3. амбат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄
аддха̄нагаманаван̣н̣ана̄
254. евам̣ са̄ман̃н̃апхаласуттам̣ сам̣ван̣н̣етва̄ ида̄ни амбат̣т̣хасуттам̣ сам̣ван̣н̣енто йатха̄нупуббам̣ сам̣ван̣н̣ока̄сасса паттабха̄вам̣ вибха̄ветум̣, са̄ман̃н̃апхаласуттасса̄нантарам̣ сан̇гӣтасса суттасса амбат̣т̣хасуттабха̄вам̣ пака̄сетум̣ ‘‘евам̣ ме сутам̣…пе… косалесӯти амбат̣т̣хасутта’’нти а̄ха. евамӣдисесу. итисаддо четтха а̄диаттхо, падаттхавипалла̄саджотако пана итисаддо луттаниддит̣т̣хо, а̄дисаддалопо ва̄ еса, упалаккхан̣аниддесо ва̄. апуббападаван̣н̣ана̄ на̄ма хет̣т̣ха̄ аггахитата̄йа апуббасса падасса аттхавибхаджана̄. ‘‘хитва̄ пунаппуна̄гата-маттхам̣ аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.гантха̄рамбхакатха̄) хи вуттам̣, ‘‘анупуббападаван̣н̣ана̄’’ти каттхачи па̄т̣хо, со айуттова т̣ӣка̄йа ануддхат̣атта̄, татха̄ асам̣ван̣н̣итатта̄ ча.
‘‘ра̄джакума̄ра̄ готтавасена косала̄ на̄ма̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.254) а̄чарийена вуттам̣. аккхарачинтака̄ пана ваданти ‘‘косам̣ ланти ган̣ханти, кусалам̣ ва̄ пуччхантӣти косала̄’’ти. джанападиноти джанападаванто, джанападасса ва̄ иссара̄. ‘‘косала̄ на̄ма ра̄джакума̄ра̄’’ти вуттейева сиддхепи ‘‘джанападино’’ти вачанам̣ сантесупи ан̃н̃есу там̣там̣на̄мапан̃н̃а̄тесу таттха нивасантесу джанападибха̄вато тесамева нивасанамупа̄да̄йа джанападасса̄йам̣ саман̃н̃а̄ти дассанаттхам̣. ‘‘тесам̣ нива̄со’’ти имина̄ ‘‘косала̄нам̣ нива̄са̄ косала̄’’ти таддхитам̣ дассети. ‘‘екопи джанападо’’ти имина̄ пана саддатойеветам̣ путхувачанам̣, аттхато панеса еко ева̄ти вибха̄вети. апи-саддо четтха ануггахе, тена ка̄мам̣ екойевеса джанападо, татха̄пи имина̄ ка̄ран̣ена путхувачанамупапаннанти анугган̣ха̄ти. йади екова джанападо, катхам̣ таттха бахувачананти а̄ха ‘‘рул̣хисаддена̄’’тиа̄ди, рул̣хисаддатта̄ бахувачанамупапаннанти вуттам̣ хоти. нисситесу пайуттасса путхувачанасса, путхубха̄васса ва̄ ниссайе абхиниропана̄ идха рул̣хи, тена вуттам̣ а̄чарийена идха чева ан̃н̃аттха ча маджджхима̄гамат̣ӣка̄дӣсу ‘‘аккхарачинтака̄ хи ӣдисесу т̣ха̄несу йутте вийа ӣдисалин̇гавачана̄ни иччханти, айаметтха рул̣хи йатха̄ ‘ан̃н̃аттха̄пи курӯсу вихарати, ан̇гесу вихаратӣ’ти ча̄’’ти. кечи пана косалана̄ма̄бхиниропанамиччханти, айуттаметам̣ путхувачанасса аппайуджджитаббатта̄. на̄ма̄бхиниропана̄йа хи екавачанампи бхавати йатха̄ ‘‘сӣхо га̄йатӣ’’ти. таббисеситепи джанападасадде джа̄тисаддатта̄ екавачанамева. тена̄ха ‘‘тасмим̣ косалесу джанападе’’ти, косалана̄маке тасмим̣ джанападети аттхо. абхӯтато хи воха̄раматтам̣ рул̣хи, бхӯтатойева аттхо виниччхинитаббо. йатха̄ хи –
‘‘санти путта̄ видеха̄нам̣, дӣгха̄ву рат̣т̣хавад̣д̣хано;
те раджджам̣ ка̄райиссанти, митхила̄йам̣ паджа̄патӣ’’ти. (джа̄. 2.22.276) а̄дӣсу –
там̣путтасан̇кха̄тасса екаттхасса рул̣хивасена ‘‘путта̄’’ти бахувачанапайого, татха̄ идха̄пи таннива̄сасан̇кха̄тасса екаттхасса рул̣хивасена ‘‘косалесӯ’’ти бахувачанапайого хоти. йатха̄ ча ‘‘па̄н̣ам̣ на хан̃н̃е, на ча’диннама̄дийе’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.42, 43, 45) джа̄тивасена бахваттха̄намекавачанапайого, татха̄ идха̄пи джа̄тивасена авайаваппабхедена бахваттхасса ‘‘джанападе’’ти екавачанапайого хоти. вуттан̃ча а̄чарийена маджджхима̄гамат̣ӣка̄йам̣ ‘‘таббисесанепи джанападасадде джа̄тисадде екавачанамева. тена̄ха ‘тасмим̣ ан̇гесу джанападе’ти’’.
евам̣ рул̣хивасена бахумхи вийа ваттаббе бахувачанам̣ дассетва̄ ида̄ни бахваттхавасена бахумпи ева ваттаббе бахувачанам̣ дассенто ‘‘пора̄н̣а̄ пана̄хӯ’’тиа̄дима̄ха. пана-саддо четтха висесаттхаджотано, тена путхуаттхависайата̄йа еветам̣ путхувачанам̣, на рул̣хивасена̄ти ваккхама̄нам̣ висесам̣ джотети. со хи падесо тийоджанасатапарима̄н̣ата̄йа бахуппабхедоти, имасмим̣ пана найе тесу косалесу джанападесӯти аттхо ведитаббо. маха̄пана̄данти маха̄пана̄даджа̄така (джа̄. 1.3.40, 41, 42) суручиджа̄такесу (джа̄. 1.14.102 а̄дайо) а̄гатам̣ суручино на̄ма видехаран̃н̃о путтам̣ маха̄пана̄дана̄макам̣ ра̄джакума̄рам̣. на̄на̄на̄т̣ака̄нӣти бхан̣д̣укан̣д̣апан̣д̣укан̣д̣апамукха̄ни чхасатасахасса̄ни на̄на̄видхана̄т̣ака̄ни, каттхачи пана а̄дисаддопи дит̣т̣хо, со джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ на диссати, йади ча диссати, тена нат̣алан̇гхака̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ситаматтампӣти михитаматтампи. тасса кира диббана̄т̣ака̄нам̣ анантарабхавейева дит̣т̣хатта̄ мануссана̄т̣ака̄нам̣ наччам̣ аманун̃н̃ам̣ ахоси. нан̇гала̄нипи чхад̣д̣етва̄ти касикаммаппаха̄навасена нан̇гала̄ни паха̄йа, нидассанаматтан̃четам̣. на хи кевалам̣ кассака̄ ева, атха кхо ан̃н̃епи убхайарат̣т̣хава̄сино манусса̄ аттано аттано киччам̣ паха̄йа тасмим̣ ман̇галат̣т̣ха̄не саннипатим̣су. тада̄ кира маха̄пана̄дакума̄расса па̄са̄даман̇галам̣, чхаттаман̇галам̣, а̄ва̄хаман̇галанти тӣн̣и ман̇гала̄ни екато акам̣су, ка̄сивидехарат̣т̣хава̄синопи таттха саннипатитва̄ атирекасаттавасса̄ни чхан̣аманубхавим̣сӯти, адхуна̄ пана ‘‘нан̇гала̄дӣнӣ’’ти па̄т̣хо диссати, со на пора̄н̣апа̄т̣хо т̣ӣка̄йамануддхат̣атта̄.
маха̄джанака̄йе саннипатитети кечи ‘‘пахам̣санавидхим̣ дассетва̄ ра̄джакума̄рам̣ ха̄са̄песса̄ма̄’’ти, кечи ‘‘там̣ кӣл̣анам̣ пассисса̄ма̄’’ти евам̣ маха̄джанасамӯхе саннипатите. атуламба̄бхируханада̄ручитакапавесана̄ди на̄на̄кӣл̣а̄йо дассетва̄. саккапесито кира диббана̄т̣ако ра̄джан̇ган̣е а̄ка̄се т̣хатва̄ упад̣д̣хабха̄гам̣ на̄ма дассети, екова хаттхо, еко па̄до, екам̣ аккхи, ека̄ да̄т̣ха̄ наччати чалати, упад̣д̣хам̣ пхандати, сесам̣ ниччаламахоси, там̣ дисва̄ маха̄пана̄до тхокам̣ хаситамака̄си, имаматтхам̣ сандха̄йа ‘‘со диббана̄т̣акам̣ дассетва̄ хаса̄песӣ’’ти вуттам̣. сухаджджа̄ на̄ма висса̄сика̄ ‘‘сут̣т̣ху хадайаметеса’’нти катва̄. а̄дисаддена н̃а̄такапариджана̄дӣнам̣ сан̇гахо. тасма̄ти татха̄ вачанато. там̣ кусаланти вачанам̣ упа̄да̄йа̄ти еттха ‘‘каччи кусалам̣? а̄ма кусала’’нти вачанапат̣ивачанавасена паваттакусалава̄дита̄йа те манусса̄ а̄дито ‘‘кусала̄’’ти саман̃н̃ам̣ лабхим̣су, тесам̣ кусала̄нам̣ иссара̄ти ра̄джакума̄ра̄ косала̄ на̄ма джа̄та̄, тесам̣ нива̄сат̣т̣ха̄ната̄йа пана падесо косала̄ти пуббе вуттанайамева. тена̄ха ‘‘со падесо косала̄ти вуччатӣ’’ти. евам̣ маджджхима̄гамат̣ӣка̄йам̣ а̄чарийенева вуттам̣. татра̄йамадхиппа̄йо сийа̄ – ‘‘со падесо косала̄ти вуччатӣ’’ти сан̃н̃ӣсан̃н̃а̄ йатха̄ккамам̣ екавачанабахувачанавасена вуттатта̄ пуриманайе вийа идха̄пи рул̣хивасенева бахувачанам̣ хоти. ра̄джакума̄ра̄нам̣ на̄мала̄бхахетуматтан̃хеттха висесоти. идха пана а̄чарийена евам̣ вуттам̣ со падесоти падесаса̄ман̃н̃ато вуттам̣, вачанавипалла̄сена ва̄, те падеса̄ти аттхо. косала̄ти вуччати кусала̄ ева косала̄ти катва̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.254) татра̄йамадхиппа̄йо сийа̄ – со падесоти джа̄тисаддавасена, вачанавипалла̄сена ва̄ вуттатта̄ путхуаттхависайата̄йа ева бахувачанам̣ хоти. падесасса на̄мала̄бхахету хеттха висесоти. ‘‘кусала’’нти хи вачанамупа̄да̄йа рул̣хина̄мавасена вуттанайена косала̄ йатха̄ ‘‘йева̄панакам̣, натумха̄кавагго’’ти. апича вачанапат̣ивачанавасена ‘‘кусала’’нти ваданти еттха̄ти косала̄. вичитра̄ хи таддхитавуттӣти. кусаланти ча а̄рогйам̣ ‘‘каччи ну бхото кусалам̣, каччи бхото ана̄майа’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.145; джа̄. 2.20.129) вийа, каччи тумха̄кам̣ а̄рогйам̣ хотӣти аттхо, чхекам̣ ва̄ ‘‘кусала̄ наччагӣтасса, сиккхита̄ ча̄туриттхийо’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.22.94) вийа, каччи тесам̣ на̄т̣ака̄нам̣ чхеката̄ хотӣти аттхо.
чаран̣ам̣ ча̄рика̄, чаран̣ам̣ ва̄ ча̄ро, со ева ча̄рика̄, тайидам̣ маггагаманамева идха̄дхиппетам̣, на чун̣н̣икагаманаматтанти дассетум̣ ‘‘аддха̄нагамана’’нти вуттам̣, бха̄ванапум̣сакан̃четам̣, аддха̄нагаманасан̇кха̄та̄йа ча̄рика̄йа чарама̄ноти вуттам̣ хоти, абхедепи ва̄ бхедавоха̄рена вуттам̣ йатха̄ ‘‘дива̄виха̄рам̣ нисӣдӣ’’ти, (ма. ни. 1.256) аддха̄нагаманасан̇кха̄там̣ ча̄рикам̣ чарама̄но, чаран̣ам̣ каронтоти аттхо. саббаттхако хи карабхӯдха̄тӯнаматтхоти. ‘‘аддха̄намагга’’нтипи каттхачи па̄т̣хо, со на сундаро. на хи ча̄рика̄саддо маггава̄чакоти. ида̄ни там̣ вибха̄гена дассетва̄ идха̄дхиппетам̣ нийаменто ‘‘ча̄рика̄ ча на̄меса̄’’тиа̄дима̄ха. са̄вака̄нампи рул̣хивасена ча̄рика̄йа самбхавато тато висесети ‘‘бхагавато’’ти имина̄. татха̄ хи маджджхима̄гамат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ ‘‘ча̄рикам̣ чарама̄ноти еттха кин̃ча̄пи айам̣ ча̄рика̄ на̄ма маха̄джанасан̇гахаттхам̣ буддха̄нам̣йева лаббхати, буддхе упа̄да̄йа пана рул̣хисаддена са̄вака̄нампи вуччати килан̃джа̄дӣхи катабӣджанӣпи та̄лаван̣т̣ам̣ вийа̄’’ти. дӯрепӣти еттха пи-саддена, апи-саддена ва̄ на̄тидӯрепӣти сампин̣д̣анам̣ таттха̄пи ча̄рика̄самбхавато. бодханеййапуггаланти чатусаччапат̣иведхавасена бодхана̄рахапуггалам̣. сахаса̄ гамананти сӣгхагаманам̣. ‘‘маха̄кассапасса паччуггамана̄дӣсӯ’’ти вуттамева сарӯпато дассети ‘‘бхагава̄ хӣ’’тиа̄дина̄. паччуггаччхантоти пат̣имукхам̣ гаччханто, паччут̣т̣хахантоти аттхо. ‘‘татха̄’’ти имина̄ ‘‘тим̣сайоджана’’нти падаманукад̣д̣хати. паккуса̄ти на̄ма гандха̄рара̄джа̄. маха̄каппино на̄ма куккут̣аватӣра̄джа̄. дханийо на̄ма коран̣д̣асет̣т̣хипутто гопо.
евам̣ дхаммагарута̄киттанамукхена маха̄кассапапаччуггамана̄дӣни (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.154) екадесена дассетва̄ ида̄ни ванава̄ситиссаса̄ман̣ерасса ваттхум̣ виттха̄ретва̄ ча̄рикам̣ дассетум̣ ‘‘екадиваса’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. ко панеса тиссаса̄ман̣еро на̄ма? са̄ваттхийам̣ дхаммасена̄патино упат̣т̣ха̄какуле джа̄то маха̄пун̃н̃о ‘‘пин̣д̣апа̄тада̄йакатиссо, камбалада̄йакатиссо’’ти ча пуббе ладдхана̄мо паччха̄ ‘‘ванава̄ситиссо’’ти па̄кат̣о кхӣн̣а̄саваса̄ман̣еро. виттха̄ро дхаммападе (дха. па. ат̣т̣ха. 1.74 ванава̄сӣтиссаса̄ман̣ераваттху). а̄ка̄сага̄мӣхи саддхим̣ а̄ка̄сенева гантука̄мо бхагава̄ ‘‘чхал̣абхин̃н̃а̄нам̣ а̄рочехӣ’’ти авоча. тасса̄ти тиссаса̄ман̣ерасса. танти бхагавантам̣ саддхим̣ бхиккхусан̇гхена чӣварам̣ па̄рупантам̣. но тхеро но ораматтако вата̄ти самбандхо, гун̣ена ла̄макаппама̄н̣ико но хотӣти аттхо.
аттано патта̄санети бхиккхӯнам̣ а̄санапарийанте. тесам̣ га̄мика̄нам̣ да̄напат̣исам̣йуттам̣ ман̇галам̣ ватва̄. касма̄ пана садевакасса локасса маггадесакопи сама̄но бхагава̄ евама̄ха̄ти чоданам̣ содхетум̣ ‘‘бхагава̄ кира̄’’тиа̄ди вуттам̣. маггадесакоти нибба̄намаггасса, сугатимаггасса ва̄ десако.
та̄йа̄ти аран̃н̃асан̃н̃а̄йа. сан̇гхакаммавасена сиджджхама̄на̄пи упасампада̄ саттху а̄н̣а̄васена сиджджханато ‘‘буддхада̄йаджджам̣ те дасса̄мӣ’’ти вуттанти ваданти. апаре пана ‘‘апарипун̣н̣авӣсативассассева тасса упасампадам̣ ануджа̄нанто саттха̄ ‘буддхада̄йаджджам̣ те дасса̄мӣ’ти авоча̄’’ти ваданти. дхаммасена̄патина̄ упаджджха̄йена упасампа̄детва̄, татойевеса дхаммасена̄патино саддхивиха̄рикоти ат̣т̣хакатха̄су вутто. дхаммападат̣т̣хакатха̄йам̣ пана дхаммасена̄патиа̄дитхера̄нам̣ чатта̄лӣсабхиккхусахассапарива̄ра̄нам̣ аттано аттано парива̄рехи саддхим̣ паччекам̣ гаманам̣, бхагавато ча екакассева гаманам̣ кхуддакабха̄н̣ака̄нам̣ матена вуттам̣, идха, пана маджджхима̄гамат̣т̣хакатха̄йан̃ча (ма. ни. ат̣т̣ха. 2.65) ан̃н̃атха̄ гаманам̣ дӣгхабха̄н̣акамаджджхимабха̄н̣ака̄нам̣ матена̄ти дат̣т̣хаббам̣. айанти маха̄кассапа̄дӣнаматтха̄йа ча̄рика̄. йам̣ пана анугган̣хантасса бхагавато гаманам̣, айам̣ атуритача̄рика̄ на̄ма̄ти самбандхо.
имам̣ пана ча̄риканти атуритача̄рикам̣. маха̄ман̣д̣аланти маджджхимадесапарийа̄панненева ба̄хиримена пама̄н̣ена париччхиннатта̄ махантатарам̣ ман̣д̣алам̣. маджджхимаман̣д̣аланти итаресам̣ убхиннам̣ вемаджджхе паваттам̣ ман̣д̣алам̣. антоман̣д̣аланти итарехи кхуддакам̣ ман̣д̣алам̣, итаресам̣ ва̄ антогадхатта̄ антимам̣ ман̣д̣алам̣, аббхантаримам̣ ман̣д̣аланти вуттам̣ хоти. ким̣ панимесам̣ пама̄н̣анти а̄ха ‘‘каттха̄’’тиа̄ди. таттха навайоджанасатиката̄ маджджхимадесапарийа̄паннавасенева гахетабба̄ тато парам̣ атуритача̄рика̄йа агаманато. тадуттари хи туритача̄рика̄йа ева татха̄гато гаччхати, на атуритача̄рика̄йа. пава̄ретва̄ва ча̄рика̄чаран̣ам̣ буддха̄чин̣н̣анти вуттам̣ ‘‘маха̄пава̄ран̣а̄йа пава̄ретва̄’’тиа̄ди. па̄т̣ипададивасети пат̣хамакаттикапун̣н̣амийа̄ анантаре па̄т̣ипадавасе. саманта̄ти гатагатат̣т̣ха̄насса чатӯсу пассесу самантато. маха̄джанака̄йасса саннипатанато пуримам̣ пуримам̣ а̄гата̄ нимантетум̣ лабханти. татха̄ саннипатанамева дассетум̣ ‘‘итаресӯ’’тиа̄ди вуттам̣. саматхавипассана̄ тарун̣а̄ хонтӣти еттха саматхасса тарун̣абха̄во упача̄расама̄дхивасена, випассана̄йа пана сан̇кха̄рапариччхедан̃а̄н̣ам̣, кан̇кха̄витаран̣ан̃а̄н̣ам̣, саммасанан̃а̄н̣ам̣, магга̄магган̃а̄н̣анти чатуннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ васена ведитаббо. тарун̣авипассана̄ти хи тесам̣ чатуннам̣ н̃а̄н̣а̄намадхивачанам̣. пава̄ран̣а̄сан̇гахам̣ датва̄ти ануматида̄навасена датва̄. каттикапун̣н̣ама̄йанти паччхимакаттикапун̣н̣амийам̣. ‘‘мигасирасса пат̣хамапа̄т̣ипададивасе’’ти идам̣ маджджхимадесавоха̄равасена мигасирама̄сасса пат̣хамам̣ па̄т̣ипададивасам̣ сандха̄йа вуттам̣, етарахи паваттавоха̄равасена пана паччхимакаттикама̄сасса ка̄л̣апаккхапа̄т̣ипададивасо ведитаббо.
ан̃н̃енапи ка̄ран̣ена̄ти бхиккхӯнам̣ саматхавипассана̄тарун̣абха̄вато ан̃н̃енапи маджджхимаман̣д̣але венеййа̄нам̣ н̃а̄н̣апарипа̄ка̄дика̄ран̣ена. чатума̄санти а̄сал̣хӣпун̣н̣амийа̄ па̄т̣ипадато йа̄ва паччхимакаттикапун̣н̣амӣ, та̄ва чатума̄сам̣. ‘‘саманта̄ йоджанасата’’нтиа̄дина̄ вуттанайенева. васанам̣ вассам̣, васанакирийа̄, вуттхам̣ васитам̣ вассамасса̄ти вуттхавассо, тасса. татха̄гатена винетаббатта̄ ‘‘бхагавато венеййасатта̄’’ти са̄миниддесо вутто, каттуниддесо ва̄ еса. венеййасатта̄ти ча чарита̄нурӯпам̣ винетаббасатта̄. индрийапарипа̄кам̣ а̄гамайама̄ноти саддха̄дииндрийа̄нам̣ вимуттипарипа̄чанабха̄вена парипаккам̣ пат̣има̄ненто. пхуссама̄гхапхаггун̣ачиттама̄са̄нам̣ ан̃н̃атарама̄сасса пат̣хамадивасе никкхаманато ма̄санийамо еттха на катоти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘екама̄сам̣ ва̄ двитичатума̄сам̣ ва̄ таттхева васитва̄’’ти. таттхева̄ти вассӯпагаманат̣т̣ха̄не ева. ‘‘саттахи ва̄’’тиа̄ди ‘‘екама̄сам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ йатха̄ккамам̣ йоджетаббам̣ – йади апарампи екама̄сам̣ таттхева васати, саттахи ма̄сехи ча̄рикам̣ парийоса̄пети. йади двима̄сам̣ чхахи, йади тима̄сам̣ пан̃чахи, йади чатума̄сам̣ таттхева васати, чатӯхи ма̄сехи ча̄рикам̣ парийоса̄петӣти. касма̄ пана ча̄рика̄гамананти а̄сан̇ка̄ниваттанаттхам̣ ‘‘итӣ’’тиа̄ди вуттам̣. атирекам̣ джара̄дуббало ба̄л̣хаджин̣н̣о. те када̄ пассиссанти, на пассиссанти ева. лока̄нукампака̄йа̄ти лока̄нукампака̄йа ева. тена вуттам̣ ‘‘на чӣвара̄дихетӯ’’ти.
джан̇гхавиха̄равасена̄ти джан̇гха̄хи вичаран̣авасена, джан̇гха̄хи вичаритва̄ таттха таттха катипа̄хам̣ нивасанавасена ва̄. саббирийа̄патхаса̄дха̄ран̣ан̃хи виха̄равачанам̣. сарӣрапха̄сукаттха̄йа̄ти екасмим̣йева т̣ха̄не нибаддхава̄савасена уссаннадха̄тукасса сарӣрасса вичаран̣ена пха̄субха̄ваттха̄йа. ат̣т̣хуппаттика̄ла̄бхикан̇кханаттха̄йа̄ти аггиккхандхопамасутта (а. ни. 7.72) магхадеваджа̄така̄ди (джа̄. 1.1.9) десана̄нам̣ вийа дхаммадесана̄йа абхикан̇кхитаббаат̣т̣хуппаттика̄латтха̄йа, ат̣т̣хуппаттика̄ласса ва̄ абхикан̇кханаттха̄йа, ат̣т̣хуппаттика̄ле дхаммадесанаттха̄йа̄ти вуттам̣ хоти. сиккха̄падапан̃н̃а̄панаттха̄йа̄ти сура̄па̄насиккха̄пада̄ди (па̄чи. 327, 328, 329) пан̃н̃а̄пане вийа сиккха̄пада̄нам̣ пан̃н̃а̄панаттха̄йа. бодханаттха̄йа̄ти ан̇гулима̄ла̄дайо (ма. ни. 2.347) вийа бодханеййасатте чатусаччабодханаттха̄йа. махата̄ти махатийа̄. кан̃чи, катипайе ва̄ пуггале уддисса ча̄рика̄ нибаддхача̄рика̄. тадан̃н̃а̄ самбахуле уддисса га̄манигаманагарапат̣ипа̄т̣ийа̄ ча̄рика̄ анибаддхача̄рика̄. тена̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. йам̣ чаратӣти кирийа̄пара̄масанам̣.
‘‘еса̄ идха адхиппета̄’’ти вуттамева виттха̄рато дассетум̣ ‘‘тада̄ кира̄’’тиа̄ди вуттам̣. дасасахассилокадха̄туйа̄ти джа̄тиккхеттабхӯтам̣ дасасахассачаккава̄л̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣. касма̄ти че? таттхева бхаббасатта̄нам̣ самбхавато. таттха хи сатте бхаббе парипаккиндрийе пасситум̣ буддхан̃а̄н̣ам̣ абхинӣхаритва̄ т̣хито бхагава̄ н̃а̄н̣аджа̄лам̣ паттхаратӣти вуччати, идан̃ча девабрахма̄нам̣ васена вуттам̣. манусса̄ пана имасмим̣йева чаккава̄л̣е, имасмим̣йева ча сапарива̄ре джамбудӣпе бодханеййа̄ хонти. бодханеййабандхавети бодханеййасаттасан̇кха̄те бхагавато бандхаве. готта̄дисамбандха̄ вийа хи саччапат̣иведхасамбандха̄ венеййа̄ бхагавато бандхава̄ на̄ма̄ти. гочарабха̄вӯпагаманам̣ сандха̄йа ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аджа̄ласса анто павит̣т̣хо’’ти вуттам̣. бхагава̄ кира маха̄карун̣а̄сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ тато вут̣т̣ха̄йа ‘‘йе сатта̄ бхабба̄ парипаккан̃а̄н̣а̄, те майхам̣ н̃а̄н̣асса упат̣т̣хахантӯ’’ти читтам̣ адхит̣т̣ха̄йа саманна̄харати, тасса сахасаманна̄ха̄ра̄ еко ва̄ две ва̄ самбахула̄ ва̄ тада̄ винайӯпага̄ венеййа̄ н̃а̄н̣асса а̄па̄тхама̄гаччханти, айаметтха буддха̄нубха̄во. евама̄па̄тхагата̄нам̣ пана несам̣ упаниссайам̣ пуббачарийам̣, пуббахетум̣, сампати ваттама̄нан̃ча пат̣ипаттим̣ олокети. венеййасаттапаригган̣ханаттхан̃хи саманна̄ха̄ре кате пат̣хамам̣ несам̣ венеййабха̄вена упат̣т̣ха̄нам̣ хоти, атха ‘‘ким̣ ну кхо бхависсатӣ’’ти саран̣агамана̄дивасена кан̃чи ниппхаттим̣ вӣмам̣сама̄но пуббӯпаниссайа̄дӣни олокети. тена̄ха ‘‘атха бхагава̄’’тиа̄ди. соти амбат̣т̣хо. ва̄дапат̣ива̄дам̣ катва̄ти ‘‘евам̣ ну те амбат̣т̣ха̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.262) майа̄ вуттавачанасса ‘‘йе ча кхо те бхо готама мун̣д̣ака̄ саман̣ака̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.263) пат̣ивачанам̣ датва̄, асаббхива̄кйанти асаппурисава̄чам̣, тиккхаттум̣ иббхава̄данипа̄танавасена на̄наппака̄рам̣ са̄дхусабха̄ва̄йа ва̄ча̄йа ваттумайуттам̣ ва̄кйам̣ ваккхатӣти вуттам̣ хоти. ниббисевананти вигататуданам̣, ма̄надаппавасена апагатапариниппхандананти аттхо.
авасаритаббанти упагантаббам̣. тасса га̄масса идам̣ на̄маматтам̣, киметтха аттхапарийесана̄йа̄ти вуттам̣ ‘‘иджджха̄нан̇галантипи па̄т̣хо’’ти. ‘‘йена диса̄бха̄гена̄’’ти каран̣аниддеса̄нурӯпам̣ каран̣аттхе упайогавачананти дассети ‘‘тена авасарӣ’’ти имина̄. ‘‘йасмим̣ падесе’’ти пана бхумманиддеса̄нурӯпам̣ ‘‘там̣ ва̄ авасарӣ’’ти вуттам̣. тадубхайамеваттхам̣ виварати ‘‘тена диса̄бха̄гена̄’’тиа̄дина̄. гатоти упагато, агама̄сӣти аттхо. пуна гатоти сампатто, сампа̄пун̣ӣти аттхо. ‘‘иччха̄нан̇гале’’ти идам̣ тада̄ бхагавато гочарага̄манидассанам̣, самӣпаттхе четам̣ бхуммам̣. ‘‘иччха̄нан̇галаванасан̣д̣е’’ти идам̣ пана нива̄сат̣т̣ха̄надассанам̣, ниппарийа̄йато адхикаран̣е четам̣ бхумманти тадубхайампи падам̣ висесаттхадассанена виваранто ‘‘иччха̄нан̇галам̣ упанисса̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘сӣлакхандха̄ва̄ра’’нтиа̄ди вуттанайена венеййахитасамапеккханавасенева бхагавато виха̄радассанам̣. таттха дхаммара̄джасса бхагавато саббасо адхамманигган̣ханапара̄ ева пат̣ипатти, са̄ ча сӣласама̄дхипан̃н̃а̄васена̄ти сӣла̄диттайассева гахан̣ам̣. сӣлакхандха̄ва̄ранти чаккаваттиран̃н̃о да̄руит̣т̣хака̄дикатам̣ кхандха̄ва̄расадисам̣ сӣласан̇кха̄там̣ кхандха̄ва̄рам̣ бандхитва̄ вихаратӣти самбандхо. да̄руккхандха̄дӣхи а̄самантато варанти париккхипанти еттха̄ти хи кхандха̄ва̄ро а-ка̄расса дӣгхам̣ катва̄, ра̄джӯнам̣ ачиранива̄сат̣т̣ха̄нам̣. таттха пана бхагавато ачиранивасанакирийа̄самбандхаматтена бхайанива̄ран̣ат̣т̣хена там̣садисата̄йа сӣлампи татха̄ вуччати. сама̄дхиконтанти самма̄сама̄дхисан̇кха̄там̣ ман̇галасаттим̣. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападанти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ джайамантападам̣. париваттайама̄ноти париджаппама̄но. ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асара’’нтипи па̄т̣хо, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аваджираггасарам̣ апара̄парам̣ сампариваттама̄ноти аттхо. йатха̄бхиручитена виха̄рена̄ти саббавиха̄раса̄дха̄ран̣адассанам̣, диббавиха̄ра̄дӣсу йена йена аттана̄ абхиручитена виха̄рена вихаратӣти аттхо.
поккхараса̄тиваттхуван̣н̣ана̄
255. мантети ируведа̄димантасаттхе. ируведа̄дайо хи гуттабха̄ситаббат̣т̣хена ‘‘манта̄’’ти вуччанти. ан̣а-саддо саддети а̄ха ‘‘саджджха̄йатӣ’’ти. локийа̄ пана ваданти ‘‘брахмуно апаччам̣ бра̄хман̣о, на̄гамо, н̣аттам̣, дӣгха̄дӣ’’ти. касма̄ айамева вачанаттхо вуттоти а̄ха ‘‘идамева̄’’тиа̄ди. атха кесам̣ итаро вачанаттхоти чоданамапанети ‘‘арийа̄ пана̄’’тиа̄дина̄. атха ва̄ йам̣ локийа̄ ваданти ‘‘брахмуна̄ джа̄то бра̄хман̣о’’тиа̄динируттим̣, там̣ пат̣иккхипитум̣ евам̣ вуттам̣. ‘‘идамева̄’’ти хи авадха̄ран̣ена там̣ пат̣иккхипати. ‘‘джа̄тибра̄хман̣а̄на’’нти пана имина̄ саддантарена дасситесу джа̄тибра̄хман̣ависуддхибра̄хман̣авасена дувидхесу бра̄хман̣есу висуддхибра̄хман̣а̄нам̣ нируттим̣ дассенто ‘‘арийа̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. баханти па̄пе бахи каронтӣти хи арийа̄ бра̄хман̣а̄ нируттинайена. ‘‘тасса кира ка̄йо сетапоккхарасадисо’’ти идамевасса на̄мала̄бхахетудассанам̣, сесам̣ пана таппасан̇гена йатха̄виджджама̄нависесадассанамева. тена̄ха ‘‘ити нам̣ поккхарасадисатта̄ поккхараса̄тӣти сан̃джа̄нантӣ’’ти. поккхарена садисо ка̄йо йасса̄ти хи поккхараса̄тӣ нируттинайена. са̄тасаддо ва̄ садисаттхо, поккхарена са̄то садисо ка̄йо татха̄, со йасса̄ти поккхараса̄тӣ. сетапоккхарасадисоти сетападумаван̣н̣о. деванагарети а̄лакаманда̄дидевапуре. усса̄питараджататоран̣анти гамбхӣранеманикха̄там̣ аччуггатам̣ раджатамайам̣ индакхӣлам̣. ка̄л̣амегхара̄джӣти када̄чи диссама̄на̄ ка̄л̣ааббхалекха̄. раджатапана̄л̣ика̄ти раджатамайатумбам̣. суват̣т̣ита̄ти ват̣т̣абха̄васса йуттат̣т̣ха̄не сут̣т̣ху ват̣т̣ула̄. ка̄л̣аван̇гатилака̄дӣнамабха̄вена супарисуддха̄.‘‘ара̄джаке’’тиа̄дина̄пи собхаггаппаттабха̄вамева нидассети.
ида̄ни апарампи тасса на̄мала̄бхахетум̣ дассенто ‘‘айам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ча ‘‘химавантападесе маха̄саре падумагаббхе ниббаттӣ’’ти идамевасса на̄мала̄бхахетудассанам̣. сесам̣ пана таппасан̇гена татха̄паватта̄ка̄радассанамева. тена̄ха ‘‘ити нам̣ поккхаре сайитатта̄ поккхараса̄тӣти сан̃джа̄нантӣ’’ти. поккхаре камале сайатӣти хи поккхараса̄тӣ, са̄там̣ ва̄ вуччати самасан̣т̣ха̄нам̣, поккхаре джа̄там̣ самасан̣т̣ха̄нам̣ татха̄, тамассаттхӣтипи поккхараса̄тӣ. йам̣ пана а̄чарийена вуттам̣ ‘‘имасса бра̄хман̣асса кӣдисо пуббайого, йена нам̣ бхагава̄ анугган̣хитум̣ там̣ т̣ха̄нам̣ упагатоти а̄ха̄’’ти, (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.255) тадетам̣ ‘‘айам̣ пана̄’’тиа̄дивачанам̣ екадесамева сандха̄йа вуттам̣. ‘‘со тато мануссалока’’нтиа̄дивачанато девалоке ниббаттӣти еттха апара̄парам̣ ниббатти ева вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. татха̄рӯпена каммена ниббаттимева сандха̄йа ‘‘ма̄тукуччхива̄сам̣ джигуччхитва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘падумагаббхе ниббаттӣ’’ти имина̄ сам̣седаджойева хутва̄ ниббаттӣти дассети. на пуппхатӣти на викасати. тена̄ти та̄пасена. на̄л̣атоти пуппхадан̣д̣ато. суван̣н̣ачун̣н̣ехи пин̃джарам̣ хемаван̣н̣о йасса̄ти суван̣н̣ачун̣н̣апин̃джаро, там̣, суван̣н̣ачун̣н̣ехи викин̣н̣абха̄вена хемаван̣н̣анти аттхо. пин̃джарасаддо хи хемаван̣н̣апарийа̄йоти са̄раттхадӣпанийам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. 1.22) вуттам̣. еса найо падумарен̣упин̃джаранти еттха̄пи. раджатабимбаканти рӯпийамайарӯпакам̣. пат̣иджагга̄мӣти посеми. па̄ранти парийоса̄нам̣, ниппхатти ва̄ вуччати надӣсамудда̄дӣнам̣ парийоса̄набхӯтам̣ па̄рам̣ вийа̄ти катва̄. пат̣исандхипан̃н̃а̄сан̇кха̄тена сабха̄ван̃а̄н̣ена пан̣д̣ито. ити каттаббесу, ведесу ва̄ виса̄радапан̃н̃а̄сан̇кха̄тена веййаттийена бйатто. аггабра̄хман̣оти диса̄па̄моккхабра̄хман̣о. сиппанти ведасиппам̣ тассева пакаран̣а̄дхигататта̄. брахмадеййам̣ ада̄сӣти ваккхама̄нанайена брахмадеййам̣ катва̄ ада̄си.
‘‘аджджха̄васатӣ’’ти еттха адхи-саддо, а̄-саддо ча упасаггаматтам̣, тато ‘‘уккат̣т̣ха’’нти идам̣ аджджха̄пуббавасайоге бхумматтхе упайогавачанам̣. адхи-саддо ва̄ иссарийаттхо, а̄-саддо марийа̄даттхо тато ‘‘уккат̣т̣ха’’нти идам̣ каммаппавачанӣйайоге бхумматтхе упайогавачананти дассети ‘‘уккат̣т̣хана̄маке’’тиа̄дина̄. тадеваттхам̣ виваритум̣ ‘‘тасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘тасса нагарасса са̄мико хутва̄’’ти хи ‘‘абхибхавитва̄’’ти етассаттхавиваран̣ам̣, тенетам̣ дӣпети ‘‘са̄мибха̄во абхибхавана’’нти. ‘‘йа̄йа марийа̄да̄йа̄’’тиа̄ди пана а̄-саддассаттхавиваран̣ам̣, тенетам̣ дӣпети ‘‘а̄саддо марийа̄даттхо, марийа̄да̄ ча на̄ма йа̄йа таттха васитаббам̣, са̄йева апара̄дхӣната̄’’ти. йа̄йа марийа̄да̄йа̄ти хи йа̄йа апара̄дхӣната̄сан̇кха̄та̄йа анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄йа аваттха̄йа̄ти аттхо. ‘‘упасаггавасена̄’’тиа̄ди пана ‘‘уккат̣т̣хана̄маке’’ти етассаттхавиваран̣ам̣, тенетам̣ дӣпети ‘‘сатипи бхуммавачанаппасан̇ге дха̄тваттха̄нуваттакависесакабхӯтехи дувидхехипи упасаггехи йуттатта̄ упайогавачанамеветтха вихита’’нти. ‘‘тасса кира̄’’тиа̄ди пана аттха̄нугатасаман̃н̃а̄паридӣпанам̣. ваттху на̄ма нагарама̄пана̄рахабхӯмиппадесо ‘‘а̄ра̄маваттху, виха̄раваттхӯ’’тиа̄дӣсу вийа.
укка̄ти дан̣д̣адӣпика̄. аггахесунти ‘‘аджджа ман̇галадивасо, тасма̄ сунаккхаттам̣, таттха̄пи айам̣ сукхан̣о ма̄ атиккамӣ’’ти раттивибха̄йанам̣ анураккханта̄, раттийам̣ а̄локакаран̣аттха̄йа укка̄ т̣хапетва̄ укка̄су джалама̄на̄су нагарасса ваттхум̣ аггахесум̣, тенетам̣ дӣпети – укка̄су т̣хита̄ти уккат̣т̣ха̄. мӯлавибхуджа̄ди а̄катиган̣апаккхепена, нируттинайена ва̄ укка̄су виджджотайантӣсу т̣хита̄ти уккат̣т̣ха̄, татха̄ укка̄су т̣хита̄су т̣хита̄ а̄сӣтипи уккат̣т̣ха̄ти. маджджхима̄гамат̣т̣хакатха̄йам̣ пана евам̣ вуттам̣ ‘‘тан̃ча нагарам̣ ‘ман̇галадивасо сукхан̣о, сунаккхаттам̣ ма̄ атиккамӣ’ти раттимпи укка̄су т̣хита̄су ма̄питатта̄ уккат̣т̣ха̄типи вуччати, дан̣д̣адӣпика̄су джа̄летва̄ дха̄рийама̄на̄су ма̄питатта̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти, (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.мӯлапарийа̄йасуттаван̣н̣ана̄) тадапимина̄ сам̣сандати чева самети ча нагараваттхупариггахассапи нагарама̄панапарийа̄паннатта̄ти дат̣т̣хаббам̣. апаре пана бхан̣анти ‘‘бхӯмибха̄гасампаттийа̄, упакаран̣асампаттийа̄, мануссасампаттийа̄ ча там̣ нагарам̣ уккат̣т̣хагун̣айогато уккат̣т̣ха̄ти на̄мам̣ лабхатӣ’’ти. локийа̄ пана ваданти ‘‘укка̄ дха̄рӣйати етасса ма̄питака̄лети уккат̣т̣ха̄, ван̣н̣авика̄ройа’’нти, иттхилин̇гавасена ча̄йам̣ саман̃н̃а̄, теневидха пайого диссати ‘‘йатха̄ ча бхавам̣ готамо уккат̣т̣ха̄йа ан̃н̃а̄ни упа̄сакакула̄ни упасан̇каматӣ’’ти (дӣ. ни. 1.299) мӯлапарийа̄йасутта̄дӣсу (ма. ни. 1.1) ча ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ уккат̣т̣ха̄йам̣ вихарати субхагаване са̄лара̄джамӯле’’тиа̄ди. еваметтха хоту упасаггавасена упайогавачанам̣, катхам̣ панетам̣ сесападесу сийа̄ти ануйогена̄ха ‘‘тасса анупайогатта̄ сесападесӯ’’ти. таттха тасса̄ти упасаггавасена упайогасан̃н̃уттасса ‘‘уккат̣т̣ха’’нти падасса. анупайогатта̄ти висесанабха̄вена анупайуттатта̄. сесападесӯти ‘‘саттуссада’’нтиа̄дӣсу саттасу падесу.
ким̣ ну кхва̄йам̣ саддапайого саддалаккхан̣а̄нугатоти чоданамапанети ‘‘таттха…пе… парийеситабба’’нти имина̄. таттха̄ти упасаггавасена, анупайогавасена ча упайогавачананти вутте дуббидхепи видха̄не. лаккхан̣анти гахан̣ӯпа̄йан̃а̄йабхӯтам̣ саддалаккхан̣ам̣, суттам̣ ва̄. парийеситаббанти саддасаттхесу виджджама̄натта̄ н̃а̄н̣ена гавеситаббам̣, гахетаббанти вуттам̣ хоти. етена хи саддалаккхан̣а̄нугатова̄йам̣ саддапайоготи дассети, саддавидӯ ча иччханти ‘‘упаануадхиа̄ичча̄дипуббавасайоге саттамийаттхе упайогавачанам̣ па̄пун̣а̄ти, висеситаббападе ча йатха̄видхиманупайого висесанапада̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абхӯта̄на’’нти. татра йада̄ адхи-саддо, а̄-саддо ча упасаггаматтам̣, тада̄ ‘‘татийа̄саттамӣнан̃ча̄’’ти лаккхан̣ена аджджха̄пуббавасайоге упайогавачанам̣. татха̄ хи ваданти ‘‘саттамийаттхе ка̄ладиса̄су упа̄нваджджха̄васайоге, адхипуббасит̣ха̄васа̄нам̣ пайоге, таппа̄нача̄ресу ча дутийа̄. ка̄ле пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄, екам̣ самайам̣ бхагава̄, кан̃чи ка̄лам̣ пуреджа̄тапаччайена паччайо, имам̣ раттим̣ чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но. диса̄йам̣ пуримам̣ дисам̣ дхатарат̣т̣хо. упа̄дипуббавасайоге га̄мам̣ упавасати, га̄мам̣ анувасати, га̄мам̣ а̄васати, ага̄рам̣ аджджха̄васати, адхипуббасит̣ха̄васа̄нам̣ пайоге патхавим̣ адхисессати, га̄мам̣ адхитит̣т̣хати, га̄мам̣ аджджха̄васати. таппа̄нача̄ресу надим̣ пивати, га̄мам̣ чарати ичча̄дӣти.
йада̄ пана адхи-саддо иссарийаттхо, а̄-саддо ча марийа̄даттхо, тада̄ ‘‘каммаппавачанӣйайутте’’ти лаккхан̣ена каммаппавачанӣйайоге упайогавачанам̣. татха̄ хи ваданти ‘‘ануа̄дайо упасагга̄, дхӣа̄дайо нипа̄та̄ ча каммаппавачанӣйасан̃н̃а̄ хонти кирийа̄сан̇кха̄там̣ каммам̣ павачанӣйам̣ йесам̣ те каммаппавачанӣйа̄’’ти. сесапада̄нам̣ пана йатха̄видхиманупайоге катарена лаккхан̣ена упайогавачананти? йатха̄вутталаккхан̣енева. йаджджевам̣ тесампи а̄дха̄рабха̄вато на̄на̄дха̄рата̄ сийа̄ти? на, бахӯнампи пада̄нам̣ нагаравасена екаттхабха̄вато. сакаттхаматтан̃хи тесам̣ на̄на̄каран̣анти. ан̃н̃е пана саддавидӯ евамиччханти ‘‘сама̄на̄дхикаран̣апада̄нам̣ паччекам̣ кирийа̄самбандханена висеситаббападена сама̄навачаната̄ йатха̄ ‘кат̣ам̣ кароти, випулам̣, дассанӣйа’нти еттха ‘кат̣ам̣ кароти, випулам̣ кароти, дассанӣйам̣ каротӣ’ти паччекам̣ кирийа̄самбандханена камматтхейева дутийа̄’’ти, тадетам̣ вича̄ретаббам̣ висесанапада̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣а̄нам̣ кирийа̄самбаджджхана̄бха̄вато. йада̄ хи кирийа̄самбаджджханам̣, тада̄ висесанамева на хотӣти.
уссадата̄ на̄меттха бахулата̄ти вуттам̣ ‘‘бахуджана’’нти. там̣ пана бахулатам̣ дассети ‘‘а̄кин̣н̣аманусса’’нтиа̄дина̄. аран̃н̃а̄дӣсу гахетва̄ посетабба̄ поса̄ванийа̄, етена тесам̣ дхаммабха̄вам̣ дассети. а̄виджджхитва̄ти париккхипитва̄. кхан̣итва̄ ката̄ поккхаран̣ӣ, а̄бандхитва̄ катам̣ тал̣а̄кам̣. аччхиннӯдакат̣т̣ха̄нейева джаладжакусума̄ни джа̄та̄нӣти вуттам̣ ‘‘удакасса ниччабхарита̄нева̄’’ти. удакасса̄ти ча пӯран̣акирийа̄йоге каран̣аттхе са̄мивачанам̣ ‘‘маханте маханте са̄н̣ипасиббаке ка̄ра̄петва̄ хиран̃н̃асуван̣н̣асса пӯра̄петва̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 34) вийа. саха дхан̃н̃ена̄ти садхан̃н̃анти нагарасадда̄пеккха̄йа напум̣сакалин̇гена вуттам̣, йатха̄ва̄кйам̣ ва̄ упайогавачанена. евам̣ саббаттха. пуббан̣н̣а̄паран̣н̣а̄дибхедам̣ бахудхан̃н̃асанничайанти еттха а̄дисаддена тадубхайавинимуттам̣ ала̄букумбхан̣д̣а̄дисӯпеййам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тена̄йаматтхо вин̃н̃а̄йати – найидха дхан̃н̃асаддо са̄лиа̄дидхан̃н̃ависесава̄чако, посане са̄дхуттаматтена пана ниравасесапуббан̣н̣а̄паран̣н̣асӯпеййава̄чако, вирӯпекасесавасена ва̄ пайуттоти. етта̄вата̄ти йатха̄вуттападаттайена. ра̄джалӣла̄йа̄ти ра̄джӯнам̣ вила̄сена. самиддхийа̄ упабхогапарибхогасампун̣н̣абха̄вена сампатти самиддхисампатти.
‘‘ра̄джабхогга’’нти вутте ‘‘кена динна’’нти авассам̣ пуччхитаббато евам̣ вуттанти дассети ‘‘кена̄’’тиа̄дина̄. ран̃н̃а̄ вийа бхун̃джитаббанти ва̄ ра̄джабхогганти ат̣т̣хакатха̄то апаро найо. йа̄ва путтанаттапанаттапарампара̄ куласантакабха̄вена ра̄джато ладдхатта̄ ‘‘ран̃н̃о да̄йабхӯта’’нти вуттам̣. ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме бхиккхаве бхаватха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) вийа ча да̄йасаддо да̄йаджджапарийа̄йоти а̄ха ‘‘да̄йаджджанти аттхо’’ти. катхам̣ диннатта̄ брахмадеййам̣ на̄ма̄ти чоданам̣ парихарати ‘‘чхаттам̣ усса̄петва̄’’тиа̄дина̄. ра̄джанӣха̄рена парибхун̃джитаббато хи уддхам̣ парибхогала̄бхасса брахмадеййата̄ на̄ма наттхи, идан̃ча татха̄ диннамева, тасма̄ брахмадеййам̣ на̄ма̄ти вуттам̣ хоти. чхеджджабхеджджанти сарӣрадан̣д̣адханадан̣д̣а̄дибхедам̣ дан̣д̣ама̄ха. надӣтиттхапаббата̄дӣсӯти надӣтиттхапаббатапа̄дага̄мадва̄раат̣авимукха̄дӣсу. сетаччхаттаггахан̣ена сесара̄джакакудхабхан̣д̣ампи гахитам̣ таппамукхатта̄ти ведитаббам̣. ‘‘ран̃н̃а̄ бхун̃джитабба’’нтвева вутте идха̄дхиппетаттхо на па̄кат̣оти хутва̄-саддаггахан̣ам̣ катам̣. тан̃хи со ра̄джакулато асамуда̄гатопи ра̄джа̄ хутва̄ бхун̃джитум̣ лабхатӣти айамидха̄дхиппето аттхо. да̄таббанти да̄йам̣, ‘‘ра̄джада̄йа’’нти имина̄ва ран̃н̃а̄ диннабха̄ве сиддхе ‘‘ран̃н̃а̄ пасенадина̄ косалена динна’’нти пуна ча вачанам̣ киматтхийанти а̄ха ‘‘да̄йакара̄джадӣпанаттха’’нтиа̄ди. асукена ран̃н̃а̄ диннанти да̄йакара̄джасса адӣпитатта̄ евам̣ вуттанти адхиппа̄йо. еттха ча пат̣хаманайе ‘‘ра̄джабхогга’’нти паде пуччха̄самбхавато идам̣ вуттам̣, дутийанайе пана ‘‘ра̄джада̄йа’’нти падети айампи висесо дат̣т̣хаббо. таттха атибахулата̄йа пурато т̣хапанока̄са̄бха̄вато пассенапи оданасӯпабйан̃джана̄ди дӣйати етасса̄ти пасенади, алуттасама̄савасена. со хи ра̄джа̄ тан̣д̣уладон̣асса оданампи тадупийена сӯпабйан̃джанена бхун̃джати. татха̄ хи нам̣ бхуттапа̄тара̄сака̄ле саттху сантикама̄гантва̄ ито чито ча сампариваттантам̣ нидда̄йа абхибхуййама̄нам̣ уджукам̣ нисӣдитумасакконтам̣ бхагава̄ –
‘‘миддхӣ йада̄ хоти махаггхасо ча,
нидда̄йита̄ сампариваттаса̄йӣ;
маха̄вара̄хова нива̄павут̣т̣хо,
пунаппунам̣ габбхамупети мандо’’ти. (дха. па. 325; нетти. 26, 90);
има̄йа га̄тха̄йа овади. бха̄гинеййан̃ча со судассанам̣ на̄ма ма̄н̣авам̣ –
‘‘мануджасса сада̄ сатӣмато,
маттам̣ джа̄нато ладдхабходжане;
танукасса бхаванти ведана̄,
сан̣икам̣ джӣрати а̄йупа̄лайа’’нти. (сам̣. ни. 1.24) –
имам̣ га̄тхам̣ бхагавато сантике уггаха̄петва̄ аттано бхун̃джантасса оса̄напин̣д̣ака̄ле девасикам̣ бхан̣а̄пети, со апарена самайена тасса̄ га̄тха̄йа аттхам̣ саллаккхетва̄ пунаппунам̣ оса̄напин̣д̣апарихаран̣ена на̄л̣икоданаматта̄йа сан̣т̣хахитва̄ танусарӣро балава̄ сукхаппатто ахосӣти. уда̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 12) пана евам̣ вуттам̣ ‘‘пачча̄миттам̣ парасенам̣ джина̄тӣти пасенадӣ’’ти. саддавидӯпи хи джа-ка̄расса да-ка̄ре идамуда̄харанти. со хи аттано бха̄гинеййам̣ аджа̄тасаттура̄джа̄нам̣, пан̃чачорасата̄дӣни ча аваруддхака̄ни джина̄тӣти. косаларат̣т̣хасса̄дхипатибха̄вато косало, тасма̄ косала̄дхипатина̄ пасенади на̄макена ран̃н̃а̄ диннанти аттхо ведитаббо. ниссат̣т̣хапариччаттата̄сан̇кха̄тена пуна аггахетаббабха̄венева диннатта̄ идха брахмадеййам̣ на̄ма, на ту пуриманайе вийа ра̄джасан̇кхепена парибхун̃джитаббабха̄вена диннатта̄ти а̄ха ‘‘йатха̄’’тиа̄ди. ниссат̣т̣хам̣ хутва̄, ниссат̣т̣хабха̄вена ва̄ париччаттам̣ ниссат̣т̣хапариччаттам̣, муттача̄гавасена чаджитанти аттхо.
саванам̣ упалаббхоти дассети ‘‘упалабхӣ’’ти имина̄, со ча̄йамупалаббхо саванавасенева джа̄нананти вуттам̣ ‘‘сотадва̄расампаттавачананиггхоса̄нуса̄рена ан̃н̃а̄сӣ’’ти. сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхивасена джа̄нанамева хи идха саванам̣ тенева ‘‘саман̣о кхалу бхо готамо’’тиа̄дина̄ вуттассаттхасса адхигататта̄, на пана сотадва̄равӣтхивасена сутаматтам̣ тена тадаттхасса анадхигататта̄. авадха̄ран̣апхалатта̄ саддапайогасса саббампи ва̄кйам̣ антогадха̄вадха̄ран̣ам̣. тасма̄ тадаттхаджотакасаддена вина̄пи ан̃н̃аттха̄поханавасена ассоси ева, на̄сса кочи саванантара̄йо ахосӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘падапӯран̣аматте нипа̄то’’ти, антогадха̄вадха̄ран̣епи ча саббасмим̣ ва̄кйе нӣтаттхато авадха̄ран̣аттхам̣ кхо-саддаггахан̣ам̣ ‘‘ева̄’’ти са̄маттхийа̄ са̄тисайам̣ етадаттхасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄ти пат̣хамавикаппо вутто, нӣтаттхато авадха̄ран̣ена ко аттхо екантико като, авадха̄рито ча̄ти вуттам̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. атха падапӯран̣аматтена кхо-саддена ким̣ пайоджананти чоданамапанети ‘‘падапӯран̣ена̄’’тиа̄дина̄, аккхарасамӯхападасса, падасамӯхава̄кйасса ча силит̣т̣хата̄пайоджанаматтамева̄ти аттхо. ‘‘ассосӣ’’ти хидам̣ падам̣ кхо-садде гахите тена пхуллитам̣ ман̣д̣итам̣ вибхӯситам̣ вийа хонтам̣ пӯритам̣ на̄ма хоти, тена ча пуримапаччхимапада̄ни сукхучча̄ран̣авасена силит̣т̣ха̄ни хонти, на тасмим̣ аггахите, тасма̄ падапӯран̣аматтампи падабйан̃джанасилит̣т̣хата̄пайоджананти вуттам̣ хоти. маттасаддо четтха висесаниваттиаттхо, тенасса анаттхантарадӣпаната̄ дассита̄, ева-саддена пана падабйан̃джанасилит̣т̣хата̄йа екантиката̄.
‘‘саман̣о кхалӯ’’тиа̄ди йатха̄сутаттханидассананти дассети ‘‘ида̄нӣ’’тиа̄дина̄. самитапа̄патта̄ти еттха аччантам̣ анавасесато сава̄санам̣ самитапа̄патта̄ти аттхо гахетаббо. еван̃хи ба̄хиракавӣтара̄гасеккха̄секкхапа̄пасаманато бхагавато па̄пасаманам̣ йатха̄рахам̣ висеситам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘бхагава̄ ча ануттарена арийамаггена самитапа̄по’’ти. тадеваттхам̣ ниддесапа̄т̣хена са̄дхетум̣ ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄дима̄ха. асса̄ти анена бхиккхуна̄, бхагавата̄ ва̄. самита̄ти сама̄пита̄, самабха̄вам̣ ва̄ а̄па̄дайита̄, асса ва̄ сампада̄набхӯтасса санта̄ хонтӣти аттхо. аттха̄нугата̄ ча̄йам̣ бхагавати саман̃н̃а̄ти вуттам̣ ‘‘бхагава̄ ча̄’’тиа̄ди. тена̄ти татха̄ самитапа̄патта̄. йатха̄бхӯтам̣ паватто йатха̄бхуччам̣, тадева гун̣о, тена адхигатам̣ татха̄. ‘‘кхалӯ’’ти идам̣ непа̄тикам̣ кхалупаччха̄бхаттикападе (ми. па. 4.1.8) вийа, на на̄мам̣, анекаттхатта̄ ча нипа̄та̄нам̣ ануссаванаттхова идха̄дхиппетоти а̄ха ‘‘ануссаванаттхе нипа̄то’’ти, парампарасаванан̃четтха ануссаванам̣. бра̄хман̣аджа̄тисамуда̄гатанти бра̄хман̣аджа̄тийа̄ а̄гатам̣, джа̄тисиддханти вуттам̣ хоти. а̄лапанаматтанти пийа̄лапанавачанаматтам̣, на тадуттари аттхапаридӣпанам̣. пийасамуда̄ха̄ра̄ хете ‘‘бхо’’ти ва̄ ‘‘а̄вусо’’ти ва̄ ‘‘дева̄нам̣ пийа̄’’ти ва̄. дхаммападе бра̄хман̣аваттхупа̄т̣хена, (дха. па. 315 а̄дайо) суттанипа̄те ча ва̄сет̣т̣хасуттападена бра̄хман̣аджа̄тисамуда̄гата̄лапанабха̄вам̣ саматтхетум̣ ‘‘вуттампи чета’’нтиа̄дима̄ха.
татра̄йаматтхо – саче ра̄га̄дикин̃чанехи сакин̃чано асса, со а̄мантана̄дӣсу ‘‘бхо бхо’’ти ваданто хутва̄ вичаран̣ато бхова̄дӣйева на̄ма хоти, на бра̄хман̣о. ‘‘акин̃чанам̣ ана̄да̄нам̣, тамахам̣ брӯми бра̄хман̣а’’нти (дха. па. 396, су. ни. 625) сесага̄тха̄падам̣. таттха ра̄га̄дайо сатте кин̃чанти мадданти палибуддхантӣти кин̃чана̄ни. манусса̄ кира гон̣ехи кхалам̣ мадда̄пента̄ ‘‘кин̃чехи капила, кин̃чехи ка̄л̣ака̄’’ти ваданти, тасма̄ кин̃чанасаддо мадданаттхо ведитаббо. йатха̄ха ниддесе ‘‘акин̃чананти ра̄гакин̃чанам̣, доса, моха, ма̄на, дит̣т̣хи, килесакин̃чанам̣, дуччаритакин̃чанам̣, йассете кин̃чана̄ пахӣна̄ самуччхинна̄ вӯпасанта̄ пат̣иппассаддха̄ абхаббуппаттика̄ н̃а̄н̣аггина̄ дад̣д̣ха̄, со вуччати акин̃чано’’ти (чӯл̣ани. 28, 32, 60, 63). готамоти готтавасена парикиттанам̣, йам̣ ‘‘а̄диччаготта’’нтипи локе ваданти, сакйапуттоти пана джа̄тивасена са̄кийоти ча тассева вевачанам̣. вуттан̃хетам̣ паббаджджа̄сутте –
‘‘а̄дичча̄ на̄ма готтена, са̄кийа̄ на̄ма джа̄тийа̄;
тамха̄ кула̄ паббаджитомхи, на ка̄ме абхипаттхайа’’нти. (су. ни. 425);
татха̄ ча̄ха ‘‘готамоти бхагавантам̣ готтавасена парикиттетӣ’’тиа̄ди. таттха гам̣ та̄йатӣти готтам̣, ‘‘готамо’’ти паваттама̄нам̣ абхидха̄нам̣, буддхин̃ча екам̣сикависайата̄йа раккхатӣти аттхо. йатха̄ хи буддхи а̄рамман̣абхӯтена аттхена вина̄ на ваттати, евам̣ абхидха̄нам̣ абхидхеййабхӯтена, тасма̄ со готтасан̇кха̄то аттхо та̄ни раккхатӣти вуччати, го-саддо четтха абхидха̄не, буддхийан̃ча ваттати. татха̄ хи ваданти –
‘‘го гон̣е чендрийе бхумйам̣, вачане чева буддхийам̣;
а̄дичче расмийан̃чева, па̄нӣйепи ча ваттате;
тесу аттхесу гон̣е тхӣ, пума̄ ча итаре пума̄’’ти.
таттха ‘‘госу дуйхама̄на̄су гато, гопан̃чамо’’тиа̄дӣсу госаддо гон̣е ваттати. ‘‘гочаро’’тиа̄дӣсу индрийе. ‘‘гораккха’’нтиа̄дӣсу бхӯмийам̣. татха̄ хи суттанипа̄тат̣т̣хакатха̄йа ва̄сет̣т̣хасуттасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ вуттам̣ ‘‘гораккханти кхеттараккхам̣, касикамманти вуттам̣ хоти. патхавӣ хи ‘го’ти вуччати, таппабхедо ча ‘‘кхетта’’нти (су. ни. ат̣т̣ха. 2.619-626). ‘‘готтам̣ на̄ма две готта̄ни хӣнан̃ча готтам̣, уккат̣т̣хан̃ча готта’’нтиа̄дӣсу (па̄чи. 15) вачане, буддхийан̃ча ваттати. ‘‘гоготтам̣ готамам̣ наме’’ти пора̄н̣акавирачана̄йа а̄дичче, а̄диччабандхум̣ готамам̣ самма̄самбуддхам̣ нама̄мӣти хи аттхо, ‘‘ун̣хагӯ’’тиа̄дӣсу расмийам̣, ун̣ха̄ га̄во расмийо етасса̄ти хи ун̣хагу, сӯрийо. ‘‘госӣтачандана’’нтиа̄дӣсу (а. ни. т̣ӣ. 1.49) па̄нӣйе, госан̇кха̄там̣ па̄нӣйам̣ вийа сӣтам̣, тадева чанданам̣ татха̄. тасмин̃хи уддханато уддхаритапаккутхитателасмим̣ паккхитте тан̇кхан̣ан̃н̃ева там̣ телам̣ сӣталам̣ хотӣти. етесу пана аттхесу гон̣е ваттама̄но го-саддо йатха̄рахам̣ иттхилин̇го чева пуллин̇го ча, сесесу пана пуллин̇гойева.
ким̣ панетам̣ готтам̣ на̄ма̄ти? ан̃н̃акулапарампара̄йа аса̄дха̄ран̣ам̣ тасса куласса а̄дипурисасамуда̄гатам̣ там̣кулапарийа̄паннаса̄дха̄ран̣ам̣ са̄ман̃н̃арӯпанти дат̣т̣хаббам̣. са̄дха̄ран̣амева хи идам̣ там̣кулапарийа̄панна̄нам̣ са̄дха̄ран̣ато ча са̄ман̃н̃арӯпам̣. татха̄ хи там̣куле джа̄та̄ суддходанамаха̄ра̄джа̄дайопи ‘‘готамо’’ твева вуччанти, тенева бхагава̄ аттано питарам̣ суддходанамаха̄ра̄джа̄нам̣ ‘‘атиккантавара̄ кхо готама татха̄гата̄’’ти (маха̄ва. 105) авоча, вессаван̣опи маха̄ра̄джа̄ бхагавантам̣ ‘‘виджджа̄чаран̣асампаннам̣, буддхам̣ ванда̄ма готама’’нти, (дӣ. ни. 3.288) а̄йасма̄пи ван̇гӣсо а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ ‘‘са̄дху нибба̄панам̣ брӯхи, анукампа̄йа готама̄’’ти (сам̣. ни. 1.212). идха пана бхагавантамева. тена̄ха ‘‘бхагавантам̣ готтавасена парикиттетӣ’’ти. тасма̄ти йатха̄вуттаматтхаттайам̣ пачча̄масати. еттха ча ‘‘саман̣о’’ти имина̄ сариккхакаджанехи бхагавато бахуматабха̄во дассито таббисайасамитапа̄пата̄парикиттанато, ‘‘готамо’’ти имина̄ локийаджанехи таббисайаул̣а̄раготтасамбхӯтата̄парикиттанато.
сакйасса суддходанамаха̄ра̄джасса путто сакйапутто, имина̄ пана учча̄кулапаридӣпанам̣ удитодитавипулакхаттийакуласамбхӯтата̄парикиттанато. саббакхаттийа̄нан̃хи а̄дибхӯтамаха̄самматамаха̄ра̄джато пат̣т̣ха̄йа асамбхиннам̣ ул̣а̄ратамам̣ сакйара̄джакулам̣. йатха̄ха –
‘‘маха̄самматара̄джасса, вам̣саджо хи маха̄муни;
каппа̄дисмин̃хи ра̄джа̄си, маха̄самматана̄мако’’ти. (маха̄вам̣се дутийапариччхеде пат̣хамага̄тха̄);
катхам̣ саддха̄паббаджитабха̄вапаридӣпананти а̄ха ‘‘кеначӣ’’тиа̄ди. париджийанам̣ париха̄йанам̣ па̄риджун̃н̃ам̣, париджиратӣти ва̄ париджин̣н̣о, тасса бха̄во па̄риджун̃н̃ам̣, тена. н̃а̄типа̄риджун̃н̃абхогапа̄риджун̃н̃а̄дина̄ кеначи па̄риджун̃н̃ена париха̄нийа̄ анабхибхӯто анаджджхоттхат̣о хутва̄ паббаджитоти аттхо. тадева парийа̄йантарена вибха̄ветум̣ ‘‘апариккхӣн̣ам̣йева там̣ кулам̣ паха̄йа̄’’ти вуттам̣. апариккхӣн̣анти хи н̃а̄типа̄риджун̃н̃абхогапа̄риджун̃н̃а̄дина̄ кеначи па̄риджун̃н̃ена апариккхайам̣. саддха̄йа паббаджитоти саддха̄йа ева паббаджито. еван̃хи ‘‘кеначӣ’’тиа̄дина̄ ниваттитавачанам̣ сӯпапаннам̣ хоти. нану ча ‘‘сакйакула̄ паббаджито’’ти идам̣ учча̄кула̄ паббаджитабха̄вапаридӣпанамева сийа̄ тадаттхассева вин̃н̃а̄йама̄натта̄, на саддха̄паббаджитабха̄вапаридӣпанам̣ тадаттхасса авин̃н̃а̄йама̄натта̄ти? на кхо паневам̣ дат̣т̣хаббам̣ махантам̣ н̃а̄типариват̣т̣ам̣, махантан̃ча бхогаккхандхам̣ паха̄йа саддха̄паббаджитабха̄васса аттхато сиддхатта̄. татха̄ хи локана̄тхасса абхиджа̄тийам̣ тасса куласса на кин̃чи па̄риджун̃н̃ам̣, атха кхо вуд̣д̣хийева, тато тасса самиддхатамабха̄во локе па̄кат̣о пан̃н̃а̄то хоти, тасма̄ ‘‘сакйакула̄ паббаджито’’ти еттакейева вутте татха̄ самиддхатамам̣ кулам̣ паха̄йа саддха̄паббаджитабха̄во сиддхойева̄ти, имам̣ париха̄рам̣ ‘‘кеначи па̄риджун̃н̃ена̄’’тиа̄дина̄ вибха̄ветӣти дат̣т̣хаббам̣. тато паранти ‘‘косалесу ча̄рикам̣ чарама̄но’’тиа̄дивачанам̣.
‘‘са̄дху дхаммаручи ра̄джа̄, са̄дху пан̃н̃а̄н̣ава̄ наро;
са̄дху митта̄намадуббхо, па̄пасса̄каран̣ам̣ сукха’’нти. а̄дӣсу –
вийа са̄дхусаддо идха сундараттхоти а̄ха ‘‘сундарам̣ кхо пана̄’’ти. кхоти авадха̄ран̣аттхе нипа̄то, пана̄ти паккхантараттхе. евам̣ са̄ттхаката̄вин̃н̃а̄панаттхан̃хи сам̣ван̣н̣ана̄йаметесам̣ гахан̣ам̣. сундаранти ча бхаддакам̣, бхаддаката̄ ча пассанта̄нам̣ хитасукха̄вахабха̄вена̄ти вуттам̣ ‘‘аттха̄вахам̣ сукха̄ваха’’нти. аттхо четтха дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхавасена тивидхам̣ хитам̣ сукхампи татхева тивидхам̣ сукхам̣.
татха̄рӯпа̄нанти та̄диса̄нам̣, айам̣ саддато аттхо. аттхаматтам̣ пана дассетум̣ ‘‘еварӯпа̄на’’нти вуттам̣. йа̄дисехи ча гун̣ехи бхагава̄ саманна̄гато чатуппама̄н̣икасса локасса саббака̄лампи-аччанта̄йа-саддха̄йа-паса̄данӣйо тесам̣ йатха̄бхӯтасабха̄ватта̄, та̄дисехи гун̣ехи саманна̄гатабха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘татха̄рӯпа̄нам̣ арахата’’нти вуттанти дассенто ‘‘йатха̄рӯпо’’тиа̄дима̄ха. ладдхасаддха̄нанти ладдхасаддаха̄нам̣, параджанасса саддхам̣ пат̣илабханта̄нанти вуттам̣ хоти. ладдхасадда̄нанти ва̄ пат̣иладдхакиттисадда̄нам̣, етена ‘‘арахата’’нти падасса араханта̄нанти аттхо, арахантасаман̃н̃а̄йа ча па̄кат̣абха̄во дассито, апича ‘‘йатха̄рӯпо со бхавам̣ готамо’’ти имина̄ ‘‘татха̄рӯпа̄на’’нти падасса анийамавасена аттхам̣ дассетва̄ сарӯпанийамавасенапи дассетум̣ ‘‘йатха̄бхуччагун̣а̄дхигамена локе арахантоти ладдхасаддха̄на’’нти вуттам̣, идампи хи ‘‘татха̄рӯпа̄на’’нти падассева аттхадассанам̣, айамева ча найо а̄чарийехи адхиппето идха т̣ӣка̄йам̣, (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.255) са̄раттхадӣпанийан̃ча татхева вуттатта̄. ‘‘йатха̄рӯпа̄ те бхаванто араханто’’ти аватва̄ ‘‘йатха̄рӯпо со бхавам̣ готамо’’ти вачанам̣ бхагаватийева гаруга̄рававасена ‘‘татха̄рӯпа̄нам̣ арахата’’нти путхувачананиддит̣т̣хабха̄вавин̃н̃а̄панаттхам̣. аттани, гарӯсу ча хи бахувачанам̣ иччханти саддавидӯ. ‘‘йатха̄бхучча…пе… арахата’’нти имина̄ ча дхаммаппама̄н̣а̄нам̣, лӯкхаппама̄н̣а̄нан̃ча сатта̄нам̣ бхагавато паса̄да̄вахатам̣ йатха̄рутато дассети арахантабха̄васса тесан̃н̃ева йатха̄рахам̣ висайатта̄, там̣дассанена пана итаресампи рӯпаппама̄н̣агхосаппама̄н̣а̄нам̣ паса̄да̄вахата̄ дассита̄йева тадавина̄бха̄ватоти дат̣т̣хаббам̣.
паса̄дасомма̄нӣти пасанна̄ни, сӣтала̄ни ча, паса̄давасена ва̄ сӣтала̄ни, анена пасаннаманатам̣ дассети. ‘‘дассана’’нти вуттепи тадуттари каттаббата̄самбхавато айам̣ самбха̄ванаттхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘дассанаматтампи са̄дху хотӣ’’ти. итаратха̄ хи ‘‘дассанан̃н̃ева са̄дху, на тадуттари каран̣а’’нти анадхиппетаттхо а̄паджджати, самбха̄ванаттхо четтха пи-саддо, апи-саддо ва̄ луттаниддит̣т̣хо. ‘‘брахмачарийам̣ пака̄сетӣ’’ти еттха ити-саддо ‘‘аббхуггато’’ти имина̄ самбандхамупагато, тасма̄ айам̣ ‘‘са̄дху хотӣ’’ти идха ити-саддо ‘‘бра̄хман̣о поккхараса̄тӣ амбат̣т̣хам̣ ма̄н̣авам̣ а̄мантесӣ’’ти имина̄ самбаджджхитаббо, ‘‘аджджха̄сайам̣ катва̄’’ти ча па̄т̣хасесо тадаттхасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄. йасса хи аттхо вин̃н̃а̄йати, саддо на пайуджджати, со ‘‘па̄т̣хасесо’’ти вуччати, имаматтхам̣ вибха̄венто а̄ха ‘‘дассанаматтампи са̄дху хотӣти евам̣ аджджха̄сайам̣ катва̄’’ти. мӯлапан̣н̣а̄саке чӯл̣асӣхана̄дасуттат̣т̣хакатха̄йа (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.144) а̄гатам̣ косийасакун̣аваттху четтха катхетаббам̣.
амбат̣т̣хама̄н̣авакатха̄ван̣н̣ана̄
256. ‘‘аджджха̄йако’’ти идам̣ пат̣хамапакатийа̄ гараха̄вачанамева, дутийапакатийа̄ пасам̣са̄вачанам̣ катва̄ вохаранти йатха̄ там̣ ‘‘пурисо наро’’ти дассетум̣ агган̃н̃асуттапада (дӣ. ни. 3.132) муда̄хат̣ам̣. таттха имети джха̄йакана̄мена саман̃н̃ита̄ джана̄. на джха̄йантӣти пан̣н̣акут̣ӣсу джха̄нам̣ на аппенти на ниппха̄денти, га̄манигамаса̄мантам̣ осаритва̄ ведагантхе каронта̄ва аччхантӣти аттхо. там̣ панетесам̣ бра̄хман̣аджха̄йакасан̇кха̄там̣ пат̣хамадутийана̄мам̣ упа̄да̄йа татийамева джа̄танти а̄ха ‘‘аджджха̄йака̄твева татийам̣ аккхарам̣ упаниббатта’’нти, аккхаранти ча нирутти саман̃н̃а̄. са̄ хи тасмим̣йева нирул̣хабха̄вена ан̃н̃аттха асан̃чаран̣ато ‘‘аккхара’’нти вуччати. манте париваттетӣти веде саджджха̄йати, парийа̄пун̣а̄тӣти аттхо. идха хи адхиа̄пуббаи-саддавасена падасандхи, итараттха пана джхе-саддавасена. манте дха̄ретӣти йатха̄адхӣте манте асаммӯл̣хе катва̄ хадайе т̣хапети.
а̄тхаббан̣аведо парӯпагха̄такаратта̄ са̄дхӯнамапарибхоготи катва̄ ‘‘ируведайаджуведаса̄маведа̄на’’нти вуттам̣. таттха иччанте тхомӣйанте дева̄ ета̄йа̄ти иру ича-дха̄тувасена ча-ка̄расса ра-ка̄рам̣ катва̄, иттхилин̇гойам̣. йаджджанте пуджджанте дева̄ анена̄ти йаджу пуннапум̣сакалин̇гавасена. сойанти антам̣ каронти, са̄йанти ва̄ танум̣ каронти па̄паманена̄ти са̄мам̣ со-дха̄тупаккхе о-ка̄расса а̄-ка̄рам̣ катва̄. виданти дхаммам̣, каммам̣ ва̄ етехӣти веда̄, те ева манта̄ ‘‘сугатийопи мунанти, суййанти ча етехӣ’’ти катва̄. пахаран̣ам̣ сан̇гхат̣т̣анам̣ пахатам̣, от̣т̣ха̄нам̣ пахатам̣ татха̄, тасса каран̣авасена, от̣т̣ха̄ни ча̄летва̄ пагун̣абха̄вакаран̣авасена па̄рам̣ гато, на аттхавибха̄ванавасена̄ти вуттам̣ хоти. па̄рагӯти ча ниччаса̄пеккхата̄йа китантасама̄со.
‘‘саха нигхан̣т̣уна̄’’тиа̄дина̄ йатха̄ва̄кйам̣ вибхатйантавасена ниббачанадассанам̣. нигхан̣т̣уруккха̄дӣнанти нигхан̣т̣у на̄ма руккхависесо, тада̄дика̄наматтха̄нанти аттхо, етена нигхан̣т̣уруккхапарийа̄йам̣ а̄дим̣ катва̄ таппамукхена сесапарийа̄йа̄нам̣ таттха дасситатта̄ со гантхо нигхан̣т̣у на̄ма йатха̄ там̣ ‘‘па̄ра̄джикакан̣д̣о, кусалаттико’’ти айаматтхо дассито имина̄ йатха̄рутамева тадаттхасса адхигататта̄. а̄чарийа̄ пана евам̣ ваданти ‘‘вачанӣйава̄чакабха̄вена аттхам̣, саддан̃ча никхад̣ати бхиндати вибхаджджа дассетӣти никхан̣д̣у, со ева кха-ка̄расса гха-ка̄рам̣ катва̄ ‘нигхан̣д̣ӯ’ти вутто’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.256), тадетам̣ ат̣т̣хакатха̄найато ан̃н̃анайадассананти гахетаббам̣. итаратха̄ хи со ат̣т̣хакатха̄йа виродхо сийа̄, вича̄ретаббаметам̣. аккхарачинтака̄ пана евамиччханти ‘‘таттха таттха̄гата̄ни на̄ма̄ни ниссесато гхат̣енти ра̄сим̣ каронти еттха̄ти нигхан̣т̣у ниггахита̄гамена̄’’ти. вевачанаппака̄саканти парийа̄йасаддадӣпакам̣, екекасса аттхасса анекапарийа̄йавачанавибха̄ваканти аттхо. нидассанаматтан̃четам̣ анекесампи аттха̄нам̣ екасаддавачанӣйата̄вибха̄ванавасенапи тасса гантхасса паваттатта̄. ко панесоти? етарахи на̄малин̇га̄нуса̄санаратанама̄ла̄бхидха̄наппадӣпика̄ди. вачӣбхеда̄дилаккхан̣а̄ кирийа̄ каппӣйати етена̄ти кирийа̄каппо, татхева вивидхам̣ каппӣйати етена̄ти викаппо, кирийа̄каппо ча со викаппо ча̄ти кирийа̄каппавикаппо. со хи ван̣н̣ападасамбандхападаттха̄дивибха̄гато бахувикаппоти катва̄ ‘‘кирийа̄каппавикаппо’’ти вуччати, со ча гантхависесойева̄ти вуттам̣ ‘‘кавӣнам̣ упака̄ра̄вахам̣ саттха’’нти, чатуннампи кавӣнам̣ кавибха̄васампада̄бхогасампада̄дипайоджанавасена упака̄ра̄вахо гантхоти аттхо. ко панесоти? кабйабандханавидхивидха̄йако кабйа̄лан̇ка̄рагӣта̄субодха̄лан̇ка̄ра̄ди. идам̣ пана мӯлакирийа̄каппагантхам̣ сандха̄йа вуттам̣. со хи маха̄висайо сатасахассага̄тха̄парима̄н̣о, йам̣ ‘‘найачарийа̄дипакаран̣а’’нтипи ваданти. вачанаттхато пана кит̣айати гамети н̃а̄пети кирийа̄дивибха̄ганти кет̣убхам̣ кит̣а-дха̄туто абхапаччайавасена, а-ка̄расса ча ука̄ро. атха ва̄ кирийа̄дивибха̄гам̣ анавасесапарийа̄да̄нато кит̣енто гаманто обхети пӯретӣти кет̣убхам̣ кит̣а-саддӯпападаубхадха̄тувасена. апича кит̣анти гаччханти кавайо бандхесу косалламетена̄ти кет̣убхам̣, пуриманайеневеттха падасиддхи. т̣ха̄накаран̣а̄дивибха̄гато, ниббачанавибха̄гато ча аккхара̄ пабхедӣйанти етена̄ти аккхараппабхедо, там̣ пана чхасу ведан̇гесу парийа̄паннам̣ пакаран̣адвайамева̄ти вуттам̣ ‘‘сиккха̄ ча нирутти ча̄’’ти. таттха сиккханти аккхарасамайамета̄йа̄ти сиккха̄, ака̄ра̄диван̣н̣а̄нам̣ т̣ха̄накаран̣апайатанапат̣ипа̄дакасаттхам̣. ниччхайена, ниссесато ва̄ утти нирутти, ван̣н̣а̄гамаван̣н̣авипарийа̄йа̄дилаккхан̣ам̣. вуттан̃ча –
‘‘ван̣н̣а̄гамо ван̣н̣авипарийа̄йо,
две ча̄паре ван̣н̣авика̄рана̄са̄;
дха̄тусса аттха̄тисайена його,
тадуччате пан̃чавидха̄ нируттӣ’’ти. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄; висуддхи. 1.144; маха̄ни. ат̣т̣ха. 1.50);
идха пана таббасена анекадха̄ ниббачанапаридӣпакам̣ саттхам̣ уттарападалопена ‘‘нируттӣ’’ти адхиппетам̣ ниббачанавибха̄гатопи аккхарапабхедабха̄васса а̄чарийехи (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.256) вуттатта̄, тамантарена ниббачанавибха̄гасса ча бйа̄каран̣ан̇гена сан̇гахитатта̄. бйа̄каран̣ам̣, нирутти ча хи паччекамева ведан̇гам̣ йатха̄ху –
‘‘каппо бйа̄каран̣ам̣ джоти-саттхам̣ сиккха̄ нирутти ча;
чхандовичити чета̄ни, ведан̇га̄ни ваданти чха̄’’ти.
тасма̄ бйа̄каран̣ан̇гена асан̇карабхӯтамева нируттинайена ниббачанамидха̄дхиппетам̣, на чхасу бйан̃джанападесу вийа тадубхайаса̄дха̄ран̣аниббачанам̣ ведан̇гависайатта̄ти ведитаббам̣. айам̣ панеттха маха̄ниддесат̣т̣хакатха̄йа (маха̄ни. ат̣т̣ха. 50) а̄гатанируттинайавиниччхайо. таттха хи ‘‘наккхаттара̄джа̄рива та̄рака̄на’’нти (джа̄. 1.1.11, 25) еттха ра-ка̄ра̄гамо вийа авиджджама̄насса аккхарасса а̄гамо ван̣н̣а̄гамо на̄ма. хим̣санатта̄ ‘‘хим̣со’’ти ваттаббе ‘‘сӣхо’’ти париваттанам̣ вийа виджджама̄на̄намаккхара̄нам̣ хет̣т̣хупарийавасена париваттанам̣ ван̣н̣авипарийа̄йо на̄ма. ‘‘навачханнакеда̄ни диййатӣ’’ти (джа̄. 1.6.88) еттха а-ка̄расса е-ка̄ра̄паджджанам̣ вийа ан̃н̃аккхарасса ан̃н̃аккхара̄паджджанам̣ ван̣н̣авика̄ро на̄ма. ‘‘джӣванасса мӯто джӣванамӯто’’ти ваттаббе ‘‘джӣмӯто’’ти ва-ка̄ра на-ка̄ра̄нам̣ вина̄со вийа виджджама̄наккхара̄нам̣ вина̄со ван̣н̣авина̄со на̄ма. ‘‘пхаруса̄хи ва̄ча̄хи пакуббама̄но, а̄саджджа мам̣ твам̣ вадасе кума̄ра̄’’ти (джа̄. 1.10.85) еттха ‘‘пакуббама̄но’’ти падасса абхибхавама̄ноти аттхапат̣ипа̄данам̣ вийа таттха таттха йатха̄йогам̣ висесаттхапат̣ипа̄данам̣ дха̄тӯнаматтха̄тисайена його на̄ма̄ти.
йатха̄вуттаппабхеда̄нам̣ тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ айам̣ чатуттхойева сийа̄, атха кена саддхим̣ пан̃чамоти а̄ха ‘‘а̄тхаббан̣аведам̣ чатуттхам̣ катва̄’’ти. а̄тхаббан̣аведо на̄ма а̄тхаббан̣аведикехи вихито парӯпагха̄такаро манто, со пана итиха̄сапан̃чамабха̄ваппака̄санаттхам̣ ган̣итата̄маттена гахито, на сарӯпавасена, еван̃ча катва̄ ‘‘етеса’’нти падасса тесам̣ тин̣н̣ам̣ веда̄нантвева аттхо гахетаббо. тан̃хи ‘‘тин̣н̣ам̣ веда̄на’’нти етасса висесананти. итиха аса̄ти евам̣ идха локе ахоси ‘‘а̄са̄’’типи каттхачи па̄т̣хо, сойеваттхо. иха т̣ха̄не ити евам̣, идам̣ ва̄ каммам̣, ваттхум̣ ва̄ а̄са иччха̄хӣтипи аттхо. тасса гантхасса маха̄висайата̄дӣпанаттхан̃четтха виччха̄вачанам̣, имина̄ ‘‘итиха̄са̄’’ти вачанена пат̣исам̣йутто итиха̄со таддхитавасена̄ти аттхам̣ дассети. итиха а̄са, итиха а̄са̄’’ти ӣдисавачанапат̣исам̣йутто итиха̄со нируттинайена̄ти аттхадассанантипи ваданти. аккхарачинтака̄ пана евамиччханти ‘‘итиха-саддо па̄рампарийопадесе екова нипа̄то, асати виджджатӣти асо, итиха асо етасминти итиха̄со сама̄савасена̄’’ти, тесам̣ мате ‘‘итиха аса̄’’ти еттха евам̣ па̄рампарийопадесо аса виджджама̄но ахосӣти аттхо. ‘‘пура̄н̣акатха̄сан̇кха̄то’’ти имина̄ тасса гантхависесабха̄вама̄ха, бха̄ратана̄мака̄нам̣ двебха̄тикара̄джӯнам̣ йуддхакатха̄, ра̄маран̃н̃о сӣта̄харан̣акатха̄, нарасӣхара̄джуппаттикатха̄ти евама̄дипура̄н̣акатха̄сан̇кха̄то бха̄ратапура̄н̣ара̄мапура̄н̣анарасӣхапура̄н̣а̄дигантхо итиха̄со на̄ма̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘тесам̣ итиха̄сапан̃чама̄нам̣ веда̄на’’нти имина̄ йатха̄ва̄кйам̣ ‘‘тин̣н̣ам̣ веда̄на’’нти еттха висесанабха̄вам̣ дассети.
паджджати аттхо етена̄ти падам̣, на̄ма̄кхйа̄топасагганипа̄та̄дивасена анекавибха̄гам̣ вибхаттийантападам̣. тадапи бйа̄каран̣е а̄гатамева̄ти вуттам̣ ‘‘тадавасеса’’нти, падато авасесам̣ пакатипаччайа̄дисаддалаккхан̣абхӯтанти аттхо. там̣ там̣ саддам̣, тадаттхан̃ча бйа̄кароти бйа̄чиккхати етена̄ти бйа̄каран̣ам̣, висесена ва̄ а̄карӣйанте пакатипаччайа̄дайо абхиниппха̄дӣйанте еттха, анена̄ти ва̄ бйа̄каран̣ам̣, са̄дхусадда̄наманва̄кхйа̄йакам̣ муддхабодхабйа̄каран̣а са̄рассатабйа̄каран̣а па̄н̣инӣбйа̄каран̣ачандрабйа̄каран̣а̄ди адхуна̄пи виджджама̄насаттхам̣. адхӣйатӣти аджджха̄йати. ведетӣти паресам̣ ва̄чети. ча-саддо аттхадвайасамуччинанаттхо, викаппанаттхо ва̄ аттхантарасса викаппитатта̄. вичитра̄ хи таддхитавутти. падакоти бйа̄каран̣есу а̄гатападакосаллам̣ сандха̄йа вуттам̣, веййа̄каран̣оти тадавасит̣т̣хапакатипаччайа̄дисаддавидхикосалланти имассаттхасса вин̃н̃а̄панаттхам̣ пададвайасса екато аттхавачанам̣. еса̄ хи а̄чарийа̄нам̣ пакати, йадидам̣ йена кеначи пака̄рена аттхантаравин̃н̃а̄панам̣. айам̣ ат̣т̣хакатха̄то апаро найо – те ева веде падасо ка̄йатӣти падакоти. таттха падасоти гаджджабандхападжджабандхападена. ка̄йатӣти катхети йатха̄ ‘‘джа̄така’’нти, имина̄ ведака̄ракасаматтхатам̣ дассети. еван̃хи ‘‘аджджха̄йако’’тиа̄дӣхи имасса висесо па̄кат̣о хотӣти.
а̄йатим̣ хитам̣ ба̄ладжанасан̇кха̄то локо на йатати на ӣхати анена̄ти лока̄йатам̣. тан̃хи гантхам̣ нисса̄йа сатта̄ пун̃н̃акирийа̄йа читтампи на уппа̄денти, лока̄ ва̄ ба̄ладжана̄ а̄йатанти уссаханти ва̄дасса̄дена еттха̄ти лока̄йатам̣. ан̃н̃аман̃н̃авируддхам̣, саггамоккхавируддхам̣ ва̄ танонти еттха̄ти витан̣д̣о д̣а-паччайавасена, на-ка̄расса ча н̣а-ка̄рам̣ катва̄, вируддхена ва̄дадан̣д̣ена та̄л̣енти ва̄дино еттха̄ти витан̣д̣о тад̣и-дха̄тувасена, ниггахӣта̄гаман̃ча катва̄. адесампи йам̣ нисса̄йа ва̄дӣнам̣ ва̄до паватто, там̣ тесам̣ десатопи упача̄равасена вуччати йатха̄ ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ пахӣйама̄на̄ пахӣйати, еттха нируджджхама̄на̄ нируджджхатӣ’’ти, (дӣ. ни. 2.401; ма. ни. 1.133; вибха. 204) висесена ва̄ пан̣д̣ита̄нам̣ манам̣ тад̣енти ча̄ленти етена̄ти витан̣д̣о, там̣ ваданти, со ва̄до ва̄ етесанти витан̣д̣ава̄да̄, тесам̣ саттхам̣ татха̄. лаккхан̣адӣпакасаттхам̣ уттарападалопена, таддхитавасена ва̄ лаккхан̣анти дассети ‘‘лаккхан̣адӣпака’’нтиа̄дина̄. лаккхӣйати буддхабха̄ва̄ди анена̄ти лаккхан̣ам̣, нигродхабимбата̄ди. тена̄ха ‘‘йесам̣ васена̄’’тиа̄ди. два̄дасасахассагантхапама̄н̣анти еттха бха̄н̣ава̄раппама̄н̣а̄дӣсу вийа ба̄ттим̣саккхарагантхова адхиппето. вуттан̃хи –
‘‘ат̣т̣хаккхара̄ екападам̣, ека̄ га̄тха̄ чатуппадам̣;
га̄тха̄ чека̄ мато гантхо, гантхо ба̄ттим̣сатаккхаро’’ти.
два̄дасахи гун̣итасахассаба̄ттим̣саккхарагантхаппама̄н̣анти аттхо. йаттха̄ти йасмим̣ лаккхан̣асаттхе, а̄дха̄ре четам̣ бхуммам̣ йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄’’ти. сол̣аса ча сахассан̃ча сол̣асасахассам̣, сол̣аса̄дхикасахассага̄тха̄парима̄н̣а̄ти аттхо. еван̃хи а̄дха̄ра̄дхеййавачанам̣ сӯпапаннам̣ хотӣти. падха̄навасена буддха̄нам̣ лаккхан̣адӣпанато буддхаманта̄ на̄ма. паччекабуддха̄дӣнампи хи лаккхан̣ам̣ таттха дӣпитамева. тена вуттам̣ ‘‘йесам̣ васена̄’’тиа̄ди.
‘‘анӯно парипӯрака̄рӣ’’ти аттхаматтадассанам̣, саддато пана адхигатаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘авайо на хотӣ’’ти вуттам̣. ко панеса авайоти ануйогамапанети ‘‘авайо на̄ма̄’’тиа̄дина̄. айаметта̄дхиппа̄йо – йо та̄ни сандха̄ретум̣ саккоти, со ‘‘вайо’’ти вуччати. йо пана на саккоти, со авайо на̄ма. йо ча авайо на хоти, со ‘‘две пат̣иседха̄ пакатийаттхагамака̄’’ти н̃а̄йена вайо ева̄ти. вайатӣти хи вайо, а̄димаджджхапарийоса̄несу каттхачипи апарикиламанто авиттха̄йанто те гантхе санта̄не пан̣ети бйавахаратӣти аттхо. айам̣ пана винайат̣т̣хакатха̄найо (па̄ра̄. 84) – анавайоти ану авайо, сандхивасена у-ка̄ралопо, ану ану авайо анӯно, парипун̣н̣асиппоти аттхо. вайоти хи ха̄ни ‘‘а̄йавайо’’тиа̄дӣсу вийа, наттхи етасса йатха̄вуттагантхесу вайо ӯната̄ти авайо, ану ану авайо анавайоти.
‘‘анун̃н̃а̄то’’ти падасса каммаса̄дханавасена, ‘‘пат̣ин̃н̃а̄то’’ти падасса ча каттуса̄дханавасена аттхам̣ дассенто ‘‘а̄чарийена̄’’тиа̄дима̄ха. асса̄ти амбат̣т̣хасса. па̄л̣ийам̣ ‘‘йамахам̣ джа̄на̄ми, там̣ твам̣ джа̄на̄сӣ’’ти идам̣ ануджа̄нана̄ка̄радассанам̣, ‘‘йам̣ твам̣ джа̄на̄си, тамахам̣ джа̄на̄мӣ’’ти идам̣ пана пат̣иджа̄нана̄ка̄радассананти дассети ‘‘йам̣ аха’’нтиа̄дина̄. ‘‘а̄ма а̄чарийа̄’’ти хи йатха̄гатам̣ пат̣иджа̄нанавачанамева аттхавасена вуттам̣. йанти тевиджджакам̣ па̄вачанам̣. тасса̄ти а̄чарийасса. пат̣ивачанада̄намева пат̣ин̃н̃а̄ татха̄, та̄йа сайамева пат̣ин̃н̃а̄тоти аттхо. ‘‘саке’’тиа̄ди ануджа̄нанапат̣иджа̄нана̄дхика̄радассанам̣. адесассапи десамива каппана̄маттена̄ти вуттам̣ ‘‘катарасми’’нтиа̄ди. сасса аттано сантакам̣ сакам̣. а̄чарийа̄нам̣ парампарато, парампарабхӯтехи ва̄ а̄чарийехи а̄гатам̣ а̄чарийакам̣. тиссо виджджа̄, та̄сам̣ самӯхо тевиджджакам̣, ведаттайам̣. падха̄нам̣ вачанам̣, пакат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ ат̣т̣хака̄дӣнам̣ вачанам̣ па̄вачанам̣.
257. ида̄ни йена̄дхиппа̄йена бра̄хман̣о поккхараса̄тӣ амбат̣т̣хам̣ ма̄н̣авам̣ а̄мантетва̄ ‘‘айам̣ та̄та̄’’тиа̄дивачанамабрви, тададхиппа̄йам̣ вибха̄венто ‘‘еса кира̄’’тиа̄дима̄ха. таттха уггатасса̄ти пуббе па̄кат̣асса киттимато пора̄н̣аджанасса. бахӯ джана̄ти пӯран̣акассапа̄дайо сандха̄йа вуттам̣. екаччанти кхаттийа̄диджа̄тимантам̣, локасамматам̣ ва̄ джанам̣. гарӯти бха̄рийам̣, атта̄нам̣ тато мочетва̄ апагаманаматтампи дуккарам̣ хоти, пагева тадуттари каран̣анти вуттам̣ хоти. анаттхо на̄ма татха̄пагамана̄дина̄ нинда̄бйа̄росаупа̄рамбха̄ди.
‘‘аббхуггато’’ти еттха абхисаддайогена иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхавасенева ‘‘готама’’нти упайогавачанам̣. ‘‘там̣ бхавантам̣, татха̄ сантам̣йева̄’’ти падесупи тасса анупайогатта̄ тадаттхавасенева̄ти дассети ‘‘тасса бхото’’тиа̄дина̄. тена̄ха ‘‘идха̄пӣ’’тиа̄ди. татха̄ сатойева̄ти йена̄ка̄рена арахата̄дина̄ саддо аббхуггато, тена̄ка̄рена сантасса бхӯтасса ева тасса бхавато готамасса саддо йади ва̄ аббхуггатоти аттхо. апича там̣ бхавантам̣ готамам̣ татха̄ сантам̣йева̄ти екассапи аттхасса двиккхаттум̣ самбандхабха̄вена вачанам̣ са̄ман̃н̃ависит̣т̣хата̄парикаппанена аттхависесавин̃н̃а̄панаттхам̣, тасма̄ ‘‘тасса бхото готамасса̄’’ти са̄ман̃н̃асамбандхабха̄вена виччхиндитва̄ ‘‘татха̄ сатойева̄’’ти висесасамбандхабха̄вена йоджетаббам̣. йади-саддо четтха сам̣сайаттхо двиннампи аттха̄нам̣ сам̣сайитаббатта̄. ва̄-саддо ча викаппанаттхо тесу екасса викаппетаббатта̄. саддавидӯ пана евам̣ ваданти – ‘‘имасса вачанам̣ саччам̣ ва̄ йади ва̄ муса̄’’тиа̄дӣсу вийа йади-саддо ва̄-саддо ча убхопи викаппаттха̄йева. йади-саддопи хи ‘‘йам̣ йадева парисам̣ упасан̇камати йади кхаттийапарисам̣ йади бра̄хман̣апариса’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 5.34) ва̄-саддаттхо диссати. ‘‘аппам̣ вассасатам̣ а̄йу, ида̄нетарахи виджджатӣ’’тиа̄дӣсу вийа ча идха сама̄наттхасаддапайоготи. па̄л̣ийам̣ ‘‘йади ва̄ но татха̄’’ти идампи ‘‘сантам̣йева саддо аббхуггато’’ти имина̄ самбаджджхитва̄ йатха̄вуттанайенева йоджетаббам̣. нану ‘‘готама’’нти падейева упайогавачанам̣ сийа̄, на еттха̄ти чодана̄йа ‘‘идха̄пӣ’’тиа̄ди вуттам̣, тасса анупайогатта̄, виччхиндитва̄ самбандхависесабха̄вена йоджетаббатта̄ ва̄ идха̄пи иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхавасенева упайогавачанам̣ на̄ма̄ти вуттам̣ хоти. иттхамбхӯта̄кхйа̄нам̣ аттхо йасса татха̄, абхисаддо, иттхамбхӯта̄кхйа̄намева ва̄ аттхо татха̄, сойеваттхо. йадаггена хи саддайого хоти, тадаггена аттхайогопӣти.
258. бхоти аттано а̄чарийам̣ а̄лапати. йатха̄-саддам̣ са̄ттхакам̣ катва̄ саха па̄т̣хасесена йоджетум̣ ‘‘йатха̄ сакка̄’’тиа̄ди вуттам̣. соти бхагава̄. пуриманайе а̄ка̄раттхаджотанайатха̄-саддайогйато катханти пуччха̄маттам̣, идха пана тадайогйато ‘‘а̄ка̄рапуччха̄’’ти вуттам̣. ба̄хиракасамайе а̄чарийамхи упаджджха̄йасамуда̄ча̄роти а̄ха ‘‘атха нам̣ упаджджха̄йо’’ти, упаджджха̄йасан̃н̃ито а̄чарийабра̄хман̣оти аттхо.
ка̄ман̃ча манто, брахмам̣, каппоти тиббидхо ведо, татха̄пи ат̣т̣хака̄ди вуттам̣ падха̄набхӯтам̣ мӯлам̣ манто, тадаттхавиваран̣аматтхам̣ брахмам̣, таттха вуттанайена йан̃н̃акирийа̄видха̄нам̣ каппоти мантассева падха̄набха̄вато, итаресан̃ча танниссайенева джа̄татта̄ мантаггахан̣ена брахмакаппа̄нампи гахан̣ам̣ сиддхамева̄ти дассети ‘‘тӣсу ведесӯ’’ти имина̄. мантоти хи ат̣т̣хака̄дӣхи исӣхи вуттамӯлаведассева на̄мам̣, ведоти саббасса, тасма̄ ‘‘ведесӯ’’ти вутте саббесампи гахан̣ам̣ сиджджхатӣти ведитаббам̣. лаккхан̣а̄нӣти лаккхан̣адӣпака̄ни мантапада̄ни. паджджагаджджабандхапавесанавасена паккхипитва̄. бра̄хман̣авесенева̄ти ведава̄чакабра̄хман̣алин̇генева. ведети маха̄пурисалаккхан̣аманте. махесаккха̄ сатта̄ти маха̄пун̃н̃аванто пан̣д̣итасатта̄. джа̄ниссанти ити манаси катва̄ ва̄чентӣти самбандхо. тена̄ти татха̄ ва̄чанато. пуббети ‘‘татха̄гато уппаджджиссатӣ’’ти ваттаббака̄лато пабхути татха̄гатасса дхарама̄нака̄ле. аджджха̄йитаббава̄четаббабха̄вена а̄гаччханти па̄кат̣а̄ бхаванти. екага̄тха̄двига̄тха̄дивасена ануккамена антарадха̄йанти. на кевалам̣ лаккхан̣аманта̄йева, атха кхо ан̃н̃епи веда̄ бра̄хман̣а̄нам̣ ан̃н̃а̄н̣абха̄вена ануккамена антарадха̄йанти ева̄ти а̄чарийена (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.258) вуттам̣.
буддхабха̄вапаттхана̄ пан̣идхи, па̄рамӣсамбхаран̣ам̣ сама̄да̄нам̣, каммассаката̄дипан̃н̃а̄ н̃а̄н̣ам̣. ‘‘пан̣идхимахато сама̄да̄намахатотиа̄дина̄ паччекам̣ махантасаддо йоджетаббо’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.258) а̄чарийена вуттам̣. еван̃ча сати карун̣а̄ а̄ди йесам̣ саддха̄сӣла̄дӣнам̣ те карун̣а̄дайо, те ева гун̣а̄ карун̣а̄дигун̣а̄, пан̣идхи ча сама̄да̄нан̃ча н̃а̄н̣ан̃ча карун̣а̄дигун̣а̄ ча, техи маханто пан̣идхисама̄да̄нан̃а̄н̣акарун̣а̄дигун̣амахантоти ниббачанам̣ ка̄таббам̣. еван̃хи двандатопаратта̄ махантасаддо паччекам̣ йоджӣйатӣти. апича пан̣идхи ча сама̄да̄нан̃ча н̃а̄н̣ан̃ча карун̣а̄ ча, тама̄ди йесам̣ те татха̄, тейева гун̣а̄, техи махантоти ниббачаненапи аттхо сӯпапанно хоти, пан̣идхимахантата̄ди часса буддхавам̣са (бу. вам̣. 9 а̄дайо) чарийа̄пит̣ака̄ди (чарийа̄. 1 а̄дайо) васена ведитаббо. маха̄пада̄насуттат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘маха̄пурисасса̄ти джа̄тиготтакулападеса̄дивасена махантасса пурисасса̄’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33) вуттам̣. таттха ‘‘кхаттийо, бра̄хман̣о’’ти евама̄ди джа̄ти. ‘‘кон̣д̣ан̃н̃о, готамо’’ти евама̄ди готтам̣. ‘‘пон̣ика̄, чиккхаллика̄, са̄кийа̄, колийа̄’’ти евама̄ди кулападесо, тадетам̣ саббампи идха а̄дисаддена сан̇гахитанти дат̣т̣хаббам̣. еван̃хи сати ‘‘двейева гатийо бхавантӣ’’ти убхиннам̣ са̄дха̄ран̣авачанам̣ саматтхитам̣ хотӣти.
нит̣т̣ха̄ти ниппхаттийо сиддхийо. нанва̄йам̣ гати-саддо анекаттхо, касма̄ нит̣т̣ха̄йамева вуттоти а̄ха‘‘ка̄ман̃ча̄йа’’нтиа̄ди. бхавабхедети нирайа̄дибхавависесе. со хи сучаритадуччаритакаммена саттехи упападжджанавасена гантабба̄ти гати. гаччхати паваттати еттха̄ти гати, нива̄сат̣т̣ха̄нам̣. гамати йатха̄сабха̄вам̣ джа̄на̄тӣти гати. пан̃н̃а̄, гаманам̣ бйа̄панам̣ гати, виссат̣абха̄во, со пана ито ча етто ча бйа̄петва̄ т̣хитата̄ва. гаманам̣ ниппхаттанам̣ гати, нит̣т̣ха̄, аджджха̄сайапат̣исаран̣аттха̄пи нидассананайена гахита̄. татха̄ хеса ‘‘имесам̣ кхо ахам̣ бхиккхӯнам̣ сӣлаванта̄нам̣ калйа̄н̣адхамма̄нам̣ нева джа̄на̄ми а̄гатим̣ ва̄ гатим̣ ва̄’’ти (ма. ни. 1.508) еттха аджджха̄сайе ваттати, ‘‘нибба̄нам̣ арахато гатӣ’’ти (пари. 339) еттха пат̣исаран̣е, пара̄йан̣е апассайети аттхо. гаччхати йатха̄ручи паваттатӣти гати, аджджха̄сайо. гаччхати авачарати, авачаран̣авасена ва̄ паваттати еттха̄ти гати, пат̣исаран̣ам̣. саббасан̇кхатависан̃н̃уттасса хи арахато нибба̄намева пат̣исаран̣ам̣, идха пана нит̣т̣ха̄йам̣ ваттатӣти ведитаббо тадан̃н̃есамависайатта̄.
нану двиннам̣ ниппхаттӣнам̣ нимиттабхӯта̄ни лаккхан̣а̄ни висадиса̄нева, атха касма̄ ‘‘йехи саманна̄гатасса̄’’тиа̄дина̄ тесам̣ садисабха̄во вуттоти чодана̄лесам̣ дассетва̄ содхенто ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄дима̄ха. сама̄непи нигродхабимбата̄дилаккхан̣абха̄ве аттхева кочи несам̣ висесоти дассетум̣ ‘‘на техева буддхо хотӣ’’ти вуттам̣. ‘‘йатха̄ хи буддха̄нам̣ лаккхан̣а̄ни сувисада̄ни, супарибйатта̄ни, парипун̣н̣а̄ни ча хонти, на евам̣ чаккаваттӣна’’нти айам̣ пана висесо а̄чарийадхаммапа̄латтхерена (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.258) пака̄сито. джа̄йанти бхиннесупи аттхесу абхиннадхӣсадда̄ ета̄йа̄ти джа̄ти, лаккхан̣абха̄ваматтам̣. вуттан̃хи –
‘‘сабала̄дӣсу бхиннесу, йа̄йа ваттантубхиннадхӣ;
садда̄ са̄ джа̄тиреса̄ ча, ма̄ла̄суттамиванвита̄’’ти.
тасма̄ лаккхан̣ата̄маттена сама̄набха̄вато висадиса̄нипи та̄нийева чаккаваттиниппхаттинимиттабхӯта̄ни лаккхан̣а̄ни садиса̄ни вийа катва̄ та̄ни буддханиппхаттинимиттабхӯта̄ни лаккхан̣а̄ни на̄ма̄ти идам̣ вачанам̣ вуччатӣти аттхо. адхиа̄пуббавасайоге бхумматтхе упайогавачананти а̄ха ‘‘ага̄ре васатӣ’’ти чатӯхи аччхарийадхаммехӣти абхирӯпата̄, дӣгха̄йуката̄, аппа̄ба̄дхата̄, бра̄хман̣агахапатика̄нам̣ пийамана̄пата̄ти имехи чатӯхи аччхарийасабха̄вабхӯта̄хи иддхӣхи. йатха̄ха –
‘‘ра̄джа̄ а̄нанда, маха̄судассано чатӯхи иддхӣхи саманна̄гато ахоси. катама̄хи чатӯхи иддхӣхи? идха̄нанда, ра̄джа̄ маха̄судассано абхирӯпо ахоси дассанӣйо па̄са̄дико’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.252).
четийаджа̄таке (джа̄. ат̣т̣ха. 3.8.44) а̄гатанайам̣ гахетва̄пи евам̣ ваданти ‘‘сарӣрато чанданагандхо ва̄йати, айам̣ ека̄ иддхи. мукхато уппалагандхо ва̄йати, айам̣ дутийа̄. чатта̄ро девапутта̄ чатӯсу диса̄су саббака̄лам̣ кхаггахаттха̄ а̄раккхам̣ ган̣ханти, айам̣ татийа̄. а̄ка̄сена вичарати, айам̣ чатуттхӣ’’ти. ана̄гатавам̣сасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ пана ‘‘абхирӯпабха̄во ека̄ иддхи, самавепа̄кинийа̄ гахан̣ийа̄ саманна̄гатабха̄во дутийа̄, йа̄вата̄йукампи сакалалокасса дассана̄титтикабха̄во татийа̄, а̄ка̄сача̄рибха̄во чатуттхӣ’’ти вуттам̣. таттха самавепа̄кинийа̄ гахан̣ийа̄ саманна̄гатабха̄воти самавипа̄чанийа̄ каммаджатеджодха̄туйа̄ сампанната̄. йасса хи бхуттаматтова а̄ха̄ро джӣрати, йасса ва̄ пана пут̣абхаттам̣ вийа татхева тит̣т̣хати, убхопете на самавепа̄кинийа̄ саманна̄гата̄. йасса пана пуна бхаттака̄ле бхаттаччхандо уппаджджатева, айам̣ самавепа̄кинийа̄ саманна̄гато на̄ма, татха̄рӯпата̄ти аттхо. сан̇гахаваттхӯхӣти да̄нам̣, пийавачанам̣, аттхачарийа̄, сама̄наттата̄ти имехи сан̇гахопа̄йехи. йатха̄ха –
‘‘да̄нан̃ча пеййаваджджан̃ча, аттхачарийа̄ ча йа̄ идха;
сама̄наттата̄ ча дхаммесу, таттха таттха йатха̄рахам̣;
ете кхо сан̇гаха̄ локе, ратхасса̄н̣ӣва йа̄йато.
ете ча сан̇гаха̄ на̄ссу, на ма̄та̄ путтака̄ран̣а̄;
лабхетха ма̄нам̣ пӯджам̣ ва̄, пита̄ ва̄ путтака̄ран̣а̄.
йасма̄ ча сан̇гаха̄ ете, самапеккханти пан̣д̣ита̄;
тасма̄ махаттам̣ паппонти, па̄сам̣са̄ ча бхаванти те’’ти. (дӣ. ни. 3.273);
ран̃джанатоти пӣтисоманассавасена ран̃джанато, на ра̄гавасена, пӣтисоманасса̄нам̣ джананатоти вуттам̣ хоти. чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи ран̃джанат̣т̣хена ра̄джа̄ти пана саббесам̣ ра̄джӯнам̣ саман̃н̃а̄ татха̄ акаронта̄нампи вилӣвабӣджана̄дӣсу та̄лаван̣т̣авоха̄ро вийа рул̣хивасена паваттито, тасма̄ ‘‘аччхарийадхаммехӣ’’ти аса̄дха̄ран̣аниббачанам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
саддаса̄маттхийато анекадха̄ чаккаваттӣсаддасса вачанаттхам̣ дассенто падха̄набхӯтам̣ вачанаттхам̣ пат̣хамам̣ дассетум̣ ‘‘чаккаратана’’нтиа̄дима̄ха. идамева хи падха̄нам̣ чаккаратанасса паваттанамантарена чаккаваттибха̄ва̄на̄паттито. татха̄ хи ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ ‘‘китта̄вата̄ чаккаваттӣ хотӣти? екан̇гуладван̇гуламаттампи чаккаратане а̄ка̄сам̣ аббхуггантва̄ паватте’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.243; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.256). йасма̄ пана ра̄джа̄ чаккаваттӣ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ ва̄махаттхена хаттхисон̣д̣асадисапана̄л̣им̣ суван̣н̣абхин̇ка̄рам̣ уккхипитва̄ даккхин̣ахаттхена чаккаратанам̣ удакена аббхуккиритва̄ ‘‘паваттату бхавам̣ чаккаратанам̣, абхивиджина̄ту бхавам̣ чаккаратана’’нти (дӣ. ни. 2.244) вачанена чаккаратанам̣ веха̄сам̣ аббхуггантва̄ паваттеси, тасма̄ та̄дисам̣ паватта̄панам̣ сандха̄йа ‘‘чаккаратанам̣ ваттетӣ’’ти вуттам̣. йатха̄ха ‘‘атха кхо а̄нанда ра̄джа̄ маха̄судассано ут̣т̣ха̄йа̄сана̄…пе… чаккаратанам̣ аббхуккири ‘паваттату бхавам̣ чаккаратана’нти’’а̄ди (дӣ. ни. 2.244). на кевалан̃ча чаккасаддо чаккаратанейева ваттати атха кхо сампаттичакка̄дӣсупи, тасма̄ там̣тадаттхава̄чакасаддаса̄маттхийатопи вачанаттхам̣ дассети ‘‘сампаттичаккехӣ’’тиа̄дина̄. таттха сампаттичаккехӣти –
‘‘патирӯпе васе десе, арийамиттакаро сийа̄;
самма̄пан̣идхисампанно, пуббе пун̃н̃акато наро;
дхан̃н̃ам̣ дханам̣ йасо китти, сукхан̃четам̣дхиваттатӣ’’ти. (а. ни. 4.31) –
вуттехи патирӯпадесава̄са̄дисампаттичаккехи. ваттатӣти паваттати сампаджджати, упарӯпари кусаладхаммам̣ ва̄ пат̣ипаджджати. техӣти сампаттичаккехи. паранти саттаника̄йам̣, йатха̄ сайам̣саддо суддхакаттуттхасса джотако, татха̄ парам̣саддопи хетукаттуттхасса̄ти ведитаббам̣. ваттетӣти паваттети сампа̄дети, упарӯпари кусаладхаммам̣ ва̄ пат̣ипаджджа̄пети. йатха̄ха –
‘‘ра̄джа̄ маха̄судассано евама̄ха ‘па̄н̣о на хантаббо, адиннам̣ на а̄да̄таббам̣, ка̄месу миччха̄ на чаритабба̄, муса̄ на бхан̣итабба̄, маджджам̣ на па̄таббам̣, йатха̄бхуттан̃ча бхун̃джатха̄’ти. йе кхо пана̄нанда пураттхима̄йа диса̄йа пат̣ира̄джа̄но, те ран̃н̃о маха̄судассанасса ануйанта̄ ахесу’’нтиа̄ди (дӣ. ни. 2.244).
ирийа̄патхачакка̄нанти ирийа̄патхабхӯта̄нам̣ чакка̄нам̣. ирийа̄патхопи хи ‘‘чакка’’нти вуччати ‘‘чатучаккам̣ навадва̄ра’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.29, 109). йатха̄ха –
‘‘ратхан̇ге лаккхан̣е дхаммо-рачаккесвирийа̄патхе;
чаккам̣ сампаттийам̣ чакка-ратане ман̣д̣але бале;
кула̄лабхан̣д̣е а̄н̣а̄йа-ма̄йудхе да̄нара̄сисӯ’’ти.
ваттоти паваттанам̣ уппаджджанам̣, имина̄ва ирийа̄патхачаккам̣ ваттети парахита̄йа уппа̄детӣти ниббачанампи дассети аттхато сама̄натта̄. татха̄ ча̄ха –
‘‘атха кхо там̣ а̄нанда чаккаратанам̣ пураттхимам̣ дисам̣ паватти, анвадева ра̄джа̄ маха̄судассано саддхим̣ чатуран̇гинийа̄ сена̄йа. йасмим̣ кхо пана̄нанда, падесе чаккаратанам̣ патит̣т̣ха̄си, таттха ра̄джа̄ маха̄судассано ва̄сам̣ упагаччхи саддхим̣ чатуран̇гинийа̄ сена̄йа̄’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.244).
айам̣ ат̣т̣хакатха̄то апаро найо – аппат̣ихатам̣ а̄н̣а̄сан̇кха̄там̣ чаккам̣ ваттетӣти чаккаваттӣ. татха̄ хи вуттам̣ –
‘‘пан̃чахи бхиккхаве дхаммехи саманна̄гато ра̄джа̄ чаккаваттӣ дхамменева чаккам̣ ваттети, там̣ хоти чаккам̣ аппат̣иваттийам̣ кеначи мануссабхӯтена паччаттхикена па̄н̣ина̄. катамехи пан̃чахи? идха бхиккхаве ра̄джа̄ чаккаваттӣ аттхан̃н̃ӯ ча хоти, дхамман̃н̃ӯ ча маттан̃н̃ӯ, ча ка̄лан̃н̃ӯ ча парисан̃н̃ӯ ча. имехи кхо…пе… па̄н̣ина̄’’тиа̄ди (а. ни. 5.131).
кхаттийаман̣д̣ала̄дисан̃н̃итам̣ чаккам̣ самӯхам̣ аттано васе ваттети ануваттетӣтипи чаккаваттӣ. вуттан̃хи ‘‘йе кхо пана̄нанда пураттхима̄йа диса̄йа пат̣ира̄джа̄но, те ран̃н̃о маха̄судассанасса ануйанта̄ ахесу’’нтиа̄ди (дӣ. ни. 2.244). чаккалаккхан̣ам̣ ваттати етасса̄типи чаккаваттӣ. тена̄ха ‘‘имасса дева кума̄расса хет̣т̣ха̄ па̄даталесу чакка̄ни джа̄та̄ни сахасса̄ра̄ни санемика̄ни сана̄бхика̄ни сабба̄ка̄рапарипӯра̄нӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.35). чаккам̣ махантам̣ ка̄йабалам̣ ваттати етасса̄типи чаккаваттӣ. вуттан̃хетам̣ ‘‘айан̃хи дева кума̄ро саттуссадо…пе… айан̃хи дева кума̄ро сӣхапуббаддхака̄йо’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.35). тена хисса лаккхан̣ена махаббалабха̄во вин̃н̃а̄йати. чаккам̣ дасавидхам̣, два̄дасавидхам̣ ва̄ ваттадхаммам̣ ваттати пат̣ипаджджатӣти чаккаваттӣ. тена вуттам̣ ‘‘на хи те та̄та диббам̣ чаккаратанам̣ петтикам̣ да̄йаджджам̣, ин̇гха твам̣ та̄та арийе чаккаваттиватте ватта̄хӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 3.83). чаккам̣ махантам̣ да̄нам̣ ваттети паваттетӣтипи чаккаваттӣ. вуттан̃ча –
‘‘пат̣т̣хапеси кхо а̄нанда ра̄джа̄ маха̄судассано та̄сам̣ поккхаран̣ӣнам̣ тӣре еварӯпам̣ да̄нам̣ аннам̣ аннаттхикасса, па̄нам̣ па̄наттхикасса, ваттхам̣ ваттхаттхикасса, йа̄нам̣ йа̄наттхикасса, сайанам̣ сайанаттхикасса, иттхим̣ иттхиттхикасса, хиран̃н̃ам̣ хиран̃н̃аттхикасса, суван̣н̣ам̣ суван̣н̣аттхикасса̄’’тиа̄ди (дӣ. ни. 2.254).
ра̄джа̄ти са̄ман̃н̃ам̣ тадан̃н̃аса̄дха̄ран̣ато. чаккаваттӣти висесам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ато. дхаммасаддо н̃а̄йе, само ева ча н̃а̄йо на̄ма̄ти а̄ха ‘‘н̃а̄йена самена̄’’ти. ваттати уппаджджати, пат̣ипаджджатӣти ва̄ аттхо. ‘‘идам̣ на̄ма чаратӣ’’ти авуттепи са̄ман̃н̃аджотана̄йа висесе ават̣т̣ха̄нато, висесаттхина̄ ча висесасса пайуджджитаббатта̄ ‘‘садаттхапараттхе’’ти йоджӣйати. падесаггахан̣е хи асати гахетаббасса ниппадесата̄ вин̃н̃а̄йати йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. йасма̄ чаккаваттира̄джа̄ дхамменева раджджамадхигаччхати, на адхаммена парӯпагха̄та̄дина̄. тасма̄ вуттам̣ ‘‘дхаммена раджджам̣ лабхитва̄’’тиа̄ди, дхаммена̄ти ча н̃а̄йена, кусаладхаммена ва̄. ран̃н̃о бха̄во раджджам̣, иссарийам̣.
паресам̣ хитопа̄йабхӯтам̣ дхаммам̣ кароти, чаратӣти ва̄ дхаммико. аттано хитопа̄йабхӯтасса дхаммасса ка̄рако, чарако ва̄ ра̄джа̄ти дхаммара̄джа̄ти имам̣ сависесам̣ аттхам̣ дассети ‘‘парахитадхаммакаран̣ена ва̄’’тиа̄дина̄. айам̣ пана маха̄пада̄нат̣т̣хакатха̄найо – дасавидхе кусаладхамме, агатирахите ва̄ ра̄джадхамме нийуттоти дхаммико; тенева дхаммена локам̣ ран̃джетӣти дхаммара̄джа̄. парийа̄йавачанамева хи идам̣ пададвайанти. а̄чарийена пана евам̣ вуттам̣ ‘‘чаккаваттиваттасан̇кха̄там̣ дхаммам̣ чарати, чаккаваттиваттасан̇кха̄то ва̄ дхаммо етасса, етасмим̣ ва̄ аттхӣти дхаммико, дхаммато анапетатта̄ дхаммо ча со ран̃джанат̣т̣хена ра̄джа̄ ча̄ти дхаммара̄джа̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.258). ‘‘ра̄джа̄ хоти чаккаваттӣ’’ти вачанато ‘‘ча̄туранто’’ти идам̣ чатудӣписсаратам̣ вибха̄ветӣти а̄ха ‘‘ча̄туранта̄йа̄’’тиа̄ди. чатта̄ро самудда̄ анта̄ парийоса̄на̄ етисса̄ти ча̄туранта̄, патхавӣ. са̄ хи чатӯсу диса̄су пураттхимасамудда̄дичатусамуддапарийоса̄натта̄ евам̣ вуччати. тена вуттам̣ ‘‘чатусамудда анта̄йа̄’’ти, са̄ пана авайавабхӯтехи чатуббидхехи дӣпехи вибхӯсита̄ екалокадха̄тупарийа̄панна̄ патхавӣйева̄ти дассети ‘‘чатуббидхадӣпавибхӯсита̄йа патхавийа̄’’ти имина̄. йатха̄ха –
‘‘йа̄вата̄ чандимасӯрийа̄, парихаранти диса̄ бханти вирочана̄;
саббева да̄са̄ мандха̄ту, йе ча па̄н̣а̄ патхависсита̄’’ти.
еттха ча ‘‘чатудӣпавибхӯсита̄йа̄’’ти аватва̄ чатуббидхадӣпавибхӯсита̄йа̄ти видхасаддаггахан̣ам̣ паччекам̣ пан̃часатапариттадӣпа̄нампи маха̄дӣпейева сан̇гахан̣аттхам̣ садда̄тириттена аттха̄тириттасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄, кот̣т̣ха̄сава̄чакена ва̄ видхасаддена сама̄набха̄га̄нам̣ гахитатта̄ти дат̣т̣хаббам̣. копа̄дипаччаттхикети еттха а̄дисаддена ка̄мамохама̄намада̄дике сан̇ган̣ха̄ти. виджетӣти там̣ка̄ла̄пеккха̄йа ваттама̄навачанам̣, виджитава̄ти аттхо. саддавидӯ хи атӣте та̄вӣсаддамиччханти. ‘‘саббара̄джа̄но виджетӣ’’ти ваданто ка̄мам̣ чаккаваттино кеначи йуддхам̣ на̄ма наттхи, йуддхена пана са̄дхетаббасса виджайасса сиддхийа̄ ‘‘виджитасан̇га̄мо’’ твева вуттоти дассети.
тха̄варасса дхувасса бха̄во тха̄варийам̣, йатха̄ джанападе тха̄варийам̣ патто, там̣ дассетум̣ ‘‘на сакка̄ кеначӣ’’тиа̄ди вуттам̣, имина̄ кеначи акампийат̣т̣хена джанападе тха̄варийаппаттоти таппурисасама̄сам̣ дассети, итарена ча дал̣хабхаттибха̄вато джанападо тха̄варийаппатто етасминти ан̃н̃ападаттхасама̄сам̣. тамхӣти асмим̣ ра̄джини. йатха̄ джанападо тасмим̣ тха̄варийам̣ патто, тада̄викаронто ‘‘ануйутто’’тиа̄дима̄ха. таттха ануйуттоти ниччапайутто. сакамманиратоти чаккаваттино раджджакамме сада̄ паватто. ачало асампаведхӣти парийа̄йавачанаметам̣, чора̄нам̣ ва̄ вилопанаматтена ачало, да̄марикаттена асампаведхӣ. чорехи ва̄ ачало, пат̣ира̄джӯхи асампаведхӣ. анатимудубха̄вена ва̄ ачало, анатичан̣д̣абха̄вена асампаведхӣ. татха̄ хи атичан̣д̣асса ран̃н̃о баликхан̣д̣а̄дӣхи локам̣ пӣл̣айато манусса̄ маджджхимаджанападам̣ чхад̣д̣етва̄ паббатасамуддатӣра̄дӣни нисса̄йа паччанте ва̄сам̣ каппенти, атимудукасса ча ран̃н̃о чораса̄хасикаджанавилопапӣл̣ита̄ манусса̄ паччантам̣ паха̄йа джанападамаджджхе ва̄сам̣ каппенти, ити еварӯпе ра̄джини джанападо тха̄варабха̄вам̣ на па̄пун̣а̄ти. етасмим̣ пана тадубхайавирахите суван̣н̣атула̄ вийа самабха̄ваппатте ра̄джини раджджам̣ ка̄райама̄не джанападо па̄са̄н̣апит̣т̣хийам̣ т̣хапетва̄ айопат̣т̣ена париккхитто вийа ачало асампаведхӣ тха̄варийаппаттоти.
сеййатхиданти екова нипа̄то, ‘‘со катамо, там̣ катамам̣, са̄ катама̄’’тиа̄дина̄ йатха̄рахам̣ лин̇гавибхаттивачанавасена пайоджийама̄нова хоти, идха та̄ни катама̄нӣти пайуттоти а̄ха ‘‘тасса чета̄нӣ’’тиа̄ди. чачати чаккаваттино йатха̄ручи а̄ка̄са̄дигамана̄йа париббхаматӣти чаккам̣. чаккаратанан̃хи антосамут̣т̣хитава̄йодха̄тувасена ран̃н̃о чаккаваттисса вачанасаманантарамева паваттати, на чандасӯрийавима̄на̄ди вийа бахисамут̣т̣хитава̄йодха̄тувасена̄ти вима̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ (ви. ва. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄) вуттам̣. ратиджананат̣т̣хена̄ти пӣтисоманассуппа̄данат̣т̣хена. тан̃хи пассантасса, сун̣антасса ча анаппакам̣ пӣтисоманассам̣ уппаджджати аччхарийадхамматта̄. вачанаттхато пана рамети ратим̣ каротӣти ратанам̣, раманам̣ ва̄ ратам̣, там̣ нетӣти ратанам̣, ратам̣ ва̄ джанетӣти ратанам̣ джа-ка̄ралопавасена̄типи неруттика̄. саббаттха̄ти хаттхиратана̄дӣсу.
читтӣкатабха̄ва̄дина̄пи чаккасса ратанат̣т̣хо ведитаббо, со пана ратиджананат̣т̣хенева екасан̇гахата̄йа висум̣ на гахито. касма̄ екасан̇гахоти че? читтӣката̄дибха̄вассапи ратинимиттатта̄. атха ва̄ гантхабйа̄сам̣ парихаритука̄мена читтӣката̄дибха̄во на гахитоти ведитаббам̣. ан̃н̃а̄су пана ат̣т̣хакатха̄су (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.223; кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3.йа̄нӣдха̄тига̄тха̄ван̣н̣ана̄; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 156) евам̣ вуттам̣ –
‘‘ратиджананат̣т̣хена ратанам̣. апича –
читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;
аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччати.
‘‘чаккаратанасса ча ниббаттака̄лато пат̣т̣ха̄йа ан̃н̃ам̣ деват̣т̣ха̄нам̣ на̄ма на хоти, саббепи гандхапуппха̄дӣхи тассева пӯджан̃ча абхива̄дана̄дӣни ча каронтӣти читтӣкатат̣т̣хена ратанам̣. чаккаратанасса ча еттакам̣ на̄ма дханам̣ аггхатӣти аггхо наттхи, ити махаггхат̣т̣хенапи ратанам̣. чаккаратанан̃ча ан̃н̃ехи локе виджджама̄наратанехи асадисанти атулат̣т̣хена ратанам̣. йасма̄ пана йасмим̣ каппе буддха̄ уппаджджанти, тасмим̣йева чаккаваттино уппаджджанти, буддха̄ ча када̄чи карахачи уппаджджанти, тасма̄ дуллабхадассанат̣т̣хенапи ратанам̣. тадетам̣ джа̄тирӯпакулаиссарийа̄дӣхи аномасса ул̣а̄расаттассева уппаджджати, на ан̃н̃асса̄ти аномасаттапарибхогат̣т̣хенапи ратанам̣. йатха̄ ча чаккаратанам̣, евам̣ сеса̄нипӣ’’ти.
татра̄йам̣ тат̣т̣ӣка̄йа, ан̃н̃аттха ча вуттанайена аттхавибха̄вана̄ – идан̃хи ‘‘читтӣката’’нтиа̄дивачанам̣ ниббачанаттхавасена вуттам̣ на хоти, атха кинти че? локе ‘‘ратана’’нти самматасса ваттхуно гарука̄таббабха̄вена вуттам̣. сарӯпато панетам̣ локийамаха̄джанена самматам̣ хиран̃н̃асуван̣н̣а̄дикам̣, чаккаваттиран̃н̃о уппаннам̣ чаккаратана̄дикам̣, катан̃н̃укатаведипуггала̄дикам̣, саббуккат̣т̣хапариччхедавасена буддха̄дисаран̣аттайан̃ча дат̣т̣хаббам̣. ‘‘ахо манохара’’нти читте каттаббата̄йа читтӣкатам̣, сва̄йам̣ читтӣка̄ро тасса пӯджанӣйата̄йа̄ти катва̄ пӯджанӣйанти аттхам̣ ваданти. кечи пана ‘‘вичитракатат̣т̣хена читтӣката’’нти бхан̣анти, там̣ на гахетаббам̣ идха читтасаддасса хадайава̄чакатта̄ ‘‘читтӣкатва̄ сун̣а̄тха ме’’ти (бу. вам̣. 1.80) а̄хаччабха̄ситапа̄л̣ийам̣ вийа. татха̄ ча̄ху ‘‘йатха̄рахамиван̣н̣а̄гамо бхӯкаресӯ’’ти. ‘‘пасса читтӣкатам̣ рӯпам̣, ман̣ина̄ кун̣д̣алена ча̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.302) пана пуббе авичитрам̣ ида̄ни вичитрам̣ катанти читтӣкатанти аттхо гахетаббо таттха читтасаддасса вичитрава̄чакатта̄. махантам̣ випулам̣ апаримитам̣ аггхатӣти махаггхам̣. наттхи етасса тула̄ упама̄, тулам̣ ва̄ садисанти атулам̣. када̄чидева уппаджджанато дуккхена ладдхаббадассанатта̄ дуллабхадассанам̣. аномехи ул̣а̄рагун̣ехева саттехи парибхун̃джитаббато аномасаттапарибхогам̣.
ида̄ни несам̣ читтӣката̄диаттха̄нам̣ сависесам̣ чаккаратане лаббхама̄натам̣ дассетва̄ итаресупи те атидиситум̣ ‘‘йатха̄ ча чаккаратана’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха ан̃н̃ам̣ деват̣т̣ха̄нам̣ на̄ма на хоти ран̃н̃о анан̃н̃аса̄дха̄ран̣иссарийа̄дисампаттипат̣ила̄бхахетуто, ан̃н̃есам̣ сатта̄нам̣ йатхиччхитаттхапат̣ила̄бхахетуто ча. аггхо наттхи ативийа ул̣а̄расамуджджаларатанатта̄, аччхарийаббхутадхаммата̄йа ча. йадаггена ча махаггхам̣, тадаггена атулам̣. сатта̄нам̣ па̄паджигуччханена вигатака̄л̣ако пун̃н̃апасутата̄йа ман̣д̣абхӯто йа̄дисо ка̄ло буддхуппа̄да̄рахо, та̄дисе ева чаккаваттӣнампи самбхавоти а̄ха ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. када̄чи карахачӣти парийа̄йавачанам̣, ‘‘када̄чӣ’’ти ва̄ йатха̄вуттака̄лам̣ сандха̄йа вуттам̣, ‘‘карахачӣ’’ти джамбусиридӣпасан̇кха̄там̣ десам̣. тена̄ха –
‘‘ка̄лам̣ дӣпан̃ча десан̃ча, кулам̣ ма̄тарамева ча;
име пан̃ча вилокетва̄, уппаджджати маха̄йасо’’ти. (дха. па. ат̣т̣ха. 1.1.10);
упама̄васена четам̣ вуттам̣. упамопамеййа̄нан̃ча на аччантамева садисата̄, тасма̄ йатха̄ буддха̄ када̄чи карахачи уппаджджанти, на татха̄ чаккаваттино, чаккаваттино пана анекада̄пи буддхуппа̄дакаппе уппаджджантӣти аттхо гахетаббо. евам̣ сантепи чаккаваттиваттапӯран̣асса дуккарабха̄вато дуллабхуппа̄дойева̄ти имина̄ дуллабхуппа̄дата̄са̄ман̃н̃ена тесам̣ дуллабхадассаната̄ вутта̄ти ведитаббам̣. ка̄мам̣ чаккаратана̄нубха̄вена самиджджхама̄но гун̣о чаккаваттипарива̄раджанаса̄дха̄ран̣о, татха̄пи чаккаваттӣ ева нам̣ са̄мибха̄вена висавита̄йа парибхун̃джатӣти ваттаббатам̣ арахати тадаттхамева уппаджджанатоти дассенто ‘‘тадета’’нтиа̄дима̄ха. йатха̄вутта̄нам̣ пан̃чаннам̣, чханнампи ва̄ аттха̄нам̣ сесаратанесупи лаббханато ‘‘евам̣ сеса̄нипӣ’’ти вуттам̣.
имехи пана ратанехи ра̄джа̄ чаккаваттӣ киматтхам̣ паччанубхоти, нану вина̄пи тесу кеначи ран̃н̃а̄ чаккаваттина̄ бхавитаббанти чодана̄йа тасса техи хатха̄рахаматтхапаччанубхаванадассанена кеначипи авина̄бха̄витам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘имесу пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. аджитам̣ пураттхима̄дидиса̄йа кхаттийаман̣д̣алам̣ джина̄ти махесаккхата̄сам̣ваттанийакамманиссандабха̄вато. йатха̄сукхам̣ анувичарати хаттхиратанам̣, ассаратанан̃ча абхирухитва̄ тесам̣ а̄нубха̄вена антопа̄тара̄сам̣йева самуддапарийантам̣ патхавим̣ анупарийа̄йитва̄ ра̄джадха̄нийа̄ ева пачча̄гаманато. парин̣а̄йакаратанена виджитаманураккхати таттха таттха каттаббакиччасам̣видаханато. авасесехи ман̣иратанаиттхиратанагахапатиратанехи упабхун̃джанена паваттам̣ упабхогасукхам̣ анубхавати йатха̄рахам̣ техи татха̄нубхаванасиддхито. со хи ман̣иратанена йоджанаппама̄н̣е падесе андхака̄рам̣ видхаметва̄ а̄локадассана̄дина̄ сукхаманубхавати, иттхиратанена атиккантама̄нусакарӯпадассана̄дивасена, гахапатиратанена иччхитиччхитаман̣иканакараджата̄дидханапат̣ила̄бхавасена сукхаманубхавати.
ида̄ни саттийа̄, саттипхалена ча йатха̄вуттаматтхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘пат̣хамена̄’’тиа̄ди вуттам̣. тивидха̄ хи саттийо ‘‘сакконти саматтхенти ра̄джа̄но ета̄йа̄’’ти катва̄. йатха̄ху –
‘‘пабха̄вусса̄хаманта̄нам̣, васа̄ тиссо хи саттийо;
пабха̄во дан̣д̣аджо теджо, пата̄по ту ча косаджо.
манто ча мантанам̣ со ту, чатуккан̣н̣о двигочаро;
тигочаро ту чхаккан̣н̣о, рахассам̣ гуйхамуччате’’ти.
таттха вӣрийабалам̣ усса̄хасатти. пат̣хамена часса чаккаратанена тадануйого парипун̣н̣о хоти. касма̄ти че? тена усса̄хасаттийа̄ паваттетаббасса аппат̣ихата̄н̣а̄чаккабха̄васса сиддхито. пан̃н̃а̄балам̣ мантасатти. паччхимена часса парин̣а̄йакаратанена тадануйого. касма̄ти че? тасса саббара̄джакиччесу кусалабха̄вена мантасаттийа̄ вийа авираджджханапайогатта̄. даманена, дханена ча пабхуттам̣ пабхӯсатти. хаттхиассагахапатиратанехи часса тадануйого парипун̣н̣о хоти. касма̄ти че? хаттхиассаратана̄нам̣ маха̄нубха̄вата̄йа, гахапатиратанато пат̣иладдхакосасампаттийа̄ ча пабха̄васаттийа̄ вийа пабха̄васамиддхисиддхито. иттхиман̣иратанехи тивидхасаттийогапхалам̣ парипун̣н̣ам̣ хотӣти самбандхо, йатха̄вутта̄хи тивидха̄хи саттӣхи пайуджджанато йам̣ пхалам̣ ладдхаббам̣. там̣ саббам̣ техи парипун̣н̣ам̣ хотӣти аттхо. касма̄ти че? техева упабхогасукхасса сиджджханато.
дувидхасукхавасенапи йатха̄вуттаматтхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘со иттхиман̣иратанехӣ’’тиа̄ди катхитам̣. бхогасукханти самӣпе катва̄ парибхогавасена паваттасукхам̣. сесехӣти тадавасесехи чакка̄дипан̃чаратанехи. апаччаттхиката̄васена паваттасукхам̣ иссарийасукхам̣. ида̄ни тесам̣ сампаннахетувасенапи кеначи авина̄бха̄витамева вибха̄ветум̣ ‘‘висесато’’тиа̄дима̄ха. адосакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена̄ти адосасан̇кха̄тена кусаламӯлена сахаджа̄та̄дипаччайавасена уппа̄дитакаммасса а̄нубха̄вена сампаджджанти сомматараратанаджа̄тикатта̄. каммапхалан̃хи йебхуййена каммасариккхакам̣. маджджхима̄ни ман̣ииттхигахапатиратана̄ни алобхакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена сампаджджанти ул̣а̄радханасса, ул̣а̄радханапат̣ила̄бхака̄ран̣асса ча паричча̄гасампада̄хетукатта̄. паччхимам̣ парин̣а̄йакаратанам̣ амохакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена сампаджджати маха̄пан̃н̃енева чаккаваттира̄джакиччасса паринетаббатта̄, маха̄пан̃н̃абха̄васса ча амохакусаламӯладжанитакамманиссандабха̄вато. боджджхан̇гасам̣йуттети маха̄вагге дутийе боджджхан̇гасам̣йутте (сам̣. ни. 5.223). ратанасуттасса̄ти таттха пан̃чамавагге сан̇гӣтасса дутийасса ратанасуттасса (сам̣. ни. 5.223). упадесо на̄ма сависесам̣ саттаннам̣ ратана̄нам̣ вича̄ран̣авасена паватто найо.
саран̣ато пат̣ипаккхавидхаманато сӯра̄ саттиванто, ниббхайа̄ваха̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘абхӣрукаджа̄тика̄’’ти. асуре виджинитва̄ т̣хитатта̄ сакко дева̄наминдо дхӣро на̄ма, тасса сенан̇габха̄вато девапутто ‘‘ан̇га’’нти вуччати, дхӣрасса ан̇гам̣, тасса рӯпамива рӯпам̣ йесам̣ те дхӣран̇гарӯпа̄, тена вуттам̣ ‘‘девапуттасадисака̄йа̄’’ти. екети са̄расама̄сана̄мака̄ а̄чарийа̄, тадаккхаманто а̄ха ‘‘айам̣ панеттха̄’’тиа̄ди. сабха̄воти сабха̄вабхӯто аттхо. уттамасӯра̄ти уттамайодха̄. сӯрасаддо хи идха йодхаттхо. еван̃хи пуриманайато имасса висесата̄ хоти, ‘‘уттаматтхо сӯрасаддо’’типи ваданти, ‘‘уттама̄ сӯра̄ вуччантӣ’’типи хи па̄т̣хо диссати. вӣра̄нанти вӣрийаванта̄нам̣. ан̇ганти ка̄ран̣ам̣ ‘‘ан̇гӣйати н̃а̄йати пхаламетена̄’’ти катва̄. йена вӣрийена ‘‘дхӣра̄’’ти вуччанти, тадева дхӣран̇гам̣ на̄ма̄ти а̄ха ‘‘вӣрийанти вуттам̣ хотӣ’’ти. рӯпанти сарӣрам̣. тена вуттам̣ ‘‘вӣрийамайасарӣра̄ вийа̄’’ти. вӣрийамева вӣрийамайам̣ йатха̄ ‘‘да̄намайа’’нти, (дӣ. ни. 3.305; итиву. 60; нетти. 34) тасма̄ вӣрийасан̇кха̄тасарӣра̄ вийа̄ти аттхо. вӣрийам̣ пана на екантарӯпанти вийа-саддаггахан̣ам̣ катам̣. апича дхӣран̇гена ниббаттам̣ дхӣран̇ганти аттхам̣ дассетум̣ ‘‘вӣрийамайасарӣра̄ вийа̄’’ти вуттам̣, евампи вӣрийато рӯпам̣ на екантам̣ ниббаттанти вийа-саддена дассети. атха ва̄ рӯпам̣ сарӣрабхӯтам̣ дхӣран̇гам̣ вӣрийаметесанти йоджетаббам̣, татха̄пи вӣрийам̣ на̄ма кин̃чи савиггахам̣ на хотӣти дӣпети ‘‘вӣрийамайасарӣра̄ вийа̄’’ти имина̄, идха̄пи майасаддо сакаттхейева дат̣т̣хаббо, тасма̄ савиггахавӣрийасадиса̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – савиггахам̣ че вӣрийам̣ на̄ма сийа̄, те часса путта̄ там̣садиса̄йева бхавеййунти айамева чаттхо а̄чарийена (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.258) анумато. маха̄пада̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ пана евам̣ вуттам̣ ‘‘дхӣран̇гам̣ рӯпаметесанти дхӣран̇гарӯпа̄, вӣрийаджа̄тика̄ вӣрийасабха̄ва̄ вӣрийамайа̄ акила̄суно ахесум̣, дивасампи йуджджханта̄ на киламантӣти вуттам̣ хотӣ’’ти, (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.34) тадетам̣ рӯпасаддасса сабха̄ваттхатам̣ сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. идха чева ан̃н̃аттха каттхачи ‘‘дхитан̇гарӯпа̄’’ти па̄т̣хо диссати. вӣрийаттхопи хи дхитисаддо хоти ‘‘саччам̣ дхаммо дхити ча̄го, дит̣т̣хам̣ со ативаттатӣ’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.1.57) дхитисаддо вийа. каттхачи пана ‘‘вӣран̇га’’нти па̄т̣хова дит̣т̣хо. йатха̄ руччати, татха̄ гахетаббам̣.
нану ча ран̃н̃о чаккаваттисса пат̣исена̄ на̄ма наттхи, йа’масса путта̄ памаддеййум̣, атха касма̄ ‘‘парасенаппамаддана̄’’ти вуттанти чоданам̣ содхенто ‘‘саче’’тиа̄дима̄ха, парасена̄ хоту ва̄, ма̄ ва̄, ‘‘саче пана бхавеййа̄’’ти парикаппана̄маттена тесам̣ евама̄нубха̄ватам̣ дассетум̣ татха̄ вуттанти адхиппа̄йо, ‘‘парасенаппамаддана̄’’ти вуттепи парасенам̣ памаддитум̣ саматтха̄ти аттхо гахетаббо пакаран̣атопи аттхантарасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄, йатха̄ ‘‘сиккхама̄нена бхиккхаве бхиккхуна̄ ан̃н̃а̄таббам̣ парипуччхитаббам̣ парипан̃хитабба’’нти (па̄чи. 434) етасса падабха̄джанӣйе (па̄чи. 436) ‘‘сиккхитука̄мена̄’’ти аттхаггахан̣анти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘там̣ паримаддитум̣ саматтха̄’’ти вуттам̣. на хи те парасенам̣ памадданта̄ тит̣т̣ханти, атха кхо памадданасаматтха̄ ева хонти. еваман̃н̃атрапи йатха̄рахам̣. парасенам̣ памаддана̄йа саматтхентӣти парасенаппамаддана̄ти аттхам̣ дассетӣтипи ваданти.
пуббе катӯпачитасса етарахи випаччама̄накасса пун̃н̃адхаммасса чиратарам̣ випаччитум̣ паччайабхӯтам̣ чаккаваттиваттасамуда̄гатам̣ пайогасампаттисан̇кха̄там̣ дхаммам̣ дассетум̣ ‘‘дхаммена̄’’ти падасса ‘‘па̄н̣о на хантабботиа̄дина̄ пан̃часӣладхаммена̄’’ти аттхама̄ха. айан̃хи аттхо ‘‘йе кхо пана̄нанда пураттхима̄йа диса̄йа пат̣ира̄джа̄но, те ра̄джа̄нам̣ маха̄судассанам̣ упасан̇камитва̄ евама̄хам̣су ‘ехи кхо маха̄ра̄джа, сва̄гатам̣ те маха̄ра̄джа, сакам̣ те маха̄ра̄джа, ануса̄са маха̄ра̄джа̄’ти. ра̄джа̄ маха̄судассано евама̄ха ‘па̄н̣о на хантаббо, адиннам̣ на а̄да̄таббам̣, ка̄месу миччха̄ на чаритабба̄, муса̄ на бхан̣итабба̄, маджджам̣ на па̄таббам̣, йатха̄бхуттан̃ча бхун̃джатха̄’ти. йе кхо пана̄нанда пураттхима̄йа диса̄йа пат̣ира̄джа̄но, те ран̃н̃о маха̄судассанасса ануйанта̄ ахесу’’нтиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.244) а̄гатам̣ ран̃н̃о ова̄дадхаммам̣ сандха̄йа вутто. еван̃хи ‘‘адан̣д̣ена асаттхена̄’’ти идампи висесанавачанам̣ сусаматтхитам̣ хоти. ан̃н̃а̄супи суттанипа̄тат̣т̣хакатха̄дӣсу (су. ни. ат̣т̣ха. 226; кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.223) айамеваттхо вутто.
маха̄пада̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘адан̣д̣ена̄ти йе ката̄пара̄дхе сатте сатампи сахассампи ган̣ханти, те дханадан̣д̣ена раджджам̣ ка̄ренти на̄ма, йе чхеджджабхеджджам̣ ануса̄санти, те саттхадан̣д̣ена. айам̣ пана дувидхампи дан̣д̣ам̣ паха̄йа адан̣д̣ена аджджха̄васати. асаттхена̄ти йе екатодха̄ра̄дина̄ саттхена парам̣ вихесанти, те саттхена раджджам̣ ка̄ренти на̄ма. айам̣ пана саттхена кхуддакамаккхика̄йапи пиванаматтам̣ лохитам̣ кассачи ануппа̄детва̄ дхамменева, ‘ехи кхо маха̄ра̄джа̄’ти евам̣ пат̣ира̄джӯхи сампат̣иччхита̄гамано вуттаппака̄рам̣ патхавим̣ абхивиджинитва̄ аджджха̄васати абхибхавитва̄ са̄мӣ хутва̄ васатӣти аттхо’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.34) вуттам̣, тадетам̣ ‘‘дхаммена̄’’ти падасса ‘‘пуббе катӯпачитена етарахи випаччама̄накена йена кеначи пун̃н̃адхаммена̄’’ти аттхам̣ сандха̄йа вуттам̣. тенева хи ‘‘дхаммена пат̣ира̄джӯхи сампат̣иччхита̄гамано вуттаппака̄рам̣ патхавим̣ абхивиджинитва̄ аджджха̄васатӣ’’ти. а̄чарийенапи (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.258) вуттам̣ дхаммена̄ти катӯпачитена аттано пун̃н̃адхаммена. тена хи сан̃чодита̄ патхавийам̣ саббара̄джа̄но паччуггантва̄ ‘‘сва̄гатам̣ те маха̄ра̄джа̄’’тиа̄дӣни ватва̄ аттано раджджам̣ ран̃н̃о чаккаваттисса ниййа̄тенти. тена вуттам̣ ‘‘со имам̣ патхавим̣ са̄гарапарийантам̣ адан̣д̣ена асаттхена дхаммена абхивиджийа аджджха̄васатӣ’’ти, тенапи йатха̄вуттамеваттхам̣ дассети, тасма̄ убхайатха̄пи еттха аттхо йутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣. чаккаваттиваттапӯран̣а̄дипайогасампаттимантарена хи пуббе катӯпачитакамменева евамаджджха̄васанам̣ на самбхавати, татха̄ пуббе катӯпачитакаммамантарена чаккаваттиваттапӯран̣а̄дипайогасампаттийа̄ ева̄ти.
евам̣ екам̣ ниппхаттим̣ катхетва̄ дутийам̣ ниппхаттим̣ катхетум̣ йадетам̣ ‘‘саче кхо пана̄’’тиа̄дивачанам̣ вуттам̣, таттха анутта̄наматтхам̣ дассенто ‘‘арахам̣…пе… виват̣т̣аччхадоти еттха̄’’тиа̄дима̄ха. йасма̄ ра̄га̄дайо сатта па̄падхамма̄ локе уппаджджанти, уппаджджама̄на̄ ча те саттасанта̄нам̣ чха̄детва̄ парийонандхитва̄ кусалаппаваттим̣ нива̄ренти, тасма̄ те идха чхадасаддена вутта̄ти дассети ‘‘ра̄гадоса̄’’тиа̄дина̄. дуччаританти миччха̄дит̣т̣хито ан̃н̃ена манодуччаритена саха тӣн̣и дуччарита̄ни, миччха̄дит̣т̣хи пана висесена сатта̄нам̣ чхаданато, парамаса̄ваджджатта̄ ча висум̣ гахита̄. вуттан̃ча ‘‘саббе те имехева два̄сат̣т̣хийа̄ ваттхӯхи антоджа̄лӣката̄, еттха сита̄ва уммуджджама̄на̄ уммуджджантӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 1.146). татха̄ муйханат̣т̣хена мохо, авидитакаран̣ат̣т̣хена авиджджа̄ти паваттиа̄ка̄рабхедена ан̃н̃а̄н̣амева двидха̄ вуттам̣. татха̄ хисса двидха̄пи чхаданаттхо катхито ‘‘андхатамам̣ тада̄ хоти, йам̣ мохо сахате нара’’нти, (маха̄ни. 5, 156, 195) ‘‘авиджджа̄йа нивуто локо, вевиччха̄ пама̄да̄ наппака̄сатӣ’’ти (су. ни. 1039; чӯл̣ани. па̄ра̄йанавагга.2) ча. евам̣ ра̄гадоса̄дӣнампи чхаданаттхо ваттаббо. маха̄пада̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33) пана ра̄гадосамохама̄надит̣т̣хикилесатан̣ха̄васена сатта па̄падхамма̄ гахита̄. татра ран̃джанат̣т̣хена ра̄го, тан̣ха̄йанат̣т̣хена тан̣ха̄ти паваттиа̄ка̄рабхедена лобхо ева двидха̄ вутто. татха̄ хисса двидха̄пи чхаданаттхо екантикова. йатха̄ха ‘‘андхатамам̣ тада̄ хоти, йам̣ ра̄го сахате нара’’нти, ‘‘ка̄мандха̄ джа̄ласан̃чханна̄, тан̣ха̄чхаданачха̄дита̄’’ти (уда̄. 94) ча, килесаггахан̣ена ча вутта̄васит̣т̣ха̄ вичикиччха̄дайо вутта̄.
саттахи пат̣иччханнети хетугаббхавачанам̣, саттахи па̄падхаммехи пат̣иччханнатта̄ килесавасена андхака̄ре локети аттхо. там̣ чхадананти саттапа̄падхаммасан̇кха̄там̣ чхаданам̣. виват̣т̣етва̄ти виват̣т̣ам̣ катва̄ вигаметва̄. тадева парийа̄йантарена вуттам̣ ‘‘самантато сан̃джа̄та̄локо хутва̄’’ти. килесачхаданавигамо ева хи а̄локо, етена виват̣т̣айитаббо вигаметабботи виват̣т̣о, чха̄дети пат̣иччха̄детӣти чхадо, виват̣т̣о чхадо анена̄ти виват̣т̣аччхада̄,виват̣т̣аччхадо ва̄ти аттхам̣ дассети. айан̃хи виват̣т̣аччхадасаддо дал̣хадхаммапаччаккхадхаммасадда̄дайо вийа пуллин̇гавасена а̄ка̄ранто, ока̄ранто ча хоти. татха̄ хи маха̄пада̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ ‘‘ра̄гадосамохама̄надит̣т̣хикилесатан̣ха̄сан̇кха̄там̣ чхаданам̣ а̄варан̣ам̣ виват̣ам̣ виддхам̣ситам̣ виват̣акам̣ етена̄ти виват̣аччхадо, ‘виват̣т̣аччхада̄’типи па̄т̣хо, айамеваттхо’’ти, (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33) тасса̄ лӣнаттхаппака̄санийампи вуттам̣ ‘‘виват̣т̣аччхада̄ти ока̄расса а̄ка̄рам̣ катва̄ ниддесо’’ти. саддавидӯ пана ‘‘а̄дханва̄дитоти лаккхан̣ена сама̄сантагатехи дханусадда̄дӣхи квачи а̄паччайо’’ти ватва̄ ‘‘кан̣д̣ивадханва̄, паччаккхадхамма̄, виват̣т̣аччхада̄’’ти пайогамуда̄харанти.
касма̄ падаттайаметам̣ вуттанти ануйогам̣ хета̄лан̇ка̄ранайена парихаранто ‘‘таттха̄’’тиа̄дима̄ха, таттха̄ти ча тӣсу падесӯти аттхо. пӯджа̄висесам̣ пат̣игган̣хитум̣ арахатӣти араханти аттхена пӯджа̄рахата̄ вутта̄. йасма̄ самма̄самбуддхо, тасма̄ пӯджа̄рахата̄ти тасса̄ пӯджа̄рахата̄йа хету вутто. сава̄санасаббакилесаппаха̄напуббакатта̄ буддхабха̄васса буддхаттахетубхӯта̄ виват̣т̣аччхадата̄ вутта̄. камма̄дивасена тивидхам̣ ват̣т̣ан̃ча ра̄га̄дивасена саттавидхо чхадо ча ват̣т̣аччхада̄, ват̣т̣аччхадехи вигато, вигата̄ ва̄ ват̣т̣аччхада̄ йасса̄ти виват̣т̣аччхадо,виват̣т̣аччхада̄ ва̄, двандапуббаго пана ви-саддо убхайаттха йоджетабботи имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘виват̣т̣о ча виччхадо ча̄’’ти вуттам̣. евампи ваданти ‘‘виват̣т̣о ча со виччхадо ча̄ти виват̣т̣аччхадо, уттарападе пуббападалопоти аттхам̣ дассетӣ’’ти. ‘‘арахам̣ ват̣т̣а̄бха̄вена̄’’ти идам̣ килесехи а̄ракатта̄, килеса̄рӣнам̣ сам̣са̄рачаккасса̄ра̄нан̃ча хататта̄, па̄пакаран̣е ча раха̄бха̄ва̄ти аттхам̣ сандха̄йа вуттам̣. идан̃хи пхалена хета̄нума̄надассанам̣ – йатха̄ там̣ дхӯмена аггисса, удакогхена упари вут̣т̣хийа̄, етена ча аттхена арахабха̄во хету, ват̣т̣а̄бха̄во пхаланти айам̣ а̄чарийамати. ‘‘паччайа̄дӣнам̣, пӯджа̄висесасса ча арахатта̄’’ти пана хетуна̄ пхала̄нума̄надассанампи сийа̄ йатха̄ там̣ аггина̄ дхӯмасса, упари вут̣т̣хийа̄ удакогхасса. ‘‘самма̄самбуддхо чхадана̄бха̄вена̄’’ти идам̣ пана хетуна̄ пхала̄нума̄надассанам̣ сава̄санасаббакилесаччхадана̄бха̄вапуббакатта̄ самма̄самбуддхабха̄васса. арахаттамаггена хи виччхадата̄, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена самма̄самбуддхабха̄во. ‘‘виват̣т̣о ча виччхадо ча̄’’ти идам̣ хетудвайам̣. ка̄ман̃ча а̄чарийаматийа̄ пхалена хетуанума̄надассане виват̣т̣ата̄ пхаламева хоти, хетуанума̄надассанасса, пана татха̄н̃а̄н̣асса ча хетубха̄вато хетуйева на̄ма̄ти ведитаббам̣.
евам̣ падаттайавачане хета̄лан̇ка̄ранайена пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни чатувеса̄раджджавасенапи дассенто ‘‘дутийена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха дутийена веса̄раджджена̄ти ‘‘чатта̄рима̄ни бхиккхаве татха̄гатасса веса̄раджджа̄ни, йехи веса̄раджджехи саманна̄гато татха̄гато а̄сабхам̣ т̣ха̄нам̣ пат̣иджа̄на̄ти, париса̄су сӣхана̄дам̣ надати, брахмачаккам̣ паваттетӣ’’тиа̄дина̄ (а. ни. 4.8; ма. ни. 1.150) бхагавата̄ вуттаккамена дутийабхӯтена ‘‘кхӣн̣а̄савасса те пат̣иджа̄нато ‘име а̄сава̄ апариккхӣн̣а̄’ти, татра вата мам̣ саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ кочи ва̄ локасмим̣ саха дхаммена пат̣ичодессатӣти нимиттаметам̣ бхиккхаве на саманупасса̄ми, етамахам̣ бхиккхаве нимиттам̣ асаманупассанто кхемаппатто абхайаппатто веса̄раджджаппатто вихара̄мӣ’’ти паридӣпитена веса̄раджджена. пуримасиддхӣти пуримасса ‘‘араха’’нти падасса аттхасиддхи арахаттасиддхи, дутийавеса̄раджджасса тадаттхабха̄вато тена веса̄раджджена тадаттхасиддхӣти вуттам̣ хоти. ‘‘кхӣн̣а̄савасса те пат̣иджа̄нато ‘име а̄сава̄ апариккхӣн̣а̄’ ти’’а̄дина̄ вуттамева хи дутийавеса̄раджджам̣ ‘‘килесехи а̄ракатта̄’’тиа̄дина̄ вутто ‘‘араха’’нти падасса аттхоти. тато ча вин̃н̃а̄йати ‘‘йатха̄ дутийена веса̄раджджена пуримасиддхи, евам̣ пурименапи аттхена дутийавеса̄раджджасиддхӣ’’ти. еван̃ча катва̄ имина̄ найена чатувеса̄раджджавасена падаттайавачане пайоджанадассанам̣ упапаннам̣ хоти. итаратха̄ хи кин̃чипайоджана̄бха̄вато идам̣йева вачанам̣ идха аваттаббам̣ сийа̄ти. еса найо сесесупи.
пат̣хамена̄ти вуттанайена пат̣хамабхӯтена ‘‘самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄нато ‘име дхамма̄ анабхисамбуддха̄’ти, татра…пе… вихара̄мӣ’’ти паридӣпитена веса̄раджджена. дутийасиддхӣти дутийасса ‘‘самма̄самбуддхо’’ти падасса аттхасиддхи буддхаттасиддхи тасса тадаттхабха̄вато. татийачатуттхехӣти вуттанайенева татийачатуттхабхӯтехи ‘‘йе кхо пана те антара̄йика̄ дхамма̄ вутта̄, те пат̣исевато на̄лам̣ антара̄йа̄йа̄ти, татра…пе… вихара̄мӣ’’ти ча ‘‘йасса кхо пана те аттха̄йа дхаммо десито, со на ниййа̄ти таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа̄ти, татра…пе… вихара̄мӣ’’ти (а. ни. 4.8; ма. ни. 1.150) ча паридӣпитехи веса̄раджджехи. татийасиддхӣти татийасса ‘‘виват̣т̣аччхада̄’’ти падасса аттхасиддхи виват̣т̣аччхадаттхасиддхи техи тасса па̄кат̣абха̄ватоти аттхо. ‘‘йа̄тха̄вато антара̄йиканиййа̄никадхамма̄падесена хи саттху виват̣т̣аччхадабха̄во локе па̄кат̣о ахосӣ’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.258) а̄чарийена вуттам̣, виват̣т̣аччхадабха̄венева антара̄йиканиййа̄никадхаммадесана̄сиддхито ‘‘татийена татийачатуттхасиддхӣ’’типи ваттум̣ йуджджати.
евам̣ падаттайавачане чатувеса̄раджджавасена пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни чаккхуттайавасенапи дассенто ‘‘пуриман̃ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ча-саддо упанйа̄саттхо. пуримам̣ ‘‘араха’’нти падам̣ бхагавато хет̣т̣химамаггапхалаттайан̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ дхаммачаккхум̣ са̄дхети килеса̄рӣнам̣, сам̣са̄рачаккасса ара̄нан̃ча хатабха̄вадӣпанато. дутийам̣ ‘‘самма̄самбуддхо’’ти падам̣ а̄сайа̄нусайаиндрийапаропарийаттан̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ буддхачаккхум̣ са̄дхети самма̄самбуддхассева там̣самбхавато. тадетан̃хи н̃а̄н̣адвайам̣ са̄вакапаччекабуддха̄нам̣ на самбхавати. татийам̣ ‘‘виват̣т̣аччхада̄’’ти падам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ самантачаккхум̣ са̄дхети сава̄санасаббакилесаппаха̄надӣпанато. ‘‘самма̄самбуддхо’’ти хи ватва̄ ‘‘виват̣т̣аччхада̄’’ти вачанам̣ самма̄самбуддхабха̄ва̄йа сава̄санасаббакилесаппаха̄нам̣ вибха̄ветӣти. ‘‘ахам̣ кхо пана та̄та амбат̣т̣ха манта̄нам̣ да̄та̄’’ти идам̣ аппадха̄нам̣, ‘‘твам̣ манта̄нам̣ пат̣иггахета̄’’ти идамева падха̄нам̣ самуттеджана̄вачананти сандха̄йа ‘‘твам̣ манта̄нам̣ пат̣иггахета̄ти имина̄’сса мантесу сӯрабха̄вам̣ джанетӣ’’ти вуттам̣, лаккхан̣авибха̄ване висадан̃а̄н̣ата̄сан̇кха̄там̣ сӯрабха̄вам̣ джанетӣти аттхо.
259. евам̣ бхоти еттха евам̣-саддо вачанасампат̣иччхане нипа̄то, вачанасампат̣иччханан̃четтха татха̄ майам̣ там̣ бхавантам̣ готамам̣ ведисса̄ма, твам̣ манта̄нам̣ пат̣иггахета̄ти ча евам̣ паваттасса поккхараса̄тино вачанасса сампат̣иггахо. ‘‘тассаттхо’’тиа̄дина̄пи хи тадеваттхам̣ дассети. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘бра̄хман̣асса поккхараса̄тисса пат̣иссутва̄’’ти, там̣ панеса а̄чарийасса самуттеджана̄йа лаккхан̣есу вигатасаммохабха̄вена буддхаманте сампассама̄натта̄ вадатӣти дассенто ‘‘сопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘та̄йа̄ти та̄йа йатха̄вутта̄йа самуттеджана̄йа̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.259) а̄чарийена вуттам̣, адхуна̄ пана поттхакесу ‘‘та̄йа а̄чарийакатха̄йа̄’’ти па̄т̣хо диссати. аттхато чеса авируддхойева. мантесу сатисамуппа̄дика̄ хи катха̄ самуттеджана̄ти.
айа̄набхӯминти йа̄насса абхӯмим̣, йа̄нена йа̄тумасаккун̣еййат̣т̣ха̄набхӯтам̣, два̄ракот̣т̣хакасамӣпам̣ гантва̄ти аттхо.