…пе… сам̣ваттантӣ’’тиа̄ди (а. ни. 2.21).
евам̣ пайоджанампи дассетва̄ ваккхама̄на̄йа сам̣ван̣н̣ана̄йа махаттапаричча̄гена гантхагарукабха̄вам̣ парихаритума̄ха ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄ди. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘на там̣ вичарайисса̄мӣ’’ти. апаро найо – йадат̣т̣хакатхам̣ каттука̄мо, тадекадесабха̄вена висуддхимагго гахетабботи катхика̄нам̣ упадесам̣ каронто таттха вича̄ритадхамме уддесавасена дассетума̄ха ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄ди. таттха сӣлакатха̄ти ча̄риттава̄ритта̄дивасена сӣлавиттха̄ракатха̄. дхутадхамма̄ти пин̣д̣апа̄тикан̇га̄дайо тераса килесадхунанакадхамма̄. каммат̣т̣ха̄на̄нӣти бха̄вана̄сан̇кха̄тасса йогакаммасса паваттит̣т̣ха̄натта̄ каммат̣т̣ха̄нана̄ма̄ни дхаммаджа̄та̄ни. та̄ни пана па̄л̣ийама̄гата̄ни ат̣т̣хатим̣ сева на гахетабба̄ни, атха кхо ат̣т̣хакатха̄йама̄гата̄нипи двети н̃а̄петум̣ ‘‘сабба̄нипӣ’’ти вуттам̣. чари йа̄видха̄насахитоти ра̄гачарита̄дӣнам̣ сабха̄ва̄дивидха̄нена саха паватто, идам̣ пана ‘‘джха̄насама̄паттивиттха̄ро’’ти имасса висесанам̣. еттха ча рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни джха̄нам̣, арӯпа̄вачараджджха̄на̄ни сама̄патти. тадубхайампи ва̄ пат̣иладдхаматтам̣ джха̄нам̣, сама̄паджджанавасӣбха̄ваппаттам̣ сама̄патти. апича тадапи убхайам̣ джха̄намева, пхаласама̄паттиниродхасама̄паттийо пана сама̄патти, та̄сам̣ виттха̄роти аттхо.
локийалокуттарабхеда̄нам̣ чханнампи абхин̃н̃а̄нам̣ гахан̣аттхам̣ ‘‘сабба̄ ча абхин̃н̃а̄йо’’ти вуттам̣. н̃а̄н̣авибхан̇га̄дӣсу (вибха. 751) а̄гатанайена екавидха̄дина̄ бхедена пан̃н̃а̄йа сан̇калайитва̄ сампин̣д̣етва̄, ган̣етва̄ ва̄ виниччхайанам̣ пан̃н̃а̄сан̇каланавиниччхайо. арийа̄нӣти буддха̄дӣхи арийехи пат̣ивиджджхитаббатта̄, арийабха̄васа̄дхакатта̄ ва̄ арийа̄ни уттарападалопена. авитатхабха̄вена ва̄ аран̣ӣйатта̄, авагантаббатта̄ арийа̄ни, ‘‘сачча̄нӣ’’тимасса висесанам̣.
хета̄дипаччайадхамма̄нам̣ хетупаччайа̄дибха̄вена паччайуппаннадхамма̄намупака̄раката̄ паччайа̄ка̄ро, тасса десана̄ татха̄, пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ти аттхо. са̄ пана ника̄йантараладдхисан̇карарахитата̄йа сут̣т̣ху парисуддха̄, гханавиниббхогасса ча судуккарата̄йа нипун̣а̄, екатта̄динайасахита̄ ча таттха вича̄рита̄ти а̄ха ‘‘супарисуддханипун̣анайа̄’’ти. падаттайампи хетам̣ паччайа̄ка̄радесана̄йа висесанам̣. пат̣исамбхида̄дӣсу а̄гатанайам̣ ависсаджджитва̄ва вича̄ритатта̄ авимутто тантимагго йасса̄ти авимуттатанти магга̄. магготи четтха па̄л̣исан̇кха̄то упа̄йо там̣тадаттха̄нам̣ авабодхасса, саччапат̣иведхасса ва̄ упа̄йабха̄вато. пабандхо ва̄ дӣгхабха̄вена пакатимаггасадисатта̄, идам̣ пана ‘‘випассана̄, бха̄вана̄’’ти пададвайасса висесанам̣.
ити пана саббанти еттха ити-саддо парисама̄пане йатха̄уддит̣т̣хауддесасса паринит̣т̣хитатта̄, еттакам̣ саббанти аттхо. пана̄ти вачана̄лан̇ка̄раматтам̣ висум̣ аттха̄бха̄вато. падаттхасам̣кин̣н̣асса, ваттаббасса ча авуттасса авасесасса абха̄вато сувин̃н̃еййабха̄вена супарисуддхам̣, ‘‘сабба’’нти имина̄ самбандхо, бха̄ванапум̣сакам̣ ва̄ етам̣ ‘‘вутта’’нти имина̄ самбаджджханато. бхиййоти атирекам̣, ативиттха̄ранти аттхо, етена падаттхаматтамева вича̄райисса̄мӣти дассети. етам̣ саббам̣ идха ат̣т̣хакатха̄йа на вича̄райисса̄ми пунаруттибха̄вато, гантхагарукабха̄вато ча̄ти адхиппа̄йо. вичарайисса̄мӣти ча га̄тха̄бха̄вато на вуддхибха̄воти дат̣т̣хаббам̣.
евампи еса висуддхимагго а̄гама̄наматтхам̣ на пака̄сеййа, атха саббопесо идха вича̄ритаббойева̄ти чодана̄йа татха̄ авича̄ран̣асса екантака̄ран̣ам̣ ниддха̄ретва̄ там̣ парихаранто ‘‘маджджхе висуддхимагго’’тиа̄дима̄ха. таттха маджджхети кхуддакато ан̃н̃есам̣ чатуннампи а̄гама̄нам̣ аббхантаре. хи-саддо ка̄ран̣е, тена йатха̄вуттам̣ ка̄ран̣ам̣ джотети. таттха̄ти тесу чатӯсу а̄гамесу. йатха̄бха̄ситанти бхагавата̄ йам̣ йам̣ деситам̣, десита̄нурӯпам̣ ва̄. апи ча сам̣ван̣н̣акехи сам̣ван̣н̣ана̄васена йам̣ йам̣ бха̄ситам̣, бха̄сита̄нурӯпантипи аттхо. иччева̄ти еттха ити-саддена йатха̄вуттам̣ ка̄ран̣ам̣ нидассети, имина̄ва ка̄ран̣ена, идамева ва̄ ка̄ран̣ам̣ манаси саннидха̄йа̄ти аттхо. катоти еттха̄пи ‘‘висуддхимагго еса̄’’ти падам̣ каммабха̄вена самбаджджхати а̄вуттийа̄динайена̄ти дат̣т̣хаббам̣. тампӣти там̣ висуддхимаггампи н̃а̄н̣ена гахетва̄на. ета̄йа̄ти суман̇галавила̄синийа̄ на̄ма ета̄йа ат̣т̣хакатха̄йа. еттха ча ‘‘маджджхе т̣хатва̄’’ти етена маджджхаттабха̄вадӣпанена висесато чатуннампи а̄гама̄нам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ висуддхимагго, на суман̇галавила̄синӣа̄дайо вийа аса̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ти дассети. ависесато пана винайа̄бхидхамма̄нампи йатха̄рахам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ хотийева, техи саммиссата̄йа ча тадавасесасса кхуддака̄гамасса висесато са̄дха̄ран̣а̄ сама̄на̄пи там̣ т̣хапетва̄ чатуннамева а̄гама̄нам̣ са̄дха̄ран̣а̄твева вутта̄ти.
ити сол̣асага̄тха̄ван̣н̣ана̄.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄
евам̣ йатха̄вуттена вивидхена найена пан̣а̄ма̄дикам̣ пакаран̣а̄рамбхавидха̄нам̣ катва̄ ида̄ни вибха̄гаванта̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанавасенева сувибха̄витам̣, сувин̃н̃а̄питан̃ча хотӣти пат̣хамам̣ та̄ва ваггасуттавасена вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха дӣгха̄гамо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти ‘‘дӣгхасса а̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти йадидам̣ вуттам̣, тасмим̣ вачане. ‘‘йасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄там̣, со дӣгха̄гамо на̄ма ваггасуттавасена евам̣ ведитаббо, евам̣ вибха̄готи ва̄ аттхо. атха ва̄ таттха̄ти ‘‘дӣгха̄гаманиссита’’нти йам̣ вуттам̣, етасмим̣ вачане. йо дӣгха̄гамо вутто, со дӣгха̄гамо на̄ма ваггасуттавасена. евам̣ вибхаджитаббо, едисоти ва̄ аттхо. ‘‘дӣгхасса̄’’тиа̄дина̄ хи вуттам̣ дӯравачанам̣ там̣-саддена пат̣иниддисати вийа ‘‘дӣгха̄гаманиссита’’нти вуттам̣ а̄саннавачанампи там̣-саддена пат̣иниддисати аттано буддхийам̣ параммукхам̣ вийа париваттама̄нам̣ хутва̄ паваттанато. едисесу хи т̣ха̄несу аттано буддхийам̣ саммукхам̣ ва̄ параммукхам̣ ва̄ париваттама̄нам̣ йатха̄ татха̄ ва̄ пат̣иниддиситум̣ ват̣т̣ати саддаматтапат̣иниддесена аттхасса̄виродханато. ваггасутта̄дӣнам̣ ниббачанам̣ парато а̄ви бхависсати. тайо вагга̄ йасса̄ти тивагго. чатуттим̣са сутта̄ни еттха сан̇гайханти, тесам̣ ва̄ сан̇гахо ган̣ана̄ еттха̄ти чатуттим̣сасуттасан̇гахо.
аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа пат̣хамасан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккаменева паваттабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘тасса…пе… нида̄нама̄дӣ’’ти вуттам̣. а̄дибха̄во хеттха сан̇гӣтиккаменева ведитаббо. касма̄ пана чатӯсу а̄гамесу дӣгха̄гамо пат̣хамам̣ сан̇гӣто, таттха ча сӣлаккхандхавагго пат̣хамам̣ никкхитто, тасмин̃ча брахмаджа̄ласуттам̣, таттха̄пи нида̄нанти? на̄йамануйого каттхачипи на паваттати саббаттхева вачанаккамаматтам̣ пат̣ичча ануйун̃джитаббато. апича саддха̄вахагун̣атта̄ дӣгха̄гамова пат̣хамам̣ сан̇гӣто. саддха̄ хи кусаладхамма̄нам̣ бӣджам̣. йатха̄ха ‘‘саддха̄ бӣджам̣ тапо вут̣т̣хӣ’’ти (сам̣. ни. 2.197; су. ни. 77). саддха̄вахагун̣ата̄ часса хет̣т̣ха̄ дассита̄йева. кин̃ча бхиййо – катипайасуттасан̇гахата̄йа чева аппапарима̄н̣ата̄йа ча уггахан̣адха̄ран̣а̄дисукхато пат̣хамам̣ сан̇гӣто. татха̄ хеса чатуттим̣сасуттасан̇гахо, чатусат̣т̣хибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣о ча. сӣлакатха̄ба̄хуллато пана сӣлаккхандхавагго пат̣хамам̣ никкхитто. сӣлан̃хи са̄санасса а̄ди сӣлапатит̣т̣ха̄натта̄ саббагун̣а̄нам̣. тенева̄ха ‘‘тасма̄ тиха твам̣ бхиккху а̄димева висодхехи кусалесу дхаммесу. ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣? сӣлан̃ча сувисуддха’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 5.469). сӣлаккхандхакатха̄ба̄хуллато хи со ‘‘сӣлаккхандхавагго’’ти вутто. дит̣т̣хивинивет̣ханакатха̄бха̄вато пана суттантапит̣акасса ниравасесадит̣т̣хивибхаджанам̣ брахмаджа̄ласуттам̣ пат̣хамам̣ никкхиттанти ведитаббам̣. тепит̣аке хи буддхавачане брахмаджа̄ласадисам̣ дит̣т̣хигата̄ни ниггумбам̣ ниджджат̣ам̣ катва̄ вибхаттасуттам̣ наттхи. нида̄нам̣ пана пат̣хамасан̇гӣтийам̣ маха̄кассапаттхерена пут̣т̣хена а̄йасмата̄ а̄нандена десака̄ла̄динидассанаттхам̣ пат̣хамам̣ никкхиттанти. тена̄ха ‘‘брахмаджа̄ласса̄пӣ’’тиа̄ди. таттха ча ‘‘а̄йасмата̄’’тиа̄дина̄ десакам̣ нийамети, пат̣хамасан̇гӣтика̄лети пана ка̄ланти, айаматтхо упари а̄ви бхависсати.