4. сон̣адан̣д̣асуттаван̣н̣ана̄
300. евам̣ амбат̣т̣хасуттам̣ сам̣ван̣н̣етва̄ ида̄ни сон̣адан̣д̣асуттам̣ сам̣ван̣н̣енто йатха̄нупуббам̣ сам̣ван̣н̣анока̄сасса паттабха̄вам̣ вибха̄ветум̣, амбат̣т̣хасуттасса̄нантарам̣ сан̇гӣтасса суттасса сон̣адан̣д̣асуттабха̄вам̣ ва̄ пака̄сетум̣ ‘‘евам̣ ме сутам̣…пе… ан̇гесӯти сон̣адан̣д̣асутта’’нти а̄ха. сундарабха̄вена са̄тисайа̄ни ан̇га̄ни етесаматтхӣти ан̇га̄. таддхитапаччайасса атисайависит̣т̣хе аттхита̄аттхе паваттито, падха̄нато ра̄джакума̄ра̄, рул̣хивасена пана джанападоти вуттам̣ ‘‘ан̇га̄ на̄ма̄’’тиа̄ди. идха̄пи адхиппета̄, на амбат̣т̣хасутте ева. ‘‘тада̄ кира̄’’тиа̄ди тасса̄ ча̄рика̄йа ка̄ран̣авачанам̣. а̄гамане а̄дӣнавам̣ дассетва̄ пат̣иккхипанавасена а̄гантум̣ на дассанти, на̄нуджа̄ниссантӣти адхиппа̄йо.
нӣла̄сокакан̣ика̄раковил̣а̄ракундара̄джаруккха̄дисаммиссата̄йа там̣ чампакаванам̣ нӣла̄дипан̃чаван̣н̣акусумапат̣иман̣д̣итам̣, на чампакаруккха̄нан̃н̃ева нӣла̄дипан̃чаван̣н̣акусумата̄йа̄ти ваданти, татха̄рӯпа̄йа пана дха̄туйа̄ чампакаруккха̄ва нӣла̄дипан̃чаван̣н̣ампи кусумам̣ пуппханти. ида̄нипи хи каттхачи десе диссанти, еван̃ча йатха̄рутампи ат̣т̣хакатха̄вачанам̣ упапаннам̣ хоти. кусумагандхасугандхети вуттанайена саммиссака̄нам̣, суддхачампака̄нам̣ ва̄ кусума̄нам̣ гандхехи сугандхе. евам̣ пана ваданто на ма̄панака̄лейева тасмим̣ нагаре чампакаруккха̄ уссанна̄, атха кхо апарабха̄гепӣти дассети. ма̄панака̄ле хи чампакаруккха̄намуссанната̄йа там̣ нагарам̣ ‘‘чампа̄’’ти на̄мам̣ лабхи. иссаратта̄ти адхипатибха̄вато. сена̄ етасса аттхӣти сенико, свева сенийо. бахубха̄вависит̣т̣ха̄ четтха аттхита̄ таддхитапаччайена джотита̄ти вуттам̣ ‘‘махатийа̄ сена̄йа саманна̄гататта̄’’ти. са̄расуван̣н̣асадисата̄йа̄ти уттамаджа̄тисуван̣н̣асадисата̄йа. чӯл̣адуккхаккхандхасуттат̣т̣хакатха̄йам̣ пана евам̣ вуттам̣ ‘‘сенийо’’ти тасса на̄мам̣, бимбӣти аттабха̄васса на̄мам̣ вуччати, со тасса са̄рабхӯто дассанӣйо па̄са̄дико аттабха̄васамиддхийа̄ бимбиса̄роти вуччатӣ’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.180).
301-2. сам̣хата̄ти саннипатанавасена сан̇гхат̣ита̄, саннипатита̄ти вуттам̣ хоти. екекисса̄йа диса̄йа̄ти екека̄йа падесабхӯта̄йа диса̄йа. па̄л̣ийам̣ бра̄хман̣агахапатика̄намадхиппетатта̄ ‘‘сан̇гхино’’ти ваттаббе ‘‘сан̇гхӣ’’ти путхутте екавачанам̣ вуттанти дассети ‘‘етеса’’нти имина̄. евам̣ а̄чарийена (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.301, 302) вуттам̣, сан̇гхӣти пана дӣгхавасена бахувачанампи диссати. аган̣а̄ти асамӯхабхӯта̄ аган̣абандха̄, ‘‘аган̣ана̄’’типи па̄т̣хо, айамеваттхо, сан̇кхйа̄ттхасса айуттатта̄. на хи тесам̣ сан̇кхйа̄ аттхӣти. идам̣ вуттам̣ хоти – пуббе антонагаре аган̣а̄пи паччха̄ бахинагаре ган̣ам̣ бхӯта̄ патта̄ти ган̣ӣбхӯта̄ти. абхӯтатаббха̄ве хи кара̄сабхӯйоге а-ка̄расса ӣ-ка̄ра̄десо, ӣпаччайо ва̄. ра̄джара̄джан̃н̃а̄дӣнам̣ дан̣д̣адхаро пурисова тато тато кхаттийа̄нам̣ та̄йанато раккхан̣ато кхатта̄ нируттинайена. со хи йаттха техи песито, таттха тесам̣ досам̣ парихаранто йуттапаттавасена пуччхитаматтхам̣ катхети. тена̄ха ‘‘пуччхитапан̃хе бйа̄каран̣асаматтхо’’ти. кула̄падеса̄дина̄ махатӣ матта̄ пама̄н̣аметасса̄ти маха̄матто.
сон̣адан̣д̣агун̣акатха̄ван̣н̣ана̄
303. екасса ран̃н̃о а̄н̣а̄паваттит̣т̣ха̄на̄ни раджджа̄ни на̄ма, висит̣т̣ха̄ни раджджа̄ни вираджджа̄ни, та̄нева вераджджа̄ни, на̄на̄видха̄ни вераджджа̄ни татха̄, тесу джа̄та̄тиа̄дина̄ тидха̄ таддхитаниббачанам̣. вичитра̄ хи таддхитавуттӣти. йан̃н̃а̄нубхаванаттханти йасса кассачи йан̃н̃асса анубхаванаттхам̣. тети на̄на̄вераджджака̄ бра̄хман̣а̄. тасса̄ти сон̣адан̣д̣абра̄хман̣асса. уттамабра̄хман̣оти абхиджанасампаттийа̄, виттасампаттийа̄, виджджа̄сампаттийа̄ ча уггататаро, ул̣а̄ро ва̄ бра̄хман̣о. а̄ват̣т̣анӣма̄йа̄ вутта̄ва. ла̄бхамаччхерена ниппӣл̣итата̄йа асаннипа̄то бхависсати.
ан̇гети гамети аттано пхалам̣ н̃а̄пети, сайам̣ ва̄ ан̇гӣйати гамӣйати н̃а̄йатӣти ан̇гам̣, хету. тена̄ха ‘‘ка̄ран̣ена̄’’ти. локадхаммата̄нуссаран̣ена апара̄нипи ка̄ран̣а̄ни а̄хам̣сӯти дассенто ‘‘ева’’нтиа̄дима̄ха.
двӣхи паккхехӣти ма̄тупаккхена, питупаккхена ча̄ти двӣхи н̃а̄типаккхехи. ‘‘убхато суджа̄то’’ти хи еттхакейева вутте йехи кехичи двӣхи бха̄гехи суджа̄таттам̣ виджа̄неййа, суджа̄тасаддо ча ‘‘суджа̄то ча̄рудассано’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.399) а̄рохасампаттипарийа̄йопи хотӣти джа̄тивасенева суджа̄таттам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘ма̄тито ча питито ча̄’’ти вуттам̣. тена̄ха ‘‘бхото ма̄та̄ бра̄хман̣ӣ’’тиа̄ди. еванти вуттаппака̄рена, ма̄тупаккхато ча питупаккхато ча паччекам̣ тивидхена н̃а̄типариват̣т̣ена̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘сам̣суддхагахан̣ико’’ти имина̄пи ‘‘ма̄тито ча питито ча̄’’ти вуттамеваттхам̣ саматтхетӣти а̄ха ‘‘сам̣суддха̄ те ма̄тугахан̣ӣ’’ти, сам̣суддха̄ва анан̃н̃апурисаса̄дха̄ран̣а̄ти аттхо. анорасапуттавасена̄пи хи локе ма̄та̄питусаман̃н̃а̄ диссати, идха панасса орасапуттавасенева иччхита̄ти дассетум̣ ‘‘сам̣суддхагахан̣ико’’ти вуттам̣. габбхам̣ ган̣ха̄ти дха̄ретӣти гахан̣ӣ, татийа̄ват̣т̣асан̇кха̄то габбха̄сайасан̃н̃ито ма̄тукуччхипадесо самавепа̄кинийа̄ти самавипа̄чанийа̄. еттха̄ти маха̄судассанасутте. йатха̄бхуттама̄ха̄рам̣ випа̄чанавасена ган̣ха̄ти на чхад̣д̣етӣти гахан̣ӣ, каммаджатеджодха̄ту, йа̄ ‘‘удараггӣ’’ти локе пан̃н̃а̄йати.
питупита̄ти питуно пита̄. пита̄махоти а̄маха-паччайена таддхитасиддхи. ‘‘чатуйуга’’нтиа̄дӣсу вийа там̣ тадаттхе йуджджитаббато ка̄лависесо йугам̣ на̄ма. етам̣ йугасаддена а̄йуппама̄н̣авачанам̣ абхила̄паматтам̣ локавоха̄равачанаматтамева, адхиппетаттхато пана пита̄махойева пита̄махайугасаддена вутто тассева падха̄набха̄вена адхиппетатта̄ти адхиппа̄йо. тато уддханти пита̄махато упари. тена̄ха ‘‘пуббапуриса̄’’ти, тадавасеса̄ пуббака̄ чха пуриса̄ти аттхо. пурисаггахан̣ан̃четтха уккат̣т̣ханиддесена катанти дат̣т̣хаббам̣. еван̃хи ‘‘ма̄тито’’ти па̄л̣ивачанам̣ саматтхитам̣ хоти.
татра̄йамат̣т̣хакатха̄муттаканайо – ма̄та̄ ча пита̄ ча питаро, питӯнам̣ питаро пита̄маха̄, тесам̣ йуго двандо пита̄махайуго, тасма̄, йа̄ва саттама̄ пита̄махайуга̄ пита̄махадванда̄ти аттхо ведитаббо, еван̃ча пита̄махаггахан̣енева ма̄та̄махопи гахито. йугасаддо четтха екасесо ‘‘йуго ча йуго ча йуго’’ти, ато таттха таттха н̃а̄типариват̣т̣е пита̄махадвандам̣ гахитам̣ хотӣти.
‘‘йа̄ва саттама̄ пита̄махайуга̄’’ти идам̣ ка̄ка̄пеккханамива убхайаттха самбандхагатанти а̄ха ‘‘ева’’нтиа̄ди. йа̄ва саттамо пурисо, та̄ва аккхитто анупакут̣т̣хо джа̄тива̄дена̄ти самбандхо. аккхиттоти аппаттакхепо. анаваккхиттоти саддхатха̄липа̄ка̄дӣсу на чхад̣д̣ито. на упакут̣т̣хоти на упаккосито. ‘‘джа̄тива̄дена̄’’ти идам̣ хетумхи каран̣авачананти дассетум̣ ‘‘кена ка̄ран̣ена̄’’тиа̄ди вуттам̣. итипӣти имина̄пи ка̄ран̣ена. еттха ча ‘‘убхато…пе… йуга̄’’ти етена бра̄хман̣асса йонидоса̄бха̄во дассито сам̣суддхагахан̣икабха̄вакиттанато, ‘‘аккхитто’’ти етена кирийа̄пара̄дха̄бха̄во. кирийа̄пара̄дхена хи сатта̄ кхепам̣ па̄пун̣анти. ‘‘анупакут̣т̣хо’’ти етена айуттасам̣сагга̄бха̄во. айуттасам̣сагган̃хи пат̣ичча сатта̄ аккосам̣ лабхантӣти.
иссароти а̄дхипатеййасам̣ваттанийакаммабалена ӣсанасӣло, са̄ панасса иссарата̄ вибхавасампаттипаччайа̄ па̄кат̣а̄ джа̄та̄, тасма̄ ад̣д̣хабха̄вапарийа̄йена дассенто ‘‘ад̣д̣хоти иссаро’’ти а̄ха. махантам̣ дханамасса бхӯмигатам̣, веха̄сагатан̃ча̄ти махаддхано. тасса̄ти тасса тасса гун̣асса, айамева ча па̄т̣хо адхуна̄ диссати. агун̣ам̣йева дассема̄ти анвайато тасса гун̣ам̣ ватва̄ бйатирекато бхагавато анупасан̇каманака̄ран̣ам̣ агун̣амева дассема.
адхикарӯпоти висит̣т̣харӯпо уттамасарӣро. дассанам̣ арахатӣти дассанӣйоти а̄ха ‘‘дассанайогго’’ти. паса̄дам̣ а̄вахатӣти па̄са̄дико. тена̄ха ‘‘паса̄даджананато’’ти. поккхарасаддо идха сундараттхе, сарӣраттхе ча нирул̣хо. ван̣н̣асса̄ти ван̣н̣адха̄туйа̄. пака̄санийена парисуддханимиттена ван̣н̣асаддасса ван̣н̣адха̄туйам̣ паваттанато таннимиттамева ван̣н̣ата̄, са̄ ча ван̣н̣аниссита̄ти абхедавасена вуттам̣ ‘‘уттамена парисуддхена ван̣н̣ена̄’’ти. сарӣрам̣ пана саннивесависит̣т̣хам̣ карачаран̣агӣва̄сӣса̄дисамуда̄йам̣, тан̃ча авайавабхӯтена сан̣т̣ха̄нанимиттена гайхати, тасма̄ таннимиттамева поккхарата̄ти вуттам̣ ‘‘сарӣрасан̣т̣ха̄насампаттийа̄’’ти, уттама̄йа сарӣрасан̣т̣ха̄насампаттийа̄типи йоджетаббам̣. аттхаваса̄ хи лин̇гавибхаттивипарин̣а̄мо. саббесу ван̣н̣есу суван̣н̣аван̣н̣ова уттамоти а̄ха ‘‘парисуддхаван̣н̣есупи сет̣т̣хена суван̣н̣аван̣н̣ена саманна̄гато’’ти. татха̄ хи буддха̄, чаккаваттино ча суван̣н̣аван̣н̣а̄ва хонти. йасма̄ пана ваччхасасаддо сарӣра̄бхе паваттати, тасма̄ брахмаваччхасӣти уттамасарӣра̄бхо, суван̣н̣а̄бхо иччева аттхо. имамева хи аттхам̣ сандха̄йа ‘‘маха̄брахмуно сарӣрасадисенева сарӣрена саманна̄гато’’ти вуттам̣, на брахмуджугаттатам̣. ока̄соти саббан̇гапаччан̇гат̣т̣ха̄нам̣. а̄рохапарин̣а̄хасампаттийа̄, авайавапа̄рипӯрийа̄ ча дассанасса ока̄со на кхуддакоти аттхо. тена̄ха ‘‘сабба̄нева̄’’тиа̄ди.
сӣланти йаманийамалаккхан̣ам̣ сӣлам̣, там̣ панасса раттан̃н̃ута̄йа вуддхам̣ ваддхитанти висесато ‘‘вуддхасӣлӣ’’ти вуттам̣. вуддхасӣлена̄ти саббада̄ самма̄йогато вуддхена дхувасӣлена. еван̃ча катва̄ падаттайампетам̣ адхиппетаттхато висит̣т̣хам̣ хоти, саддаттхаматтам̣ пана сандха̄йа ‘‘идам̣ вуддхасӣлӣпадассева вевачана’’нти вуттам̣. пан̃часӣлато парам̣ таттха сӣласса абха̄вато, тесамаджа̄нанато ча ‘‘пан̃часӣламаттамева̄’’ти а̄ха.
ва̄ча̄йа париман̣д̣алападабйан̃джаната̄ ева сундарабха̄воти вуттам̣ ‘‘сундара̄ париман̣д̣алападабйан̃джана̄’’ти. т̣ха̄накаран̣асампаттийа̄, сиккха̄сампаттийа̄ ча кассачипи анӯната̄йа париман̣д̣алапада̄ни бйан̃джана̄ни аккхара̄ни етисса̄ти париман̣д̣алападабйан̃джана̄. аккхарамева хи там̣тадаттхава̄чакабха̄вена париччхиннам̣ падам̣. атха ва̄ падамева аттхасса бйан̃джакатта̄ бйан̃джанам̣, ситхиладханита̄диаккхарапа̄рипӯрийа̄ ча падабйан̃джанасса париман̣д̣алата̄, париман̣д̣алам̣ падабйан̃джанаметисса̄ти татха̄. апича паджджати аттхо етена̄ти падам̣, на̄ма̄ди, йатха̄дхиппетаматтхам̣ бйан̃джетӣти бйан̃джанам̣, ва̄кйам̣, тесам̣ парипун̣н̣ата̄йа париман̣д̣алападабйан̃джана̄. аттхавин̃н̃а̄пане са̄дханата̄йа ва̄ча̄ва каран̣ам̣ ва̄ккаран̣анти тулйа̄дхикаран̣атам̣ дассетум̣ ‘‘уда̄харан̣агхосо’’ти вуттам̣, вачӣбхедасаддоти аттхо. тасса бра̄хман̣асса, тена ва̄ бха̄ситаббасса аттхасса гун̣апарипун̣н̣абха̄вена пӯре гун̣ехи парипун̣н̣абха̄ве бхава̄ти порӣ. пуна пурети ра̄джадха̄нӣмаха̄нагаре. бхаватта̄ти сам̣вад̣д̣хатта̄. сукхума̄латтанена̄ти сукхума̄лабха̄вена, имина̄ тасса̄ ва̄ча̄йа мудусан̣хаттама̄ха. апалибуддха̄йа̄ти питтасемха̄дӣхи апарийонаддха̄йа, хетугаббхападаметам̣. тато ева хи йатха̄вуттадоса̄бха̄воти. д̣ам̣сетва̄ вийа екадесакатханам̣ сандит̣т̣хам̣, сан̣икам̣ чира̄йитва̄ катханам̣ виламбитам̣, ‘‘санниддхавиламбита̄дӣ’’типи па̄т̣хо. саддена аджанакам̣ вачинам̣, маммакасан̇кха̄там̣ ва̄ екаккхарамева дваттиккхаттумучча̄ран̣ам̣ санниддхам̣. а̄дисаддена дуккхалита̄нукад̣д̣хита̄дӣни сан̇ган̣ха̄ти. ел̣а̄гал̣ена̄ти ел̣а̄паггхаран̣ена. ‘‘ел̣а̄ гал̣антӣ’’ти вуттассева двидха̄ аттхам̣ дассетум̣ ‘‘ла̄ла̄ ва̄ паггхарантӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘пассе’л̣амӯгам̣ урагам̣ дудживха’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.7.49) вийа хи ел̣а̄саддо ла̄ла̄йа, кхел̣е ча паваттати. кхел̣апхусита̄нӣти кхел̣абиндӯни.
татра̄йамат̣т̣хакатха̄муттаканайо – еланти досо вуччати ‘‘йа̄ са̄ ва̄ча̄ нела̄ кан̣н̣асукха̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.8, 194) вийа. дуппан̃н̃а̄ ча садосамева катхам̣ катхента̄ елам̣ паггхара̄пенти, тасма̄ тесам̣ ва̄ча̄ елагал̣а̄ на̄ма хоти, таббипарӣта̄йа̄ти аттхо. ‘‘а̄димаджджхапарийоса̄нам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄’’ти имина̄ тасса̄ ва̄ча̄йа аттхапа̄рипӯрим̣ вадати. вин̃н̃а̄панасаддена етасса самбандхо.
джара̄джин̣н̣ата̄йа джин̣н̣оти кхан̣д̣иччапа̄личча̄дибха̄вама̄па̄дито. вуддхимарийа̄даппаттоти вуддхийа̄ париччхедам̣ парийантам̣ патто. джа̄тимахаллаката̄йа̄ти упапаттийа̄ махаллакабха̄вена. тена̄ха ‘‘чирака̄лаппасуто’’ти. аддхасаддо аддха̄напарийа̄йо дӣгхака̄лава̄чако. киттако пана соти а̄ха ‘‘две тайо ра̄джапариват̣т̣е’’ти, двиннам̣ тин̣н̣ам̣ ра̄джӯнам̣ раджджапаса̄санапат̣ипа̄т̣ийоти аттхо. ‘‘аддхагато’’ти ватва̄пи катам̣ вайогахан̣ам̣ оса̄навайа̄пеккханти вуттам̣ ‘‘паччхимавайам̣ сампатто’’ти. паччхимо татийабха̄готи вассасатасса тидха̄ катесу бха̄гесу татийо оса̄набха̄го. паччекам̣ теттим̣савассато ча адхикама̄сапаккха̄дипи вибхаджӣйати, тасма̄ саттасат̣т̣химе вассе йатха̄рахам̣ лаббхама̄нама̄сапаккхадивасато пат̣т̣ха̄йа паччхимавайо ведитаббо. а̄чарийаса̄рипуттаттхеренапи хи имамеваттхам̣ сандха̄йа ‘‘саттасат̣т̣хивассато пат̣т̣ха̄йа паччхимавайо кот̣т̣ха̄со’’ти (са̄раттха. т̣ӣ. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄) вуттам̣. итаратха̄ хи ‘‘паччхимавайо на̄ма вассасатасса паччхимо татийабха̄го’’ти ат̣т̣хакатха̄вачанена виродхо бхавеййа̄ти.
евам̣ кеваладжа̄тивасена пат̣хамавикаппам̣ ватва̄ гун̣амиссакавасенапи дутийавикаппам̣ вадантена ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха на̄йам̣ джин̣н̣ата̄ вайоматтена, атха кхо кулапариват̣т̣ена пура̄н̣ата̄ти а̄ха ‘‘джин̣н̣оти пора̄н̣о’’тиа̄ди. чирака̄лаппаваттакуланвайоти чирака̄лам̣ паваттакулапариват̣т̣о, тена̄сса кулавасена удитодитабха̄вама̄ха. ‘‘вайоануппатто’’ти имина̄ джа̄тивуддхийа̄ ваккхама̄натта̄, гун̣авуддхийа̄ ча тато са̄тисайатта̄ ‘‘вуддхоти сӣла̄ча̄ра̄дигун̣авуддхийа̄ йутто’’ти вуттам̣. ваккхама̄нам̣ пати па̄рисесаггахан̣ан̃хетам̣. татха̄ джа̄тимахаллаката̄йапи тенева падена ваккхама̄натта̄, вибхавамахаттата̄йа ча анавасеситатта̄ ‘‘махаллакоти вибхавамахантата̄йа саманна̄гато’’ти а̄ха. маггапат̣ипанноти бра̄хман̣а̄нам̣ йуттапат̣ипаттивӣтхим̣ авоккамма чаран̣авасена упагатоти аттхам̣ дассети ‘‘бра̄хман̣а̄на’’нтиа̄дина̄. джа̄тивуддхабха̄вамануппатто, тампи антимавайам̣ паччхимавайамева ануппаттоти са̄дхиппа̄йайоджана̄. имина̄ хи паччхимавайавасена джа̄тивуддхабха̄вам̣ дассетӣти.
буддхагун̣акатха̄ван̣н̣ана̄
304. та̄дисехи маха̄нубха̄вехи саддхим̣ йугагга̄хавасена т̣хапанампи на ма̄диса̄нам̣ пан̣д̣итаджа̄тӣнамануччхавикам̣, куто пана уккам̣савасена т̣хапананти идам̣ бра̄хман̣асса на йуттарӯпанти дассенто ‘‘на кхо пана мета’’нтиа̄дима̄ха. таттха йепи гун̣а̄ аттано гун̣ехи садиса̄, тепи гун̣е уттаритарейева ман̃н̃ама̄но пака̄сетӣти самбандхо. садиса̄ти ча екадесена садиса̄. на хи буддха̄нам̣ гун̣ехи саббатха̄ садиса̄ кечипи гун̣а̄ ан̃н̃есу лаббханти. ‘‘ко ча̄ха’’нтиа̄ди уттаритара̄ка̄радассанам̣. ахан̃ча кӣдисо на̄ма хутва̄ садисо бхависса̄ми, саман̣асса…пе… гун̣а̄ ча кӣдиса̄ на̄ма хутва̄ садиса̄ бхависсантӣти са̄дхиппа̄йайоджана̄. кечи навам̣ па̄т̣хам̣ каронти, айамева мӯлапа̄т̣хо йатха̄ там̣ амбат̣т̣хасутте ‘‘ко ча̄хам̣ бхо готама са̄чарийако, ка̄ ча ануттара̄ виджджа̄чаран̣асампада̄’’ти. итарети аттано гун̣ехи асадисе гун̣е, ‘‘пака̄сетӣ’’ти имина̄ва самбандхо. екантенева̄ти садисагун̣а̄нам̣ вийа пасан̇га̄бха̄вена.
евам̣ нийа̄менто сон̣адан̣д̣о идам̣ аттхаджа̄там̣ дӣпети. йатха̄ хӣти еттха хи-саддо ка̄ран̣е. тена̄ха ‘‘тасма̄ майамева араха̄ма̄’’ти. гопадаканти га̄вийа̄ кхурат̣т̣ха̄не т̣хитаудакам̣. гун̣ети садисагун̣епи, пагева асадисагун̣е.
сат̣т̣хикуласатасахассанти сат̣т̣хисахасса̄дхикам̣ куласатасахассам̣. дхаммападат̣т̣хакатха̄дӣсу (дха. па. ат̣т̣ха. 16) пана каттхачи бхагавато асӣтикуласахассата̄вачанам̣ екекапаккхамева сандха̄йа̄ти ведитаббам̣.
судха̄мат̣т̣хапоккхаран̣ийоти судха̄йа парикаммаката̄ поккхаран̣ийо. саттаратана̄нанти саттахи ратанехи. пӯрайоге хи каран̣аттхе бахулам̣ чхат̣т̣хӣвачанам̣. па̄са̄данийӯха̄дайоти упарипа̄са̄де т̣хитатула̄сӣса̄дайо. ‘‘саттаратана̄на’’нти адхика̄ро, абхедепи бхедавоха̄ро еса. кулапарийа̄йена̄ти суддходанамаха̄ра̄джасса асамбхиннакхаттийакула̄нуккамена. тесупӣти чатӯсу нидхӣсупи. гахитам̣ гахитам̣ т̣ха̄нам̣ пӯратийева дханена па̄катикамева хоти, на ӯнам̣.
бхаддакена̄ти сундарена. паччхимавайе вуттанайена пат̣хамавайо ведитаббо. ма̄та̄питӯнам̣ аниччха̄йа паббаджджа̄ва ана̄даро тена йутте аттхе са̄мивачананти вуттам̣ хоти. етесанти ма̄та̄питӯнам̣. кандитва̄ти ‘‘кахам̣ пийапуттака̄’’тиа̄дина̄ паридевитва̄.
апарима̄н̣ойева̄ти ‘‘еттако есо’’ти кеначи париччхиндитумасаккун̣еййата̄йа апариччхиннойева. две вел̣ӯ адхокат̣иматтакамева хонтӣти а̄ха ‘‘двиннам̣ вел̣ӯнам̣ упари кат̣иматтамева̄’’ти. па̄рамита̄нубха̄вена бра̄хман̣асса ева пан̃н̃а̄йати, бхагава̄ пана тада̄ пакатиппама̄н̣ова̄ти дассетум̣ ‘‘пан̃н̃а̄йама̄но’’ти вуттамива диссати, вӣмам̣ситва̄ гахетаббам̣. ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ па̄рамита̄баленева евам̣ апарима̄н̣ата̄, на иддхибалена̄ти дассетӣ’’ти ваданти. атулоти асадисо. ‘‘дхаммападе га̄тхама̄ха̄’’ти каттхачи па̄т̣хо айуттова. на хи дхаммападе айам̣ га̄тха̄ диссати. судха̄пин̣д̣ийаттхера̄пада̄на̄дӣсу (апа. 1.10.судха̄пин̣д̣ийаттхера̄пада̄на) пана̄йам̣ га̄тха̄ а̄гата̄, са̄ ча кхо ан̃н̃аваттхусмим̣ ева, на имасмим̣ ваттхумхи, тасма̄ па̄л̣ивасена сан̇гӣтимана̄рул̣ха̄ пакин̣н̣акадесана̄йева̄йам̣ га̄тха̄ти дат̣т̣хаббам̣.
таттха те та̄дисети парийа̄йавачанаметам̣ ‘‘аппам̣ вассасатам̣ а̄йу, ида̄нетарахи виджджатӣ’’тиа̄дӣсу (бу. вам̣. 27.21) вийа, ‘‘ета̄дисе’’типи пат̣ханти, тадасундарам̣ апада̄на̄дӣсу татха̄ адиссанато. килесапаринибба̄нена париниббуте куточипи абхайе те та̄дисе пӯджайато еттха идам̣ пун̃н̃ам̣ кеначи маха̄нубха̄вена апи сан̇кха̄тум̣ на сакка̄ти аттхо.
ба̄хантаранти двиннам̣ ба̄хӯнамантарам̣. два̄даса йоджанасата̄нӣти два̄даса̄дхика̄ни йоджанасата̄ни. бахалантарена̄ти саманта̄ сарӣрапарин̣а̄хаппама̄н̣ена. путхулатоти виттха̄рато. ан̇гулипабба̄нӣти екека̄ни ан̇гулипабба̄ни. бхамукантаранти двиннам̣ бхамука̄намантарам̣. мукхам̣ виттха̄рато двийоджанасатам̣ париман̣д̣алато висум̣ вуттатта̄. ‘‘едисо бхагава̄’’ти йа̄ парехи вутта̄ катха̄, тасса̄ анурӯпанти йатха̄катхам̣, имина̄ ан̃н̃ехи вуттам̣ бхагавато ван̣н̣акатхам̣ сутва̄ олокетука̄мата̄йа а̄гатоти дассети, йатха̄катханти ва̄ кӣдисам̣. ‘‘йатха̄катхам̣ пана тумхе бхиккхаве самагга̄ саммодама̄на̄ авивадама̄на̄ пха̄сукам̣ вассам̣ васиттха̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 194) вийа хи пуччха̄йам̣ еса нипа̄тасамуда̄йо, еко ва̄ нипа̄то.
гандхакут̣ипаривен̣ети гандхакут̣ийа̄ паривен̣е, гандхакут̣ито бахи паривен̣аббхантарети аттхо. таттха̄ти ман̃чаке. ‘‘сӣхасеййам̣ каппесӣ’’ти йатха̄ ра̄ху асуриндо а̄йа̄мато, виттха̄рато, уббедхато ча бхагавато рӯпака̄йасса париччхедам̣ гахетум̣ на саккоти, татха̄ рӯпам̣ иддха̄бхисан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхаронто сӣхасеййам̣ каппесӣ’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.304) евам̣ а̄чарийена вуттам̣, ‘‘тадетам̣ ‘на майа̄ асуринда адхомукхена па̄рамийо пӯрита̄, уддхаггамева катва̄ да̄нам̣ динна’’нти ат̣т̣хакатха̄вачанена аччантамева вируддхам̣ хоти. етан̃хи гандхакут̣идва̄равиваран̣а̄дӣсу вийа па̄рамита̄нубха̄васиддхидассанам̣, ан̃н̃атха̄ тадева вачанам̣ ваттаббам̣ бхавеййа̄’’ти ваданти, вӣмам̣ситва̄ сампат̣иччхитаббам̣. адхомукхена̄ти осаккитавӣрийатам̣ сандха̄йа вуттам̣, уддхаггамева̄ти аносаккитавӣрийатам̣, уббхакот̣икам̣ катва̄ти аттхо. тада̄ ра̄ху упа̄сакабха̄вам̣ пат̣иведесӣти а̄ха ‘‘там̣ диваса’’нтиа̄ди.
килесехи а̄ракатта̄ арийам̣ нируттинайена, атойева уттамата̄ парисуддхата̄ти вуттам̣ ‘‘уттамам̣ парисуддха’’нти. анаваджджат̣т̣хена кусалам̣, на сукхавипа̄кат̣т̣хена тасса арахатамасамбхавато. кусаласӣлена̄ти анавадждженева виддхастасава̄санакилесена сӣлена. еван̃ча катва̄ падачатуккампетам̣ адхиппетаттхато висит̣т̣хам̣ хоти, саддаттхаматтам̣ пана сандха̄йа ‘‘идамасса вевачана’’нти вуттам̣.
каттхачи чатура̄сӣтипа̄н̣асахасса̄ни, каттхачи апарима̄н̣а̄пи деваманусса̄ти аттхам̣ сандха̄йа ‘‘бхагавато екека̄йа дхаммадесана̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. маха̄самайасутта (дӣ. ни. 2.331 а̄дайо) ман̇галасутта- (кху. па̄. 5.1 а̄дайо; су. ни. 261 а̄дайо) десана̄дӣсу хи чатувӣсатийа̄ т̣ха̄несу асан̇кхйеййа̄ апаримеййа̄ деваманусса̄ маггапхала̄матам̣ пивим̣су. кот̣исатасахасса̄дипарима̄н̣енапи бахӯ ева, нидассанавасена паневам̣ вуттам̣. тасма̄ ануттарасиккха̄пакабха̄вена бхагава̄ бахӯнам̣ а̄чарийо, тесам̣ а̄чарийабхӯта̄нам̣ са̄вака̄нама̄чарийабха̄вена са̄вакавенеййа̄нам̣ па̄чарийо. бхагавата̄ хи диннанайе т̣хатва̄ са̄вака̄ венеййам̣ виненти, тасма̄ бхагава̄ва тесам̣ падха̄но а̄чарийоти.
вадантасса̄дхиппетова аттхо пама̄н̣ам̣, на лаккхан̣аха̄ра̄дивисайоти а̄ха ‘‘бра̄хман̣о пана̄’’тиа̄ди. ‘‘имасса ва̄ пӯтика̄йасса̄’’ти па̄т̣ха̄васа̄не пеййа̄лам̣ катва̄ ‘‘келана̄ пат̣икелана̄’’ти вуттам̣. айан̃хи кхуддакаваттхувибхан̇гапа̄л̣и (вибха. 854) ‘‘ба̄хира̄нам̣ ва̄ париккха̄ра̄нам̣ ман̣д̣ана̄’’тиа̄ди пеййа̄лавасена гайхати. таттха имасса ва̄ пӯтика̄йасса̄ти имасса ва̄ мануссасарӣрасса. йатха̄ хи тадахуджа̄топи син̇га̄ло ‘‘джарасин̇га̄ло’’ твева, ӯруппама̄н̣а̄пи ча галочилата̄ ‘‘пӯтилата̄’’ твева сан̇кхйам̣ гаччхати, евам̣ суван̣н̣аван̣н̣опи мануссасарӣро ‘‘пӯтика̄йо’’ твева, тасса ман̣д̣ана̄ти аттхо. келана̄ти кӣл̣ана̄. ‘‘кела̄йана̄’’типи пат̣ханти. пат̣икелана̄ти пат̣икӣл̣ана̄. чапаласса бха̄во ча̄палйам̣, ча̄паллам̣ ва̄, йена саманна̄гато пуггало вассасатикопи сама̄но тадахуджа̄тада̄рако вийа хоти, тасседамадхивачананти ведитаббам̣.
апа̄пе пуре кароти, на ва̄ па̄пам̣ пуре каротӣти апа̄папуреккха̄роти йутта̄йуттасама̄сена дувидхаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘апа̄пе навалокуттарадхамме’’тиа̄ди вуттам̣. апа̄пети ча па̄папат̣ипаккхе, па̄павирахите ва̄. брахмани сет̣т̣хе бхагавати бхава̄ тасса дхаммадесана̄васена арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄татта̄, брахмуно ва̄ бхагавато апаччам̣ гарукаран̣а̄дина̄, йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттийа̄ ча, брахмам̣ ва̄ сет̣т̣хам̣ арийамаггам̣ джа̄на̄тӣти брахман̃н̃а̄, арийаса̄вакасан̇кха̄та̄ паджа̄. тена̄ха ‘‘са̄рипуттамоггалла̄на̄’’тиа̄ди. бра̄хман̣ападжа̄йа̄ти бахитапа̄пападжа̄йа. ‘‘апа̄папуреккха̄ро’’ти еттха ‘‘пуреккха̄ро’’ти падамадхика̄роти дассети ‘‘етисса̄йа ча паджа̄йа пуреккха̄ро’’ти имина̄. ча-саддо самуччайаттхо ‘‘на кевалам̣ апа̄папуреккха̄ро ева, атха кхо брахман̃н̃а̄йа ча паджа̄йа самбандхабхӯта̄йа пуреккха̄ро’’ти. ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди адхиппа̄йаматтадассанам̣. ‘‘апа̄папуреккха̄ро’’ти идам̣ ‘‘брахман̃н̃а̄йа паджа̄йа̄’’ти имина̄ва самбандхитаббам̣, на ча паччекаматтхадӣпакам̣, пакатибра̄хман̣аджа̄тивасенапи четасса аттхо ведитабботи дассенто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. айуттасама̄со ча̄йам̣. па̄панти па̄пакаммам̣, ахитам̣ дуккханти аттхо. тасса самбандхипеккхатта̄ касса̄ апа̄папуреккха̄роти пуччха̄йа евама̄ха̄ти дассетум̣ ‘‘касса̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘аттана̄’’тиа̄ди тадаттхавиваран̣ам̣. бра̄хман̣ападжа̄йа̄ти бра̄хман̣аджа̄типаджа̄йа.
ран̃джанти ат̣т̣ам̣ бхаджанти ра̄джа̄но етена̄ти рат̣т̣хам̣, екасса ран̃н̃о раджджабхӯтака̄сикосала̄димаха̄джанапада̄. джана̄ паджджанти сукхаджӣвикам̣ па̄пун̣анти еттха̄ти джанападо, екасса ран̃н̃о радждже екекакот̣т̣ха̄сабхӯта̄ уттарапатхадаккхин̣апатха̄дикхуддакаджанапада̄. таттха̄ти татха̄ а̄гатесу. пуччха̄йа̄ти аттана̄ абхисан̇кхата̄йа пуччха̄йа. виссаджджана̄сампат̣иччханети виссаджджана̄йа аттано н̃а̄н̣ена сампат̣иггахан̣е. кесан̃чи упаниссайасампаттим̣, н̃а̄н̣апарипа̄кам̣, читта̄ча̄ран̃ча н̃атва̄ бхагава̄ва пуччха̄йа усса̄хам̣ джанетва̄ виссаджджетӣти адхиппа̄йо.
‘‘таттха катамам̣ са̄кхалйа’’нтиа̄ди никкхепакан̣д̣апа̄л̣и (дха. са. 1350). аддха̄надаратханти дӣгхамагга̄гаманапариссамам̣. асса̄ти бхагавато, мукхападуманти самбандхо. ба̄ла̄тапасампхассаненева̄ти абхинавуггатасӯрийарам̣сисампхассанена ива. татха̄ хи сӯрийо ‘‘падмабандхӯ’’ти локе па̄кат̣о, чандо пана ‘‘кумудабандхӯ’’ти. пун̣н̣ачандасса сирийа̄ сама̄на̄ сирӣ етасса̄ти пун̣н̣ачандасассирикам̣. катхам̣ никкуджджитасадисата̄ти а̄ха ‘‘сампатта̄йа̄’’тиа̄ди. еттха пана ‘‘ехи сва̄гатава̄дӣ’’ти имина̄ сукхасамбха̄сапуббакам̣ пийава̄дитам̣ дассети, ‘‘сакхило’’ти имина̄ сан̣хава̄чатам̣, ‘‘саммодако’’ти имина̄ пат̣исандха̄ракусалатам̣, ‘‘аббха̄кут̣ико’’ти имина̄ саббаттхева виппасаннамукхатам̣, ‘‘утта̄намукхо’’ти имина̄ сукхасалла̄патам̣, ‘‘пуббабха̄сӣ’’ти имина̄ дхамма̄нуггахасса ока̄сакаран̣ена хитаджджха̄сайатам̣ дассетӣти ведитаббам̣.
йаттха кира̄ти еттха кира-саддо аручисӯчане –
‘‘кхан̣аваттхупариттатта̄, а̄па̄тхам̣ на ваджанти йе;
те дхамма̄рамман̣а̄ на̄ма, йе’сам̣ рӯпа̄дайо кира̄’’ти. –
а̄дӣсу (абхидхамма̄вата̄ра-ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄рамман̣авибха̄ге чхат̣т̣хаануччхеде – 77) вийа, тена бхагавата̄ адхивуттхападесе на девата̄нубха̄вена манусса̄нам̣ анупаддавата̄, атха кхо буддха̄нубха̄вена̄ти дассети. буддха̄нубха̄венева хи та̄ а̄раккхам̣ ган̣ханти. пам̣суписа̄чака̄дайоти пам̣сунисситаписа̄чака̄дайо. а̄дисаддена бхӯтараккхаса̄дӣнам̣ гахан̣ам̣. ида̄ни буддха̄нубха̄вамева па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣.
ануса̄ситаббо сан̇гхо на̄ма саббопи венеййаджанасамӯхо. сайам̣ уппа̄дито сан̇гхо на̄ма ниббаттитаарийапуггаласамӯхо. ‘‘та̄дисо’’ти имина̄ ‘‘сайам̣ ва̄ уппа̄дито’’ти вуттавикаппо ева пачча̄мат̣т̣хо анантарасса видхи пат̣иседхова̄ти катва̄, тасма̄ ‘‘пуримападассева ва̄’’ти викаппантарагахан̣анти а̄чарийена (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.304) вуттам̣. татра̄йамадхиппа̄йо – ка̄мам̣ ‘‘ган̣ӣ’’ти идам̣ ‘‘сан̇гхӣ’’ти падассева вевачанам̣, аттхаматтам̣ пана дассетум̣ йатха̄вуттавикаппадвайе дутийавикаппамева пачча̄маситва̄ ‘‘та̄дисовасса ган̣о аттхӣ’’ти вуттатта̄ авасит̣т̣хассапи пат̣хамавикаппасса сан̇гахан̣аттхам̣ ‘‘пуримападассева ва̄ вевачанамета’’нти вуттанти. евампи ваданти – дхаммасена̄патиттхера̄дӣнам̣ паччекаган̣ӣнам̣ ган̣ам̣, суттантика̄диган̣ам̣ ва̄ сандха̄йа ‘‘та̄дисо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха̄пи хи саббова бхиккхуган̣о ануса̄ситаббо на̄ма, ниббаттитаарийаган̣о пана сайам̣ уппа̄дито на̄ма, тасма̄ ‘‘та̄дисо’’ти имина̄ викаппадвайасса̄пи пачча̄масанам̣ упапаннам̣ хоти. евам̣ пададвайасса висесаттхатам̣ дассетва̄ саббатха̄ сама̄наттхатам̣ дассетум̣ ‘‘пуримападассева̄’’тиа̄ди вуттанти. пӯран̣амаккхалиа̄дӣнам̣ бахӯнам̣ титтхакара̄нам̣, ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣. ачелака̄диматтакенапи ка̄ран̣ена̄ти ниччол̣ата̄диматтакенапи аппиччхасантут̣т̣хата̄дисама̄ропаналаккхан̣ена ка̄ран̣ена.
навака̄ти абхинава̄. па̄хунака̄ти пахен̣акам̣ пат̣игган̣хитумануччхавика̄, етена дувидхесу а̄гантукесу пуретарама̄гатавасена идха атитхино, на бходжанавела̄йама̄гатавасена аббха̄гата̄ти дассети. парийа̄пун̣а̄мӣти париччхиндитум̣ джа̄на̄ми, дха̄тваттхаматтам̣ пана дассетум̣ ‘‘джа̄на̄мӣ’’ти вуттам̣.
каппампӣти а̄йукаппампи, бхан̣еййа чети самбандхо. чирам̣ чирака̄ле каппо кхӣйетха, дӣгхамантаре дӣгхака̄лантарепи татха̄гатасса ван̣н̣о на кхӣйетха̄ти йоджана̄. ‘‘чира’’нти четтха ваттаббепи чхандаха̄нибхайа̄ рассаттхам̣ ниггахиталопо, атидӣгхака̄лам̣ ва̄ сандха̄йа ‘‘чирадӣгхамантаре’’ти вуттам̣, убхайаттха самбандхитаббаметам̣, кирийа̄раха̄дийоге вийа ча антарайоге адхикаккхарапа̄до анупаваджджо, айан̃ча га̄тха̄ абхӯтапарикаппана̄васена ат̣т̣хакатха̄су (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.425; уда̄. ат̣т̣ха. 53; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.4; чарийа̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄, пакин̣н̣акакатха̄; апа. ат̣т̣ха. 2.7.20) вутта̄ татха̄ бха̄сама̄насса абха̄вато.
305. нанти а̄чарийам̣. алам̣-саддо идха арахаттхо ‘‘аламева ниббиндиту’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.272; сам̣. ни. 2.134, 143) вийа̄ти а̄ха ‘‘йуттамева̄’’ти. пут̣ена нетва̄ аситаббато парибхун̃джитаббато пут̣осам̣ вуччати па̄тхеййам̣. иттхамбхӯталаккхан̣е каран̣авачанам̣ дассети ‘‘там̣ гахетва̄’’ти имина̄. па̄л̣ийам̣ пут̣ам̣сенапи кулапуттена̄ти самбандхам̣ дассетум̣ ‘‘тена пут̣ам̣сена̄’’ти вуттам̣. ‘‘ам̣сена̄’’тиа̄ди адхиппа̄йаматтадассанам̣, вахантена кулапуттена упасан̇камитум̣ аламева̄ти аттхо.
сон̣адан̣д̣апаривитаккаван̣н̣ана̄
306-7. на идха тиро-саддо ‘‘тирокуд̣д̣е ва̄ тиропа̄ка̄ре ва̄ чхад̣д̣еййа ва̄ чхад̣д̣а̄пеййа ва̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 825) вийа бахиаттхоти а̄ха ‘‘антованасан̣д̣е гатасса̄’’ти. таттха виха̄ропи ванасан̣д̣апарийа̄панноти дассети ‘‘виха̄раббхантарам̣ павит̣т̣хасса̄’’ти имина̄. ете ан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ нисинна̄ миччха̄дит̣т̣хивасена убхатопаккхика̄, ‘‘итаре пана самма̄дит̣т̣хивасена екатопаккхика̄’’ти аттхато а̄панно хоти. далиддатта̄, н̃а̄типа̄риджун̃н̃а̄дина̄ джин̣н̣атта̄ ча на̄маготтавасена апа̄кат̣а̄ хутва̄ па̄кат̣а̄ бхавитука̄ма̄ евамакам̣сӯти адхиппа̄йо. кера̄т̣ика̄ти сат̣ха̄. таттха̄ти двӣсу джанесу. татоти висса̄сато, да̄нато ва̄.
бра̄хман̣апан̃н̃аттиван̣н̣ана̄
309. анонатака̄йавасена тхаддхагатто, на ма̄навасена. тена па̄л̣ийам̣ ваккхати ‘‘аббхунна̄метва̄’’ти. четовитаккам̣ сандха̄йа читтасӣсена ‘‘читтам̣ ан̃н̃а̄сӣ’’ти вуттам̣. вигха̄танти читтадуккхам̣.
311. сакасамайети бра̄хман̣аладдхийам̣. мӣйама̄ноти марийама̄но. дит̣т̣хисан̃джа̄наненева̄ти аттано ладдхисан̃джа̄наненева. суджанти хомадаббим̣, ниббачанам̣ вуттамева. ган̣хантесӯти джуханаттхам̣ ган̣ханакесу, ирувиджджесӯти аттхо. ируведавасена хомакаран̣ато хи йан̃н̃айаджака̄ ‘‘ирувиджджа̄’’ти вуччанти. пат̣хамо ва̄ти таттха саннипатитесу суджа̄кирийа̄йам̣ саббападха̄но ва̄. дутийо ва̄ти таданантарико ва̄. ‘‘суджа’’нти идам̣ каран̣аттхе упайогавачананти а̄ха ‘‘суджа̄йа̄’’ти. аггихуттамукхата̄йа йан̃н̃асса йан̃н̃е диййама̄нам̣ суджа̄мукхена диййати. вуттан̃ча ‘‘аггихуттамукха̄ йан̃н̃а̄, са̄виттӣ чхандасо мукха’’нти (ма. ни. 2.400). тасма̄ ‘‘диййама̄на’’нти айам̣ па̄т̣хасесо вин̃н̃а̄йатӣти а̄чарийена (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.311) вуттам̣. апича суджа̄йа диййама̄нам̣ суджанти таддхитавасена аттхам̣ дассетум̣ евама̄ха. пора̄н̣а̄ти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. пуримава̄де четтха да̄навасена пат̣хамо ва̄ дутийо ва̄, паччхимава̄де а̄да̄навасена̄ти айаметесам̣ висесо. висесатоти виджджа̄чаран̣ависесато, на бра̄хман̣ехи иччхитавиджджа̄чаран̣аматтато. уттамабра̄хман̣асса̄ти ануттарадаккхин̣еййата̄йа уккат̣т̣хабра̄хман̣асса. йатха̄дхиппетасса хи виджджа̄чаран̣ависесадӣпакасса ‘‘катамам̣ пана там̣ бра̄хман̣асӣлам̣, катама̄ са̄ пан̃н̃а̄’’тиа̄дивачанасса ока̄сакаран̣аттхамева ‘‘имесам̣ пана бра̄хман̣а пан̃чаннам̣ ан̇га̄на’’нтиа̄дивачанам̣ бхагава̄ авоча, тасма̄ падха̄навачана̄нурӯпаманусандхим̣ дассетум̣ ‘‘бхагава̄ пана̄’’тиа̄ди вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
313. апавадатӣти ван̣н̣а̄дӣни апанетва̄ вадати, аттхаматтам̣ пана дассетум̣ ‘‘пат̣иккхипатӣ’’ти вуттам̣. иданти ‘‘ма̄ бхавам̣ сон̣адан̣д̣о евам̣ авача̄’’тиа̄дивачанам̣. бра̄хман̣асамайанти бра̄хман̣асиддхантам̣. ма̄ бхиндӣти ма̄ вина̄сеси.
316. самойева хутва̄ самоти самасамо, саббатха̄ самоти аттхо. парийа̄йадвайан̃хи атисайаттхадӣпакам̣ йатха̄ ‘‘дуккхадуккхам̣, рӯпарӯпа’’нти. екадесаматтато пана ан̇гакена ма̄н̣авена тесам̣ самабха̄вато там̣ ниваттенто ‘‘т̣хапетва̄ екадесаматта’’нтиа̄дима̄ха. кулакот̣ипаридӣпананти куласса а̄дипаридӣпанам̣. йасма̄ аттано бхагинийа̄…пе… на джа̄ниссати, тасма̄ на тасса ма̄та̄питуматтам̣ сандха̄йа вадати, кулакот̣ипаридӣпанам̣ пана сандха̄йа вадатӣти адхиппа̄йо. ‘‘аттхабхан̃джанака’’нти имина̄ каммапатхапаттам̣ вадати. гун̣ети йатха̄вутте пан̃часӣле. атха̄пи сийа̄ти йадипи тумха̄кам̣ евам̣ паривитакко сийа̄, бхиннасӣласса̄пи пуна пакатисӣле т̣хитасса бра̄хман̣абха̄вам̣ ван̣н̣а̄дайо са̄дхентӣти евам̣ сийа̄ти аттхо. ‘‘са̄дхетӣ’’ти па̄т̣хе ‘‘ван̣н̣о’’ти катта̄ а̄чарийена (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.316) аджджха̄хат̣о, нидассанан̃четам̣. мантаджа̄тӣсупи хи есева найо. сӣламева̄ти пуна пакатибхӯтам̣ сӣламева бра̄хман̣абха̄вам̣ са̄дхессати, касма̄ти че ‘‘тасмим̣ хи…пе… ван̣н̣а̄дайо’’ти. таттха саммохаматтам̣ ван̣н̣а̄дайоти ван̣н̣амантаджа̄тийо бра̄хман̣абха̄васса ан̇ганти саммохаматтаметам̣, асамавеккхитва̄ катхитамидам̣.
сӣлапан̃н̃а̄катха̄ван̣н̣ана̄
317. катхито бра̄хман̣ена пан̃хоти ‘‘сӣлава̄ ча хотӣ’’тиа̄дина̄ двиннамева ан̇га̄нам̣ васена йатха̄пуччхито пан̃хо йа̄тха̄вато виссаджджито. еттха̄ти йатха̄виссаджджите аттхе, ан̇гадвайе ва̄. тасса̄ти сон̣адан̣д̣асса. йади екаман̇гам̣ т̣хапеййа, атха патит̣т̣ха̄тум̣ на саккун̣еййа. йади пана на т̣хапеййа, атха саккун̣еййа, ким̣ панеса татха̄ саккхиссати ну кхо, ноти вӣмам̣санаттхамева евама̄ха, на ту екасса ан̇гасса т̣хапанӣйатта̄ти вуттам̣ хоти. татха̄ ча̄ха ‘‘еваметам̣ бра̄хман̣а̄’’тиа̄ди. дховитатта̄ва парисуджджхананти а̄ха ‘‘сӣлапарисуддха̄’’ти, сӣласампаттийа̄ саббасо суддха̄ анупаккилит̣т̣ха̄ти аттхо. куто дуссӣле пан̃н̃а̄ асама̄хитатта̄ тасса. куто ва̄ пан̃н̃а̄рахите джал̣е ел̣амӯге сӣлам̣ сӣлавибха̄гасса, сӣлапарисодханӯпа̄йасса ча аджа̄нанато. ел̣а̄ мукхе гал̣ати йасса̄ти ел̣амӯго кха-ка̄расса га-ка̄рам̣ катва̄, еламукхо, еламӯко ва̄. ити бахудха̄ па̄т̣хоти бхайабхеравасуттат̣т̣хакатха̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.48) вутто. пакат̣т̣хам̣ уккат̣т̣хам̣ н̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄н̣анти катва̄ па̄катикам̣ н̃а̄н̣ам̣ ниваттетум̣ ‘‘пан̃н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. випассана̄дин̃а̄н̣ан̃хи идха̄дхиппетам̣, тадетам̣ пака̄рехи джа̄нанато пан̃н̃а̄ва̄ти а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄йева̄’’ти.
чатупа̄рисуддхисӣлена дхота̄ти сама̄дхипадат̣т̣ха̄нена чатупа̄рисуддхисӣлена сакаласам̣килесамалависуддхийа̄ дховита̄ висуддха̄. тена̄ха ‘‘катхам̣ пана̄’’тиа̄ди. таттха дховатӣти суджджхати. сат̣т̣хиасӣтивасса̄нӣти сат̣т̣хивасса̄ни ва̄ асӣтивасса̄ни ва̄. маран̣ака̄лепи, пагева ан̃н̃асмим̣ ка̄ле. маха̄сат̣т̣хивассаттхеро вийа̄ти сат̣т̣хивассамаха̄тхеро вийа. ведана̄париггахаматтампӣти еттха ведана̄париггахо на̄ма йатха̄уппаннам̣ веданам̣ сабха̄васарасато упадха̄ретва̄ пуна падат̣т̣ха̄нато ‘‘айам̣ ведана̄ пхассам̣ пат̣ичча уппаджджати, со ча пхассо аниччо дуккхо випарин̣а̄мадхаммо’’ти лаккхан̣аттайам̣ а̄ропетва̄ паваттитавипассана̄. евам̣ пассантена хи сукхена сакка̄ са̄ ведана̄ адхива̄сетум̣ ‘‘ведана̄ ева ведайатӣ’’ти. веданам̣ виккхамбхетва̄ти йатха̄уппаннам̣ дуккхаведанам̣ ануваттитва̄ випассанам̣ а̄рабхитва̄ вӣтхипат̣ипанна̄йа випассана̄йа там̣ винодетва̄. сам̣сума̄рапатитена̄ти кумбхӣлена вийа бхӯмийам̣ урена нипаджджама̄нена. ‘‘на̄ха’’нтиа̄дим̣ татха̄ сӣлараккхан̣амева дуккаранти катва̄ вадати. сӣле патит̣т̣хитасса хи арахаттам̣ хаттхагатам̣йева. йатха̄ха ‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа…пе… виджат̣айе джат̣а’’нти (сам̣. ни. 1.23, 192; пет̣ако. 22; ми. па. 2.9) чатӯсу пуггалесу уггха̄т̣итан̃н̃уно ева̄йам̣ висайоти а̄ха ‘‘уггха̄т̣итан̃н̃ута̄йа̄’’ти. пан̃н̃а̄йа сӣлам̣ дховитва̄ти сӣлам̣ а̄димаджджхапарийоса̄несу акхан̣д̣а̄дибха̄ва̄па̄данена пан̃н̃а̄йа сувисодхитам̣ катва̄. сантатимаха̄маттаваттху дхаммападе (дха. па. ат̣т̣ха. 2.сантимаха̄маттаваттху).
318. ‘‘касма̄ а̄ха̄’’ти упаридесана̄йа ка̄ран̣ам̣ пуччхати. ладжджа̄ на̄ма ‘‘сӣласса ча джа̄тийа̄ ча гун̣адосаппака̄санена саман̣ена готамена пуччхитапан̃хам̣ виссаджджесӣ’’ти париса̄йа пан̃н̃а̄тата̄, са̄ татха̄ виссаджджитумасаматтхата̄йа бхиджджиссатӣти аттхо, пат̣хамам̣ аладжджама̄нопи ида̄ни ладжджисса̄мӣти вуттам̣ хоти. параманти пама̄н̣ам̣. ‘‘еттакапарама̄ майа’’нти пада̄нам̣ тулйа̄дхикаран̣атам̣ дассетум̣ ‘‘те майа’’нти вуттам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘сӣлапан̃н̃а̄н̣а’’нти вачанамева амха̄кам̣ парамам̣, тадаттхабхӯта̄ни пан̃часӣла̄ни, ведаттайавибха̄ванам̣ пан̃н̃ан̃ча лаккхан̣а̄дито ниддха̄ретва̄ джа̄нанам̣ наттхи, кевалам̣ таттха вачӣпарама̄ва майанти. айам̣ панеттха ат̣т̣хакатха̄муттаканайо – еттакапарама̄ти еттакауккам̣сакот̣ика̄, пат̣хамам̣ пан̃ха̄виссаджджана̄ва амха̄кам̣ уккам̣сакот̣ӣти аттхо. тена̄ха ‘‘майа̄ сакасамайавасена пан̃хо виссаджджито’’ти. паранти атирекам̣. бха̄ситасса̄ти вачанасса саддасса.
айам̣ пана висесоти сӣланиддесе ниййа̄танаматтам̣ апеккхитва̄ вуттам̣. тена̄ха ‘‘сӣламиччева ниййа̄тита’’нти. са̄ман̃н̃апхаласутте (дӣ. ни. 1.150) хи сӣлам̣ ниййа̄тетва̄пи пуна са̄ман̃н̃апхаламиччева ниййа̄титам̣. саббесампи махаггатачитта̄нам̣ н̃а̄н̣асампайуттатта̄, джха̄на̄нан̃ча там̣ сампайогато ‘‘аттхато пан̃н̃а̄сампада̄’’ти вуттам̣. пан̃н̃а̄ниддесе хи джха̄напан̃н̃ам̣ адхит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ пат̣хамам̣ випассана̄пан̃н̃а̄ ниййа̄тита̄. тена̄ха ‘‘випассана̄пан̃н̃а̄йа̄’’тиа̄ди.
сон̣адан̣д̣аупа̄сакаттапат̣иведана̄катха̄ван̣н̣ана̄
321. дахаро йува̄ти еттха дахаравачанена пат̣хамайоббанабха̄вам̣ дассети. пат̣хамайоббанака̄лагато хи ‘‘дахаро’’ти вуччати. путтасса путто натта̄ на̄ма. наппахотӣти на сампаджджати, путтанаттаппама̄н̣опи на хотӣти аттхо. ‘‘а̄сана̄ ме там̣ вут̣т̣ха̄на’’нти етасса аттха̄паттим̣ дассетум̣ ‘‘мама ага̄равена̄’’тиа̄ди вуттам̣. етанти ан̃джалипаггахан̣ам̣. айан̃хи йатха̄ татха̄ аттано маха̄джанасса самбха̄ванам̣ уппа̄детва̄ кохан̃н̃ена паре вимха̄петва̄ ла̄бхуппа̄данам̣ ниджигӣсанто вичарати, тасма̄сса ативийа кухакабха̄вам̣ дассенто ‘‘имина̄ кира̄’’тиа̄дим̣ вадати. ага̄равам̣ на̄ма наттхӣти ага̄рававачанам̣ на̄ма наттхи, на̄йам̣ бхагавати ага̄равена ‘‘ахан̃чева кхо пана̄’’тиа̄дима̄ха, атха кхо аттано ла̄бхапариха̄нибхайенева̄ти вуттам̣ хоти.
322. тан̇кхан̣а̄нурӯпа̄йа̄ти йа̄дисӣ тада̄ тасса аджджха̄сайаппаватти, таданурӯпа̄йа̄ти маджджхепадалопена аттхо. тада̄ тасса виват̣т̣асаннисситасса та̄дисасса н̃а̄н̣апарипа̄касса абха̄вато кевалам̣ аббхудайасанниссито ева аттхо дасситоти а̄ха ‘‘дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикам̣ аттхам̣ сандассетва̄’’ти, паччаккхато вибха̄ветва̄ти аттхо. кусале дхаммети тебхӯмаке кусаладхамме, айаметтха ниппарийа̄йато аттхо. парийа̄йато пана ‘‘чатубхӯмаке’’типи ваттум̣ ват̣т̣ати локуттаракусалассапи а̄йатим̣ лаббхама̄натта̄. татха̄ хи ваккхати ‘‘а̄йатим̣ нибба̄наттха̄йа, ва̄сана̄бха̄гийа̄йа ва̄’’ти. таттха̄ти кусале дхамме йатха̄сама̄дапите. нанти сон̣адан̣д̣абра̄хман̣ам̣. самуттеджетва̄ти саммадева упарӯпари ниса̄нетва̄ пун̃н̃акирийа̄йа тиккхависадабха̄вама̄па̄детва̄. там̣ пана аттхато таттха усса̄хаджананамева хотӣти а̄ха ‘‘саусса̄хам̣ катва̄’’ти. та̄йа ча саусса̄хата̄йа̄ти евам̣ пун̃н̃акирийа̄йа саусса̄хата̄ нийамато дит̣т̣хадхаммика̄диаттхасампа̄данӣти йатха̄вутта̄йа саусса̄хата̄йа ча сампахам̣сетва̄ти самбандхо. ан̃н̃ехи ча виджджама̄нагун̣ехӣти еварӯпа̄ те гун̣асаман̇гита̄ ча екантена дит̣т̣хадхаммика̄диаттханиппха̄данӣти тасмим̣ виджджама̄нехи, ан̃н̃ехи ча гун̣ехи сампахам̣сетва̄ саммадева хат̣т̣хатут̣т̣хабха̄вама̄па̄детва̄ти аттхо.
йади бхагава̄ дхаммаратанавассам̣ васси, атха касма̄ со висесам̣ на̄дхигаччхӣти чоданам̣ содхетум̣ ‘‘бра̄хман̣о пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. кухаката̄йа̄ти вуттанайена кохан̃н̃акатта̄, имина̄ пайогасампаттиабха̄вам̣ дассети. йаджджевам̣ касма̄ бхагава̄ тасса татха̄ дхаммаратанавассам̣ вассӣти пат̣ичоданампи содхенто ‘‘кеваламасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха кеваланти ниббедха̄секкхабха̄гийена асаммиссам̣. нибба̄наттха̄йа̄ти нибба̄на̄дхигаматтха̄йа, паринибба̄наттха̄йа ва̄. а̄йатим̣ висеса̄дхигаманӯпа̄йабхӯта̄ пун̃н̃акирийа̄су паричайасан̇кха̄та̄ ва̄сана̄ ева бха̄го, тасмим̣ упа̄йабха̄вена паватта̄ти ва̄сана̄бха̄гийа̄. на хи бхагавато нираттхака̄ чатуппадикага̄тха̄матта̄пи дхаммадесана̄ аттхи. тена̄ха ‘‘сабба̄ пуримапаччхимакатха̄’’ти. а̄дито четтха пабхути йа̄ва бра̄хман̣асса виссаджджана̄парийоса̄нам̣, та̄ва пуримакатха̄, бхагавато пана сӣлапан̃н̃а̄виссаджджана̄ паччхимакатха̄. бра̄хман̣ена вутта̄пи хи буддхагун̣а̄дипат̣исан̃н̃утта̄ катха̄ а̄йатим̣ нибба̄наттха̄йа ва̄сана̄бха̄гийа̄ ева̄ти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
ити суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йа парамасукхумагамбхӣрадуранубодхаттхапаридӣпана̄йа сувималавипулапан̃н̃а̄веййаттийаджанана̄йа са̄дхувила̄синийа̄ на̄ма лӣнаттхапака̄санийа̄ сон̣адан̣д̣асуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхапака̄сана̄.
сон̣адан̣д̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.