2. са̄ман̃н̃апхаласуттаван̣н̣ана̄

ра̄джа̄маччакатха̄ван̣н̣ана̄

150. ида̄ни са̄ман̃н̃апхаласуттасса сам̣ван̣н̣ана̄ккамо ануппаттоти дассетум̣ ‘‘евам̣…пе… сутта’’нтиа̄дима̄ха. таттха анупуббападаван̣н̣ана̄ти ануккамена падаван̣н̣ана̄, падам̣ падам̣ пати ануккамена ван̣н̣ана̄ти вуттам̣ хоти. пуббе вуттан̃хи, утта̄нам̣ ва̄ падаман̃н̃атра ван̣н̣ана̄пи ‘‘анупуббападаван̣н̣ана̄’’ твева вуччати. еван̃ча катва̄ ‘‘апуббападаван̣н̣ана̄’’типи пат̣ханти, пуббе аван̣н̣итападаван̣н̣ана̄ти аттхо. дуггаджанападат̣т̣ха̄нависесасампада̄дийогато падха̄набха̄вена ра̄джӯхи гахитат̣т̣хена евам̣на̄макам̣, на пана на̄маматтена̄ти а̄ха ‘‘тан̃хӣ’’тиа̄ди. нану маха̄вагге маха̄говиндасутте а̄гато еса пурохито ева, на ра̄джа̄, касма̄ со ра̄джасаддавачанӣйабха̄вена гахитоти? маха̄говиндена пурохитена париггахитампи четам̣ рен̣уна̄ на̄ма магадхара̄джена париггахитамева̄ти аттхасамбхавато евам̣ вуттам̣, на пана со ра̄джасаддавачанӣйабха̄вена гахито тасса ра̄джа̄бха̄вато. маха̄говиндапариггахитабха̄вакиттанан̃хи тада̄ рен̣уран̃н̃а̄ париггахитабха̄вӯпалаккхан̣ам̣. со хи тасса саббакиччака̄рако пурохито, идампи ча локе самуда̄чин̣н̣ам̣ ‘‘ра̄джакаммапасутена катампи ран̃н̃а̄ ката’’нти. идам̣ вуттам̣ хоти – мандха̄туран̃н̃а̄ чева маха̄говиндам̣ бодхисаттам̣ пурохитама̄н̣а̄петва̄ рен̣уран̃н̃а̄ ча ан̃н̃ехи ча ра̄джӯхи париггахитатта̄ ра̄джагаханти. кечи пана ‘‘маха̄говиндо’’ти маха̄нубха̄во еко пура̄тано ра̄джа̄ти ваданти. париггахитатта̄ти ра̄джадха̄нӣбха̄вена париггахитатта̄. гайхатӣти хи гахам̣, ра̄джӯнам̣, ра̄джӯхи ва̄ гаханти ра̄джагахам̣. нагарасадда̄пеккха̄йа напум̣саканиддесо.

ан̃н̃епеттха пака̄рети нагарама̄панена ран̃н̃а̄ ка̄ритасаббагехатта̄ ра̄джагахам̣, гиджджхакӯт̣а̄дӣхи пан̃чахи паббатехи париккхиттатта̄ паббатара̄джехи париккхиттагехасадисантипи ра̄джагахам̣, сампаннабхаваната̄йа ра̄джама̄нам̣ гехантипи ра̄джагахам̣, сусам̣вихита̄раккхата̄йа анаттха̄вахитука̄мена упагата̄нам̣ пат̣ира̄джӯнам̣ гахам̣ гахан̣абхӯтантипи ра̄джагахам̣, ра̄джӯхи дисва̄ самма̄ патит̣т̣ха̄питатта̄ тесам̣ гахам̣ гехабхӯтантипи ра̄джагахам̣, а̄ра̄мара̄ман̣еййата̄дӣхи ра̄джати, нива̄сасукхата̄дина̄ ча саттехи маматтавасена гайхати париггайхатӣтипи ра̄джагаханти едисе пака̄ре. на̄маматтамева пуббе вуттанайена̄ти аттхо. со пана падесо висесат̣т̣ха̄набха̄вена ул̣а̄расаттапарибхоготи а̄ха ‘‘там̣ панета’’нтиа̄ди. таттха ‘‘буддхака̄ле, чаккаваттика̄ле ча̄’’ти идам̣ йебхуййавасена вуттам̣ ан̃н̃ада̄пи када̄чи самбхавато, ‘‘нагарам̣ хотӣ’’ти ча идам̣ упалаккхан̣амева манусса̄ва̄сассева асамбхавато. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘сесака̄ле сун̃н̃ам̣ хотӣ’’тиа̄ди. тесанти йаккха̄нам̣. васанавананти а̄па̄набхӯмибхӯтам̣ упаванам̣.

ависесена̄ти виха̄рабха̄васа̄ман̃н̃ена, саддантарасаннидха̄насиддхам̣ висесапара̄масанамантарена̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто вихарати, (а. ни. 5.101; па̄чи. 147; пари. 441) пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, (дха. са. 160) метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати, (дӣ. ни. 3.71, 308; ма. ни. 1.77, 459, 509; 2.309, 315; 3.230; вибха. 642) саббанимитта̄нам̣ аманасика̄ра̄ анимиттам̣ четосама̄дхим̣ упасампаджджа вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.459) саддантарасаннидха̄насиддхена висесапара̄масанена йатха̄ккамам̣ ирийа̄патхавиха̄ра̄дивисесавиха̄расаман̇гӣпаридӣпанам̣, на евамидам̣, идам̣ пана татха̄ висесапара̄масанамантарена ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гӣпаридӣпананти.

сатипи ча вуттанайена ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гӣпаридӣпане идха ирийа̄патхасан̇кха̄тависесавиха̄расаман̇гӣпаридӣпанамева самбхаватӣти дассети ‘‘идха пана̄’’тиа̄дина̄. касма̄ пана саддантарасаннидха̄насиддхасса висесапара̄масанасса̄бха̄вепи идха висесавиха̄расаман̇гӣпаридӣпанам̣ самбхаватӣти? висесавиха̄расаман̇гӣпаридӣпанасса саддантарасан̇кха̄тависесавачанасса абха̄вато ева. висесавачане хи асати висесамиччхата̄ висесо пайоджитабботи. апича ирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанасса аттхато сиддхатта̄ татха̄дӣпанамева самбхаватӣти. касма̄ ча̄йаматтхо сиддхоти? диббавиха̄ра̄дӣнампи са̄дха̄ран̣ато. када̄чипи хи ирийа̄патхавиха̄рена вина̄ на бхавати тамантарена аттабха̄вапарихаран̣а̄бха̄ватоти.

ирийанам̣ паваттанам̣ ирийа̄, ка̄йикакирийа̄, тасса̄ паваттанупа̄йабха̄вато патхоти ирийа̄патхо, т̣ха̄нанисаджджа̄дайо. на хи т̣ха̄нанисаджджа̄диаваттха̄хи вина̄ кан̃чи ка̄йикам̣ кирийам̣ паваттетум̣ сакка̄, тасма̄ со та̄йа паваттанупа̄йоти вуччати. вихарати паваттати етена, вихаран̣аматтам̣ ва̄ танти виха̄ро, со ева виха̄ро татха̄, аттхато панеса т̣ха̄нанисаджджа̄диа̄ка̄раппаватто чатусантатирӯпаппабандхова. диви бхаво диббо, таттха бахулам̣ паваттийа̄ брахмапа̄рисаджджа̄дидевалоке бхавоти аттхо, йо ва̄ таттха дибба̄нубха̄во, тадаттха̄йа сам̣ваттатӣти диббо, абхин̃н̃а̄бхинӣха̄ра̄дивасена ва̄ маха̄гатикатта̄ диббо, сова виха̄ро, диббабха̄ва̄вахо ва̄ виха̄ро диббавиха̄ро, махаггатаджджха̄на̄ни. неттийам̣ [нетти. 86 (аттхато сама̄нам̣)] пана чатассо а̄руппасама̄паттийо а̄нен̃джавиха̄ра̄ти висум̣ вуттам̣, там̣ пана метта̄джджха̄на̄дӣнам̣ брахмавиха̄рата̄ вийа та̄сам̣ бха̄вана̄висесабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄су пана диббабха̄ва̄вахаса̄ман̃н̃ато та̄пи ‘‘диббавиха̄ра̄’’ твева вутта̄. брахма̄нам̣, брахмабхӯта̄ ва̄ хитӯпасам̣ха̄ра̄дивасена паваттийа̄ сет̣т̣хабхӯта̄ виха̄ра̄ти брахмавиха̄ра̄, метта̄джджха̄на̄дивасена паватта̄ чатассо аппаман̃н̃а̄йо. арийа̄ уттама̄, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄ ва̄ арийа̄нам̣ виха̄ра̄ти арийавиха̄ра̄, чатассопи пхаласама̄паттийо. идха пана рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣, таббасена паватта̄ аппаман̃н̃а̄йо, чатуттхаджджха̄никааггапхаласама̄патти ча бхагавато диббабрахмаарийавиха̄ра̄.

ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гӣпаридӣпананти та̄самекато аппаваттатта̄ екена ва̄ двӣхи ва̄ саман̇гӣбха̄вапаридӣпанам̣, бха̄валопена̄йам̣ бха̄ваппадха̄нена ва̄ ниддесо. бхагава̄ хи лобхадосамохуссанне локе сакапат̣ипаттийа̄ венеййа̄нам̣ винайанаттхам̣ там̣ там̣ виха̄ре упасампаджджа вихарати. татха̄ хи йада̄ сатта̄ ка̄месу виппат̣ипаджджанти, тада̄ кира бхагава̄ диббена виха̄рена вихарати тесам̣ алобхакусаламӯлуппа̄данаттхам̣ ‘‘аппева на̄ма имам̣ пат̣ипаттим̣ дисва̄ еттха ручимуппа̄детва̄ ка̄месу вираджджеййу’’нти. йада̄ пана иссарийаттхам̣ саттесу виппат̣ипаджджанти, тада̄ брахмавиха̄рена вихарати тесам̣ адосакусаламӯлуппа̄данаттхам̣ ‘‘аппева на̄ма имам̣ пат̣ипаттим̣ дисва̄ еттха ручимуппа̄детва̄ адосена досам̣ вӯпасамеййу’’нти. йада̄ пана паббаджита̄ дхамма̄дхикаран̣ам̣ виваданти, тада̄ арийавиха̄рена вихарати тесам̣ амохакусаламӯлуппа̄данаттхам̣ ‘‘аппева на̄ма имам̣ пат̣ипаттим̣ дисва̄ еттха ручимуппа̄детва̄ амохена мохам̣ вӯпасамеййу’’нти. еван̃ча катва̄ имехи диббабрахмаарийавиха̄рехи сатта̄нам̣ вивидхам̣ хитасукхам̣ харати, ирийа̄патхавиха̄рена ча екам̣ ирийа̄патхаба̄дханам̣ ан̃н̃ена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ апарипатантам̣ аттабха̄вам̣ харатӣти вуттам̣ ‘‘ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гӣпаридӣпана’’нти.

‘‘тена̄’’тиа̄ди йатха̄вуттасам̣ван̣н̣ана̄йа гун̣адассанам̣, тасма̄ти аттхо, йатха̄вуттаттхасаматтханам̣ ва̄. тена ирийа̄патхавиха̄рена вихаратӣти самбандхо. татха̄ вадама̄но пана вихаратӣти еттха ви-саддо виччхеданаттхаджотако, ‘‘харатӣ’’ти етасса ча нети паваттетӣти аттхоти н̃а̄пети ‘‘т̣хитопӣ’’тиа̄дина̄ виччхеданайана̄ка̄рена вуттатта̄. еван̃хи сати таттха касса кена виччхинданам̣, катхам̣ касса найананти антолӣначоданам̣ сандха̄йа̄ха. ‘‘со хӣ’’тиа̄дӣти айампи самбандхо упапанно хоти. йадипи бхагава̄ екенева ирийа̄патхена чиратарам̣ ка̄лам̣ паваттетум̣ саккоти, татха̄пи упа̄диннакасса на̄ма сарӣрасса айам̣ сабха̄воти дассетум̣ ‘‘екам̣ ирийа̄патхаба̄дхана’’нтиа̄ди вуттам̣. апарипатантанти бха̄ванапум̣саканиддесо, апатама̄нам̣ катва̄ти аттхо. йасма̄ пана бхагава̄ йаттха каттхачи васанто венеййа̄нам̣ дхаммам̣ десенто, на̄на̄сама̄паттӣхи ча ка̄лам̣ вӣтина̄менто васати, сатта̄нам̣, аттано ча вивидхам̣ сукхам̣ харати, тасма̄ вивидхам̣ харатӣти вихаратӣти евампеттха аттхо ведитаббо.

гочарага̄манидассанаттхам̣ ‘‘ра̄джагахе’’ти ватва̄ буддха̄наманурӯпанива̄сат̣т̣ха̄надассанаттхам̣ пуна ‘‘амбаване’’ти вуттанти дассенто ‘‘идамасса̄’’тиа̄дима̄ха. асса̄ти бхагавато. тасса̄ти ра̄джагахасан̇кха̄тасса гочарага̄масса. йасса самӣпавасена ‘‘ра̄джагахе’’ти бхуммавачанам̣ паваттати, сопи тасса самӣпавасена ваттабботи дассети ‘‘ра̄джагахасамӣпе амбаване’’ти имина̄. самӣпаттхети амбаванасса самӣпаттхе. етанти ‘‘ра̄джагахе’’ти вачанам̣. бхуммавачананти а̄дха̄равачанам̣. бхаванти еттха̄ти хи бхуммам̣, а̄дха̄ро, тадева вачанам̣ татха̄, бхумме паваттам̣ ва̄ вачанам̣ вибхатти бхуммавачанам̣, тена йуттам̣ татха̄, саттамӣвибхаттийуттападанти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – ка̄мам̣ бхагава̄ амбаванейева вихарати. тассамӣпатта̄ пана гочарага̄мадассанаттхам̣ бхуммавачанавасена ‘‘ра̄джагахе’’типи вуттам̣ йатха̄ там̣ ‘‘ган̇га̄йам̣ га̄во чаранти, кӯпе гаггакула’’нти ча̄ти. аненева йади бхагава̄ ра̄джагахе вихарати, атха на ваттаббам̣ ‘‘амбаване’’ти. йади ча амбаване, евампи на ваттаббам̣ ‘‘ра̄джагахе’’ти. на хи ‘‘па̄т̣алипутте па̄са̄де васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа идха адхикаран̣а̄дхикаран̣асса абха̄вато адхикаран̣асса двайаниддесо йутто сийа̄ти чодана̄ анавака̄са̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣. кума̄рабхато ева кома̄рабхаччо сакаттхавуттипаччайена, нируттинайена ва̄ йатха̄ ‘‘бхисаггамева бхесаджджа’’нти. ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄дина̄ кхандхакапа̄л̣ивасена тадаттхам̣ са̄дхети. касма̄ ча амбаванам̣ джӣвакасамбандхам̣ катва̄ вуттанти ануйогена мӯлато пат̣т̣ха̄йа таматтхам̣ дассенто ‘‘айам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха.

доса̄бхисаннанти ва̄тапитта̄дивасена уссаннадосам̣. виречетва̄ти досаппакопато вивечетва̄. сивеййакам̣ дуссайуганти сивират̣т̣хе джа̄там̣ махаггхам̣ дуссайугам̣. дивасасса дваттиккхаттунти екассева дивасасса двива̄ре ва̄ тива̄ре ва̄ бха̄ге, бхумматтхе ва̄ етам̣ са̄мивачанам̣, екасмим̣йева дивасе двива̄рам̣ ва̄ тива̄рам̣ ва̄ти аттхо. тамбапат̣т̣аван̣н̣ена̄ти тамбалохапат̣т̣аван̣н̣ена. сачӣварабхаттена̄ти чӣварена, бхаттена ча. ‘‘там̣ сандха̄йа̄’’ти имина̄ на бхагава̄ амбаванаматтейева вихарати, атха кхо евам̣ кате виха̄ре. со пана тададхикаран̣ата̄йа висум̣ адхикаран̣абха̄вена на вуттоти сандха̄йабха̄ситаматтхам̣ дассети. са̄ман̃н̃е хи сати сандха̄йабха̄ситаниддха̄ран̣ам̣.

ад̣д̣хена тел̣аса ад̣д̣хател̣аса. та̄дисехи бхиккхусатехи. ад̣д̣хо панеттха сатассева. йена хи пайутто таббха̄гава̄чако ад̣д̣хасаддо, со ча кхо пан̣н̣а̄са̄ва, тасма̄ пан̃н̃а̄са̄йа ӯна̄ни тел̣аса бхиккхусата̄нӣти аттхам̣ вин̃н̃а̄петум̣ ‘‘ад̣д̣хасатена̄’’тиа̄ди вуттам̣. ад̣д̣хамева сатам̣ сатасса ва̄ ад̣д̣хам̣ татха̄.

ра̄джатӣти аттано иссарийасампаттийа̄ диббати собхати ча. ран̃джетӣти да̄на̄дина̄, сассамедха̄дина̄ ча чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи рамети, аттани ва̄ ра̄гам̣ каротӣти аттхо. ча-саддо четтха викаппанаттхо. джанападава̄чино путхувачанапаратта̄ ‘‘магадха̄на’’нти вуттам̣, джанаппада̄падесена ва̄ табба̄сика̄нам̣ гахитатта̄. ран̃н̃оти питу бимбиса̄раран̃н̃о. сасати хим̣сатӣти сатту, верӣ, аджа̄тойева сатту аджа̄тасатту. ‘‘немиттакехи ниддит̣т̣хо’’ти вачанена ча аджа̄тасса тасса саттубха̄во на та̄ва хоти, саттубха̄васса пана татха̄ ниддит̣т̣хатта̄ евам̣ вохарӣйатӣти дассети. аджа̄тассева пана тасса ‘‘ран̃н̃о лохитам̣ пивеййа’’нти девийа̄ дохал̣асса паваттатта̄ аджа̄тойевеса ран̃н̃о саттӯтипи ваданти.

‘‘тасми’’нтиа̄дина̄ тадаттхам̣ виварати, саматтхети ча. дохал̣оти абхила̄со. бха̄рийети гаруке, ан̃н̃есам̣ асаккун̣еййе ва̄. асакконтӣти асаккун̣ама̄на̄. акатхентӣти акатхайама̄на̄ сама̄на̄. нибандхитва̄ти вачаса̄ бандхитва̄. суван̣н̣асаттхакена̄ти суван̣н̣амайена саттхакена, гханасуван̣н̣акатена̄ти аттхо. айомайан̃хи ран̃н̃о сарӣрам̣ упанетум̣ айуттанти ваданти. суван̣н̣апариккхатена ва̄ айомайасаттхена̄ти аттхепи айамева̄дхиппа̄йо. ба̄хум̣ пха̄ла̄петва̄ти лохитасира̄ведхавасена ба̄хум̣ пха̄ла̄петва̄. кеваласса лохитасса габбхинийа̄ дуджджӣрабха̄вато удакена самбхиндитва̄ па̄йеси. хан̃н̃иссатӣти хан̃н̃иссате, а̄йатим̣ ханӣйатети аттхо. немиттака̄нам̣ вачанам̣ татхам̣ ва̄ сийа̄, витатхам̣ ва̄ти адхиппа̄йена ‘‘путтоти ва̄ дхӣта̄ти ва̄ на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти вуттам̣. ‘‘аттано’’тиа̄дина̄ ан̃н̃ампи ка̄ран̣ам̣ дассетва̄ нива̄реси. ран̃н̃о бха̄во раджджам̣, раджджасса самӣпе паваттатӣти опараджджам̣, т̣ха̄нантарам̣.

маха̄ти махатӣ. сама̄се вийа хи ва̄кйепи махантасаддасса маха̄десо. дхура̄ти ган̣асса дхурабхӯта̄, дхорайха̄ джет̣т̣хака̄ти аттхо. дхурам̣ нӣхара̄мӣти ган̣адхурама̄ваха̄ми, ган̣абандхийам̣ ниббаттесса̄мӣти вуттам̣ хоти. ‘‘со на сакка̄’’тиа̄дина̄ пуна чинтана̄ка̄рам̣ дассети. иддхипа̄т̣иха̄рийена̄ти ахимекхаликакума̄раван̣н̣авикуббаниддхина̄. тена̄ти аппа̄йукабха̄вена. хӣти нипа̄таматтам̣. тена хӣти ва̄ уййоджанаттхе нипа̄то. тена вуттам̣ ‘‘кума̄рам̣…пе… уййоджесӣ’’ти. буддхо бхависса̄мӣти еттха ити-саддо идаматтхо, имина̄ кхандхаке а̄гатанайена̄ти аттхо. пуббе кхотиа̄дӣхипи кхандхакапа̄л̣ийева (чӯл̣ава. 339).

поттханийанти чхурикам̣. йам̣ ‘‘накхара’’нтипи вуччати, дива̄ дивасети (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.150) дивасассапи дива̄. са̄мйаттхе хетам̣ бхуммавачанам̣ ‘‘дива̄ дивасасса̄’’ти ан̃н̃аттха дассанато. дивасса дивасетипи ват̣т̣ати ака̄рантассапи дивасаддасса виджджама̄натта̄. непа̄тикампи дива̄саддамиччханти саддавидӯ, маджджханхикавела̄йанти аттхо. са̄ хи дивасасса висесо дивасоти. ‘‘бхӣто’’тиа̄ди парийа̄йо, ка̄йатхамбханена ва̄ бхӣто. хадайамам̣сачаланена уббигго. ‘‘джа̄неййум̣ ва̄, ма̄ ва̄’’ти парисан̇ка̄йа уссан̇кӣ. н̃а̄те сати аттано а̄гаччхама̄набхайавасена утрасто. вуттаппака̄ранти девадаттена вутта̄ка̄рам̣ виппака̄ранти апака̄рам̣ анупака̄рам̣, випарӣтакиччам̣ ва̄. саббе бхиккхӯти девадаттапарисам̣ сандха̄йа̄ха.

аччхиндитва̄ти апанайанавасена вилумпитва̄. раджджена̄ти виджитена. екасса ран̃н̃о а̄н̣а̄паваттит̣т̣ха̄нам̣ ‘‘раджджа’’нти хи вуттам̣, ра̄джабха̄вена ва̄.

манасо аттхо иччха̄ маноратхо ра-ка̄ра̄гамам̣, та-ка̄ралопан̃ча катва̄, читтасса ва̄ на̄на̄рамман̣есу виббхамакаран̣ато манасо ратхо ива маноратхо, мано ева ратхо вийа̄ти ва̄ маноратхотипи неруттика̄ ваданти. сукиччака̄римхӣти сукиччака̄рӣ амхи. авама̄нанти аваман̃н̃анам̣ ана̄дарам̣. мӯлагхаччанти джӣвита̄ воропанам̣ сандха̄йа̄ха, бха̄ванапум̣сакаметам̣. ра̄джакула̄нам̣ кира саттхена гха̄танам̣ ра̄джӯнамана̄чин̣н̣ам̣, тасма̄ со ‘‘нану бханте’’тиа̄дима̄ха. та̄панагехам̣ на̄ма ун̣хагаха̄панагехам̣, там̣ пана дхӯменева аччхинна̄. тена вуттам̣ ‘‘дхӯмагхара’’нти. каммакаран̣аттха̄йа̄ти та̄пана каммакаран̣аттхамева. кеначи чха̄дитатта̄ уччо ан̇готи уччан̇го, йасса кассачи гахан̣аттхам̣ пат̣иччханно уннатан̇готи идха адхиппето. тена вуттам̣ ‘‘уччан̇гам̣ катва̄ пависитум̣ ма̄ детха̄’’ти. ‘‘уччхан̇ге катва̄’’типи па̄т̣хо, евам̣ сати маджджхиман̇гова, уччхан̇ге кин̃чи гахетаббам̣ катва̄ти аттхо. мол̣ийанти чӯл̣а̄йам̣ ‘‘чхетва̄на мол̣им̣ варагандхава̄сита’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. ат̣т̣ха. 2.1; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.55; апа. ат̣т̣ха. 1.авидӯренида̄накатха̄; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 27.авидӯренида̄накатха̄; джа̄. ат̣т̣ха. 1.авидӯренида̄накатха̄) вийа. тена̄ха ‘‘мол̣им̣ бандхитва̄’’ти. чатумадхурена̄ти сапписаккарамадхуна̄л̣икераснехасан̇кха̄техи чатӯхи мадхурехи абхисан̇кхатапа̄нависесена̄ти ваданти, там̣ маха̄дхаммасама̄да̄насуттапа̄л̣ийа̄ (ма. ни. 1.473) на самети. вуттан̃хи таттха ‘‘дадхи ча мадху ча саппи ча пха̄н̣итан̃ча екаджджхам̣ сам̣сат̣т̣ха’’нти, (ма. ни. 1.485) тадат̣т̣хакатха̄йан̃ча вуттам̣ ‘‘дадхи ча мадху ча̄ти супарисуддхам̣ дадхи ча сумадхурам̣ мадху ча. екаджджхам̣ сам̣сат̣т̣ханти екато катва̄ мисситам̣ а̄лул̣итам̣. тасса танти тасса там̣ чатумадхурабхесаджджам̣ пивато’’ти ‘‘аттупаккамена маран̣ам̣ на йутта’’нти манаси катва̄ ра̄джа̄ тасса̄ сарӣрам̣ лехитва̄ йа̄пети. на хи арийа̄ атта̄нам̣ винипа̄тенти.

маггапхаласукхена̄ти маггапхаласукхавата̄, сота̄паттимаггапхаласукхӯпасан̃хитена чан̇камена йа̄петӣти аттхо. ха̄ресса̄мӣти апанесса̄ми. вӣтаччитехӣти вигатааччитехи джа̄лавигатехи суддхан̇га̄рехи. кеначи сан̃н̃аттоти кеначи самма̄ н̃а̄пито, овадитоти вуттам̣ хоти. массукаран̣аттха̄йа̄ти массувисодханаттха̄йа. манам̣ каротха̄ти йатха̄ ран̃н̃о манам̣ хоти, татха̄ каротха. пуббети пуримабхаве. четийан̇ган̣ети гандхапуппха̄дӣхи пӯджанат̣т̣ха̄набхӯте четийасса бхӯмитале. нисаджджанаттха̄йа̄ти бхиккхусан̇гхасса нисӣданаттха̄йа. пан̃н̃аттакат̣аса̄раканти пан̃н̃апетаббауттамакилан̃джам̣. татха̄видхо килан̃джо хи ‘‘кат̣аса̄рако’’ти вуччати. тасса̄ти йатха̄вуттасса каммадвайасса. там̣ пана манопадосавасенева тена катанти дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ха –

‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄, маносет̣т̣ха̄ маномайа̄;

манаса̄ че падут̣т̣хена, бха̄сати ва̄ кароти ва̄;

тато нам̣ дуккхаманвети, чаккам̣ва вахато пада’’нти. (дха. па. 1; нетти. 90);

парича̄ракоти саха̄йако. абхедепи бхедамива воха̄ро локе па̄кат̣оти вуттам̣ ‘‘йаккхо хутва̄ ниббаттӣ’’ти. ека̄йапи хи уппа̄дакирийа̄йа идха бхедавоха̄ро, пат̣исандхивасена хутва̄, паваттивасена ниббаттӣти ва̄ паччекам̣ йоджетаббам̣, пат̣исандхивасена ва̄ паваттанасан̇кха̄там̣ са̄тисайаниббаттанам̣ н̃а̄петум̣ ека̄йева кирийа̄ пададвайена вутта̄. татха̄вачанан̃хи пат̣исандхивасена ниббаттанейева диссати ‘‘маккат̣ако на̄ма девапутто хутва̄ ниббатти (дха. па. ат̣т̣ха. 1.5) кан̣т̣ако на̄ма…пе… ниббатти, (джа̄. ат̣т̣ха. 1.авидӯренида̄накатха̄) ман̣д̣ӯко на̄ма…пе… ниббаттӣ’’тиа̄дӣсу вийа. двиннам̣ ва̄ пада̄нам̣ бха̄ваттхамапеккхитва̄ ‘‘йаккхо’’тиа̄дӣсу са̄миаттхе паччаттавачанам̣ катам̣ пурима̄йа паччхимависесанато, парича̄ракасса…пе… йаккхасса бха̄вена ниббаттӣти аттхо, хетваттхе ва̄ еттха тва̄-саддо йаккхасса бха̄вато паваттанахетӯти. асса пана ран̃н̃о маха̄пун̃н̃ассапи сама̄насса таттха бахулам̣ ниббаттапуббата̄йа чирапаричитаниканти васена таттхева ниббатти ведитабба̄.

там̣ дивасамева̄ти ран̃н̃о маран̣адивасейева. кхобхетва̄ти путтаснехасса балавабха̄вато, там̣сахаджа̄тапӣти вегасса ча савиппха̄рата̄йа там̣ самут̣т̣ха̄нарӯпадхаммехи пхаран̣авасена сакаласарӣрам̣ а̄лол̣етва̄. тена̄ха ‘‘ат̣т̣химин̃джам̣ а̄хачча ат̣т̣ха̄сӣ’’ти. питугун̣анти питуно аттани синехагун̣ам̣. тена вуттам̣ ‘‘майи джа̄тепӣ’’тиа̄ди. виссаджджетха виссаджджетха̄ти туритавасена, сокавасена ча вуттам̣.

анут̣т̣хубхитва̄ти ачхад̣д̣етва̄.

на̄л̣а̄гирихаттхим̣ мун̃ча̄петва̄ти еттха ити-саддо пака̄раттхо, тена ‘‘абхима̄ракапурисапесена̄диппака̄рена̄’’ти пуббе вуттаппака̄раттайам̣ пачча̄масати, каттхачи пана со на дит̣т̣хо. пан̃ча ваттхӯнӣти ‘‘са̄дху бханте бхиккхӯ йа̄ваджӣвам̣ а̄ран̃н̃ика̄ ассӯ’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 409; чӯл̣ава. 343) винайе вутта̄ни пан̃ча ваттхӯни. йа̄читва̄ти еттха йа̄чанам̣ вийа катва̄ти аттхо. на хи со пат̣ипаджджитука̄мо йа̄чатӣти айаматтхо винайе (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.410) вуттойева. сан̃н̃а̄песса̄мӣти чинтетва̄ сан̇гхабхедам̣ катва̄ти самбандхо. идан̃ча тасса аниккхиттадхурата̄дассанавасена вуттам̣, со пана акатепи сан̇гхабхеде техи сан̃н̃а̄петийева. ун̣халохитанти балавасокасамут̣т̣хитам̣ ун̣хабхӯтам̣ лохитам̣. маха̄нирайети авӣчинирайе. виттха̄ракатха̄найоти аджа̄тасаттупаса̄дана̄дивасена виттха̄рато ваттабба̄йа катха̄йа найаматтам̣. касма̄ панеттха са̄ на вутта̄, нану сан̇гӣтикатха̄ вийа кхандхаке (чӯл̣ава. 343) а̄гата̄пи са̄ ваттабба̄ти чодана̄йа а̄ха ‘‘а̄гататта̄ пана саббам̣ на вутта’’нти, кхандхаке а̄гататта̄, кин̃чиматтасса ча вачанаккамасса вуттатта̄ на еттха кочи виродхоти адхиппа̄йо. ‘‘ева’’нтиа̄ди йатха̄нусандхина̄ нигаманам̣.

косаларан̃н̃оти пасенадикосаласса питу маха̄косаларан̃н̃о. нану видехасса ран̃н̃о дхӣта̄ ведехӣти аттхо самбхаватӣти чоданамапанети ‘‘на видехаран̃н̃о’’ти имина̄. атха кенат̣т̣хена̄ти а̄ха ‘‘пан̣д̣ита̄дхивачанамета’’нти, пан̣д̣итавевачанам̣, пан̣д̣итана̄манти ва̄ аттхо. айам̣ пана падаттхо кена ниббачанена̄ти вуттам̣ ‘‘татра̄йа’’нтиа̄ди. видантӣти джа̄нанти. ведена̄ти каран̣абхӯтена н̃а̄н̣ена. ‘‘ӣхатӣ’’ти етасса паваттатӣтипи аттхо т̣ӣка̄йам̣ вутто. ведехӣти идха нада̄диган̣оти а̄ха ‘‘ведехийа̄’’ти.

сойева ахо тадахо, саттамӣвачанена пана ‘‘тадахӯ’’ти падасиддхи. еттха̄ти етасмим̣ дивасе. упасаддена висит̣т̣хо васасаддо упавасанейева, на васанаматте, упавасанан̃ча сама̄да̄намева̄ти дассетум̣ ‘‘сӣлена̄’’тиа̄ди вуттам̣. еттха ча сӣлена̄ти са̄сане арийупосатхам̣ сандха̄йа вуттам̣. анасанена̄ти абхун̃джанаматтасан̇кха̄там̣ ба̄хирупосатхам̣. ва̄-саддо четтха анийаматтхо, тена екаччам̣ манодуччаритам̣, дуссӣлйа̄дин̃ча сан̇ган̣ха̄ти. татха̄ хи гопа̄лакупосатхо абхиджджха̄сахагатасса читтасса васена вутто, ниган̣т̣хупосатхо мосаваджджа̄дивасена. йатха̄ха виса̄кхупосатхе ‘‘со тена абхиджджха̄сахагатена четаса̄ дивасам̣ атина̄метӣ’’ти, (а. ни. 3.71) ‘‘ити йасмим̣ самайе сачче сама̄дапетабба̄, муса̄ва̄де тасмим̣ самайе сама̄дапетӣ’’ти (а. ни. 3.71) ча а̄ди.

евам̣ адхиппетаттха̄нурӯпам̣ ниббачанам̣ дассетва̄ ида̄ни аттхуддха̄равасена ниббачана̄нурӯпам̣ адхиппетаттхам̣ дассетум̣ ‘‘айам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. еттха̄ти упосатхасадде. сама̄насаддавачанӣйа̄нам̣ анекаппабхеда̄нам̣ аттха̄намуддхаран̣ам̣ аттхуддха̄ро сама̄насаддавачанӣйесу ва̄ аттхесу адхиппетассева аттхасса уддхаран̣ам̣ аттхуддха̄ротипи ват̣т̣ати. анекаттхадассанан̃хи адхиппетаттхасса уддхаран̣аттхамева. нану ча ‘‘аттхаматтам̣ пати садда̄ абхинивисантӣ’’тиа̄дина̄ аттхуддха̄ре чодана̄, содхана̄ ча хет̣т̣ха̄ вутта̄йева. апича висесасаддасса ава̄чакабха̄вато па̄тимоккхуддеса̄дивисайопи упосатхасаддо са̄ман̃н̃арӯпо ева, атха касма̄ па̄тимоккхуддеса̄дивисесависайо вуттоти? саччаметам̣, айам̣ панаттхо та̄дисам̣ саддаса̄ман̃н̃амана̄дийитва̄ таттха таттха самбхаваттхадассанавасенева вуттоти, евам̣ саббаттха. сӣладит̣т̣хивасена (сӣласуддхивасена дӣ. ни. т̣ӣ. 1.150) упетехи самаггехи васӣйати на ут̣т̣хӣйатӣти упосатхо, па̄тимоккхуддесо. сама̄да̄навасена, адхит̣т̣ха̄навасена ва̄ упечча арийава̄са̄диаттха̄йа васитаббо а̄васитабботи упосатхо, сӣлам̣. анасана̄дивасена упечча васитаббо ануваситабботи упосатхо, ватасама̄да̄насан̇кха̄то упава̄со. навамахаттхикулапарийа̄панне хаттхина̄ге кин̃чи кирийаманапеккхитва̄ там̣куласамбхӯтата̄маттам̣ пати рул̣хивасенева упосатхоти саман̃н̃а̄, тасма̄ таттха на̄мапан̃н̃атти ведитабба̄. арайо упагантва̄ усети да̄хетӣти упосатхо, усасаддо да̄хетипи саддавидӯ ваданти. дивасе пана упосатха саддапаватти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта̄йева. ‘‘суддхасса ве сада̄пхаггӯ’’тиа̄дӣсу суддхасса̄ти саббасо килесамала̄бха̄вена парисуддхасса. вети нипа̄таматтам̣, бйаттанти ва̄ аттхо. сада̄ти ниччака̄лампи. пхаггӯти пхаггун̣ӣнаккхаттамева йуттам̣ бхавати, нируттинайена четасса сиддхи. йасса хи сундарикабха̄радва̄джасса на̄ма бра̄хман̣асса пхаггун̣ама̄се уттарапхаггун̣ӣйуттадивасе титтханха̄нам̣ каронтасса сам̣ваччхарампи катапа̄папава̄ханам̣ хотӣти ладдхи. тато там̣ вивечетум̣ идам̣ маджджхима̄гама̄варе мӯлапан̣н̣а̄саке ваттхасутте бхагавата̄ вуттам̣. суддхассупосатхо сада̄ти йатха̄вуттакилесамаласуддхийа̄ парисуддхасса упосатхан̇га̄ни, ватасама̄да̄на̄ни ча асама̄дийатопи ниччака̄лам̣ упосатхава̄со ева бхаватӣти аттхо. ‘‘на бхиккхаве’’тиа̄дӣсу ‘‘абхиккхуко а̄ва̄со на гантаббо’’ти нӣхаритва̄ самбандхо. упаваситаббадивасоти упавасанакаран̣адивасо, адхикаран̣е ва̄ таббасаддо дат̣т̣хаббо. еван̃хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттаниббачанена самети. антогадха̄вадха̄ран̣ена, ан̃н̃аттха̄поханена ча нива̄ран̣ам̣ сандха̄йа ‘‘сесадвайанива̄ран̣аттха’’нти вуттам̣. ‘‘паннарасе’’ти падама̄раббха дивасавасена йатха̄вуттаниббачанам̣ катанти дассенто ‘‘тенева вутта’’нтиа̄дима̄ха. пан̃чадасаннам̣ титхӣнам̣ пӯран̣авасена ‘‘паннарасо’’ти хи дивасо вутто.

‘‘та̄ни еттха сантӣ’’ти еттакейева вутте нанвета̄ни ан̃н̃аттха̄пи сантӣти чодана̄ сийа̄ти там̣ нива̄ретум̣ ‘‘тада̄ кира̄’’тиа̄ди вуттам̣. анена бахусо, атисайато ва̄ еттха таддхитависайо пайуттоти дассети. ча̄тума̄сӣ, ча̄тума̄синӣти ча паччайависесена иттхилин̇гейева парийа̄йавачанам̣. парийоса̄набхӯта̄ти ча пӯран̣абха̄вамева сандха̄йа вадати та̄йа сахева чатума̄сапарипун̣н̣абха̄вато. идха̄ти па̄л̣ийам̣. тӣхи а̄ка̄рехи пӯретӣти пун̣н̣а̄ти аттхам̣ дассети ‘‘ма̄сапун̣н̣ата̄йа̄’’тиа̄дина̄. таттха тада̄ каттикама̄сасса пун̣н̣ата̄йа ма̄сапун̣н̣ата̄. пуримапун̣н̣амито хи пат̣т̣ха̄йа йа̄ва апара̄ пун̣н̣амӣ, та̄ва еко ма̄соти таттха воха̄ро. васса̄насса утуно пун̣н̣ата̄йа утупун̣н̣ата̄. каттикама̄салаккхитасса сам̣ваччхарасса пун̣н̣ата̄йа сам̣ваччхарапун̣н̣ата̄. пуримакаттикама̄сато пабхути йа̄ва апаракаттикама̄со, та̄ва еко каттикасам̣ваччхароти евам̣ сам̣ваччхарапун̣н̣ата̄йа̄ти вуттам̣ хоти. локика̄нам̣ матена пана ма̄савасена сам̣ваччхарасаман̃н̃а̄ лаккхита̄. татха̄ ча лаккхан̣ам̣ гарусан̇кантивасена. вуттан̃хи джотисаттхе –

‘‘наккхаттена саходайа-маттхам̣ йа̄ти сӯраманти;

тасса сан̇кам̣ татра ваттаббам̣, вассам̣ ма̄сакаменева̄’’ти.

минӣйати дивасо етена̄ти ма̄. тасса хи гатийа̄ дивасо минитаббо ‘‘па̄т̣ипадо дутийа̄, татийа̄’’тиа̄дина̄. еттха пун̣н̣оти етисса̄ раттийа̄ саббакала̄па̄рипӯрийа̄ пун̣н̣о. чандасса хи сол̣асамо бха̄го ‘‘кала̄’’ти вуччати, тада̄ ча чандо сабба̄сампи сол̣асаннам̣ кала̄нам̣ васена парипун̣н̣о хутва̄ диссати. еттха ча ‘‘тадахупосатхе паннарасе’’ти пада̄ни дивасавасена вутта̄ни, ‘‘комудийа̄’’тиа̄дӣни тадекадесараттивасена.

касма̄ пана ра̄джа̄ амаччапаривуто нисинно, на екакова̄ти чодана̄йа содхана̄лесам̣ дассетум̣ па̄л̣ипадаттхамева аватва̄ ‘‘еварӯпа̄йа̄’’тиа̄дӣнипи вадати. етехи ча̄йам̣ содхана̄лесо дассито ‘‘евам̣ ручийама̄на̄йа раттийа̄ тада̄ паваттатта̄ татха̄ паривуто нисинно’’ти. дховийама̄надиса̄бха̄га̄йа̄ти еттха̄пи вийасаддо йоджетаббо. раджатавима̄наниччхаритехӣти раджатавима̄нато никкхантехи, раджатавима̄наппабха̄йа ва̄ виппхуритехи. ‘‘висаро’’ти идам̣ мутта̄вал̣иа̄дӣнампи висесанападам̣. аббхам̣ дхӯмо раджо ра̄хӯти име чатта̄ро упаккилеса̄ па̄л̣инайена (а. ни. 4.50; па̄чи. 447). ра̄джа̄маччехӣти ра̄джакуласамуда̄гатехи амаччехи. атха ва̄ ануйуттакара̄джӯхи чева амаччехи ча̄ти аттхо. кан̃чана̄санети сӣха̄сане. ‘‘ран̃н̃ам̣ ту хемама̄санам̣, сӣха̄санаматхо ва̄л̣абӣджаниттхӣ ча ча̄мара’’нти хи вуттам̣. касма̄ нисинноти нисӣданаматте чодана̄. ета нти канданам̣, пабодханам̣ ва̄. итӣти имина̄ хетуна̄. наккхатта нти каттика̄наккхаттачхан̣ам̣. самма̄ гхоситаббам̣ етарахи наккхаттанти сан̇гхут̣т̣хам̣. пан̃чаван̣н̣акусумехи ла̄джена, пун̣н̣агхат̣ехи ча пат̣иман̣д̣итам̣ гхаресу два̄рам̣ йасса тадетам̣ нагарам̣ пан̃ча…пе… два̄рам̣.дхаджо ват̣о. пат̣а̄ко пат̣т̣оти сӣхал̣ийа̄ ваданти. тада̄ кира падӣпуджджаланасӣсена катанаккхаттам̣. татха̄ хи умма̄дантиджа̄така̄дӣсупи (джа̄. 2.18.57) каттикама̄се евамева вуттам̣. тена̄ха ‘‘самуджджалитадӣпама̄ла̄лан̇катасаббадиса̄бха̄га’’нти. вӣтхи на̄ма ратхика̄ маха̄магго. раччха̄ на̄ма аниббиддха̄ кхуддакамагго. таттха таттха нисиннавасена сама̄набха̄гена па̄т̣ийеккам̣ наккхаттакӣл̣ам̣ анубхавама̄нена самабхикин̣н̣анти вуттам̣ хоти. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ евам̣ ватва̄пи таттхева ити саннит̣т̣ха̄нам̣ катанти аттхо.

уда̄нам̣ уда̄ха̄роти аттхато екам̣. ма̄нанти ма̄напаттам̣ каттубхӯтам̣. чхад̣д̣анавасена авасеко. сотавасена огхо. пӣтивачананти пӣтисамут̣т̣ха̄навачанам̣ каммабхӯтам̣. хадайанти читтам̣ каттубхӯтам̣. гахетунти бахи аниччхаран̣авасена ган̣хитум̣, хадайантойева т̣хапетум̣ на саккотӣти адхиппа̄йо. тена вуттам̣ ‘‘адхикам̣ хутва̄’’тиа̄ди. идам̣ вуттам̣ хоти – йам̣ вачанам̣ пат̣игга̄хака нирапеккхам̣ кевалам̣ ул̣а̄ра̄йа пӣтийа̄ васена сарасато сахаса̄ва мукхато ниччхарати, тадевидха ‘‘уда̄на’’нти адхиппетанти.

досехи ита̄ гата̄ апагата̄ти досина̄ та-ка̄расса на-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘килесе джито виджита̄вӣти джино’’ти а̄ха ‘‘доса̄пагата̄’’ти. йадипи сутте вуттам̣ ‘‘чатта̄роме бхиккхаве чандимасӯрийа̄нам̣ упаккилеса̄, йехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха̄ чандимасӯрийа̄ на тапанти на бха̄санти на вирочанти. катаме чатта̄ро? аббха̄ бхиккхаве…пе… махика̄. дхӯмо раджо. ра̄ху бхиккхаве чандимасӯрийа̄нам̣ упаккилесо’’ти, (чӯл̣ава. 447) татха̄пи татийупаккилесасса пабхедадассана васена ат̣т̣хакатха̄найена дассетум̣ ‘‘пан̃чахи упаккилесехӣ’’ти вуттам̣. айаматтхо ча раман̣ӣйа̄дисаддайогато н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. анӣйа-саддопи бахула̄ катваттха̄бхидха̄йако йатха̄ ‘‘ниййа̄ника̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 96) дассети ‘‘рамайатӣ’’ти имина̄. джун̣ха̄васена раттийа̄ сурӯпаттама̄ха ‘‘вуттадосавимутта̄йа̄’’тиа̄дина̄. аббха̄дайо четтха вуттадоса̄. айан̃ча хету ‘‘дасситум̣ йутта̄’’ти еттха̄пи самбаджджхитаббо. тена ка̄ран̣ена, утусампаттийа̄ ча па̄са̄диката̄ дат̣т̣хабба̄. ӣдиса̄йа раттийа̄ йутто дивасо ма̄со уту сам̣ваччхароти евам̣ дивасама̄са̄дӣнам̣ лаккхан̣а̄ саллаккхан̣упа̄йа̄ бхавитум̣ йутта̄, тасма̄ лаккхитабба̄ти лаккхан̣ийа̄, са̄ ева лаккхан̃н̃а̄ йа-вато н̣а-ка̄расса н̃а-ка̄ра̄десавасена йатха̄ ‘‘поккхаран̃н̃о сума̄пита̄’’ти а̄ха ‘‘дивасама̄са̄дӣна’’нтиа̄ди.

‘‘йам̣ но пайирупа̄сато читтам̣ пасӣдеййа̄’’ти вачанато саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄ти еттха параматтхасаман̣о, параматтхабра̄хман̣о ча адхиппето, на пана паббаджджа̄маттасаман̣о, на ча джа̄тиматтабра̄хман̣оти вуттам̣ ‘‘самитапа̄пата̄йа̄’’тиа̄ди. бахати па̄пе бахи каротӣти бра̄хман̣о нируттинайена. бахувачане ваттаббе екавачанам̣, екавачане ва̄ ваттаббе бахувачанам̣ вачанабйаттайо вачанавипалла̄соти аттхо. идха пана ‘‘пайирупа̄сата’’нти ваттаббе ‘‘пайирупа̄сато’’ти вуттатта̄ бахувачане ваттаббе екавачанавасена вачанабйаттайо дассито. аттани, гарут̣т̣ха̄нийе ча хи екасмимпи бахувачанаппайого нирул̣хо. пайирупа̄сатоти ча ван̣н̣авипарийа̄йаниддесо еса йатха̄ ‘‘пайируда̄ха̄сӣ’’ти. айан̃хи бахулам̣ дит̣т̣хапайого, йадидам̣ парисадде йа-ка̄рапаре ван̣н̣авипарийа̄йо. татха̄ хи аккхарачинтака̄ ваданти ‘‘парийа̄дӣнам̣ райа̄диван̣н̣асса йара̄дӣхи випарийа̄йо’’ти. йанти саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄. имина̄ саббенапи вачанена̄ти ‘‘раман̣ӣйа̄ вата̄’’тиа̄дивачанена. обха̄санимиттакамманти обха̄сабхӯтам̣ нимиттакаммам̣, парибйаттам̣ нимиттакаран̣анти аттхо. маха̄пара̄дхата̄йа̄ти маха̄досата̄йа.

‘‘тена хӣ’’тиа̄ди тадаттхавиваран̣ам̣. девадатто ча̄ти еттха ча-саддо самуччайавасена аттхупанайане, тена йатха̄ ра̄джа̄ аджа̄тасатту аттано питу арийаса̄вакасса саттху упат̣т̣ха̄касса гха̄танена маха̄пара̄дхо, евам̣ бхагавато маха̄наттхакарасса девадаттасса апассайабха̄вена̄пӣти имаматтхам̣ упанети. тасса пит̣т̣хичха̄йа̄йа̄ти воха̄раматтам̣, тасса джӣвакасса пит̣т̣хиапассайена, там̣ памукхам̣ катва̄ апасса̄йа̄ти вуттам̣ хоти. виккхепапаччхеданаттханти ваккхама̄на̄йа аттано катха̄йа уппаджджанакавиккхепасса паччхинданаттхам̣, ануппаджджанаттханти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘тассам̣ хӣ’’тиа̄ди. асиккхита̄нанти ка̄йавачӣсам̣йамане вигатасиккха̄нам̣. кулӯпакети куламупагате саттха̄ре. гахита̄са̄рата̄йа̄ти гахетаббагун̣аса̄равигатата̄йа. ниббиккхепанти ан̃н̃есамапанайанавирахитам̣.

бхадданти авассайасампанната̄йа сундарам̣.

151. айан̃чаттхо има̄йа па̄л̣иччха̄йа̄йа адхигато, имаматтхамева ва̄ антогадхам̣ катва̄ па̄л̣ийамевам̣ вуттанти дассети ‘‘тена̄ха̄’’тиа̄дина̄. асаттха̄пи сама̄но саттха̄ пат̣ин̃н̃а̄то йена̄ти саттхупат̣ин̃н̃а̄то, тасса абуддхасса̄пи сама̄насса буддхапат̣ин̃н̃а̄тасса ‘‘ахамеко локе аттхадхамма̄нуса̄сако’’ти а̄чарийапат̣ин̃н̃а̄табха̄вам̣ ва̄ сандха̄йа евам̣ вуттам̣. ‘‘со кира̄’’тиа̄дина̄ ануссутиматтам̣ пати пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄найова кирасаддена вутто. еса найо парато маккхалипаданиббачанепи. екӯнада̄сасатам̣ пӯрайама̄ноти екенӯнада̄сасатам̣ аттана̄ саддхим̣ анӯнада̄сасатам̣ катва̄ пӯрайама̄но. евам̣ джа̄йама̄но чеса ман̇галада̄со джа̄то. джа̄тарӯпенева̄ти ма̄тукуччхито виджа̄тавесенева, йатха̄ ва̄ сатта̄ аниваттха̄ апа̄рута̄ джа̄йанти, татха̄ джа̄тарӯпенева. упасан̇камантӣти упагата̄ бхаджанта̄ хонти. тадева паббаджджам̣ аггахесӣти тадева наггарӯпам̣ ‘‘айамева паббаджджа̄ на̄ма сийа̄’’ти паббаджджам̣ катва̄ аггахеси. паббаджим̣сӯти там̣ паббаджитаманупаббаджим̣су.

‘‘паббаджитасамӯхасан̇кха̄то’’ти етена паббаджитасамӯхата̄маттена сан̇гхо, на ниййа̄никадит̣т̣хивисуддхасӣласа̄ман̃н̃авасена сам̣хататта̄ти дассети. асса аттхӣти асса саттхупат̣ин̃н̃а̄тасса парива̄рабха̄вена аттхи. ‘‘сан̇гхӣ ган̣ӣ’’ти чедам̣ парийа̄йавачанам̣, сан̇кетаматтато на̄нанти а̄ха ‘‘свева̄’’тиа̄ди. свева̄ти ча паббаджитасамӯхасан̇кха̄то ева. кечи пана ‘‘паббаджитасамӯхавасена сан̇гхӣ, гахат̣т̣хасамӯхавасена ган̣ӣ’’ти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣ ган̣е ева локе сан̇гха-саддасса нирул̣хатта̄. ачелакаватачарийа̄ди аттана̄ парикаппитаматтам̣ а̄ча̄ро.пан̃н̃а̄то па̄кат̣о сан̇гхӣа̄дибха̄вена. аппиччхо сантут̣т̣хоти аттхато екам̣. таттха лаббхама̄на̄ппиччхатам̣ дассетум̣ ‘‘аппиччхата̄йа ваттхампи на нива̄сетӣ’’ти вуттам̣. на хи тасмим̣ са̄санике вийа сантагун̣аниггӯхан̣алаккхан̣а̄ аппиччхата̄ лаббхати. йасоти киттисаддо. таранти етена сам̣са̄рогханти евам̣ самматата̄йа ладдхи титтхам̣ на̄ма ‘‘са̄дхӯ’’ти саммато, на ча са̄дхӯхи самматоти аттхама̄ха ‘‘айа’’нтиа̄дина̄. на хи тасса са̄дхӯхи самматата̄ лаббхати. сундаро саппурисоти двидха̄ аттхо. ассутаватоти ассута̄рийадхаммасса, каттуттхе четам̣ са̄мивачанам̣. ‘‘има̄ни ме ватасама̄да̄на̄ни еттакам̣ ка̄лам̣ сучин̣н̣а̄нӣ’’ти бахӯ раттийо джа̄на̄ти. та̄ панасса раттийо чирака̄лабхӯта̄ти катва̄ ‘‘чирам̣ паббаджитасса̄’’тиа̄ди вуттам̣, антаттхаан̃н̃ападаттхасама̄со чеса йатха̄ ‘‘ма̄саджа̄то’’ти. атха тасса пададвайасса ко висесоти че? чирапаббаджитаггахан̣енасса буддхисӣлата̄, раттан̃н̃ӯгахан̣ена таттха сампаджа̄ната̄ дассита̄, айаметасса висесоти. ким̣ пана аттхам̣ сандха̄йа со амаччо а̄ха̄ти вуттам̣ ‘‘ачирапаббаджитасса̄’’тиа̄ди. окаппанӣйа̄ти саддаханӣйа̄. аддха̄нанти дӣгхака̄лам̣. киттако пана соти а̄ха ‘‘две тайо ра̄джапариват̣т̣е’’ти, двиннам̣, тин̣н̣ам̣ ва̄ ра̄джӯнам̣ раджджа̄нуса̄санапат̣ипа̄т̣ийоти аттхо. ‘‘аддхагато’’ти ватва̄пи пуна катам̣ вайаггахан̣ам̣ оса̄навайа̄пеккхам̣ пададвайасса аттхависесасамбхаватоти дассети ‘‘паччхимавайа’’нти имина̄. убхайанти ‘‘аддхагато, вайоануппатто’’ти пададвайам̣.

ка̄джаро на̄ма еко руккхависесо, йо ‘‘пан̣н̣акаруккхо’’типи вуччати. дисва̄ вийа анаттаманоти самбандхо. пуббе питара̄ саддхим̣ саттху сантикам̣ гантва̄ десана̄йа сутапуббатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘джха̄на̄…пе… ка̄мо’’ти. тилаккхан̣аббха̄хатанти тӣхи лаккхан̣ехи абхигхат̣итам̣. дассанена̄ти нидассанаматтам̣. со хи дисва̄ тена саддхим̣ алла̄пасалла̄пам̣ катва̄, тато акирийава̄дам̣ сутва̄ ча анаттамано ахоси. гун̣акатха̄йа̄ти абхӯтагун̣акатха̄йа. тена̄ха ‘‘сут̣т̣хутарам̣ анаттамано’’ти. йади анаттамано, касма̄ тун̣хӣ ахосӣти чоданам̣ висодхети ‘‘анаттамано сама̄нопӣ’’тиа̄дина̄.

152. госа̄ла̄йа̄ти евам̣на̄маке га̄мети вуттам̣. васса̄нака̄ле гуннам̣ патит̣т̣хитаса̄ла̄йа̄ти пана аттхе таббасена тасса на̄мам̣ са̄тисайамупапаннам̣ хоти бахуламанан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄, татха̄пи со пора̄н̣ехи анануссутоти екаччава̄до на̄ма като. ‘‘ма̄ кхалӣти са̄мико а̄ха̄’’ти имина̄ татха̄вачанамупа̄да̄йа тасса а̄кхйа̄тападена саман̃н̃а̄ти дассети. сан̃н̃а̄йа хи ваттумиччха̄йа а̄кхйа̄тападампи на̄микам̣ бхавати йатха̄ ‘‘ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃о’’ти (маха̄ва. 17). сесанти ‘‘со пан̣н̣ена ва̄’’тиа̄дивачанам̣.

153. да̄са̄дӣсу сиривад̣д̣хака̄дина̄мамива аджитоти тасса на̄маматтам̣. кесехи ва̄йито камбало йасса̄типи йуджджати. пат̣икит̣т̣хатаранти нихӣнатарам̣. ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄дина̄ ан̇гуттара̄гаме тиканипа̄те маккхалисутта (а. ни. 3.138) ма̄хари. танта̄вута̄нӣти танте вӣта̄ни. ‘‘сӣте сӣто’’тиа̄дина̄ чхаха̄ка̄рехи тасса пат̣икит̣т̣хатарам̣ дассети.

154. пакуджджхати самма̄дит̣т̣хикесу бйа̄паджджатӣти пакудхо. ваччам̣ катва̄пӣти еттха пи-саддена бходжанам̣ бхун̃джитва̄пи кеначи асучина̄ маккхитва̄пӣти имаматтхам̣ сампин̣д̣ети. ва̄лика̄тхӯпам̣ катва̄ти ватасама̄да̄насӣсена ва̄лика̄сан̃чайам̣ катва̄, татха̄рӯпе анупагаманӣйат̣т̣ха̄не пуна ватам̣ сама̄да̄йа гаччхатӣти вуттам̣ хоти.

156. ‘‘ган̣т̣ханакилесо’’ти етасса ‘‘палибундханакилесо’’ти аттхавачанам̣, сам̣са̄ре парибундханакиччо кхеттаваттхупуттада̄ра̄дивисайо ра̄га̄дикилесоти аттхо. ‘‘евам̣ва̄дита̄йа̄’’ти имина̄ ладдхивасенасса на̄мам̣, на панаттхатоти дассети. йа̄ва хи со маггена самуггха̄т̣ито, та̄ва аттхийева. айам̣ пана вачанаттхо – ‘‘наттхи майхам̣ ган̣т̣хо’’ти ган̣ха̄тӣти ниган̣т̣хоти. на̄т̣асса̄ти евам̣на̄макасса.

кома̄рабхаччаджӣвакакатха̄ван̣н̣ана̄

157. саббатха̄ тун̣хӣбхӯтабха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘еса на̄га…пе… вийа̄’’ти вуттам̣. супан̣н̣оти гарул̣о, гаруд̣о ва̄ саккат̣аматена. ‘‘д̣а-л̣а̄на’мависесо’’ти хи таттха ваданти. йатха̄дхиппа̄йам̣ на ваттатӣти катва̄ ‘‘анаттхо вата ме’’ти вуттам̣. упасантасса̄ти саббатха̄ сан̃н̃амена упасамам̣ гатасса. джӣвакасса тун̣хӣбха̄во мама адхиппа̄йасса мадданасадисо, тасма̄ тадева тун̣хӣбха̄вам̣ пуччхитва̄ катха̄панена мама адхиппа̄йо сампа̄детабботи айаметтха ран̃н̃о адхиппа̄йоти дассенто ‘‘хаттхимхи кхо пана̄’’тиа̄дима̄ха. кинти ка̄ран̣апуччха̄йам̣ нипа̄тоти дассети ‘‘кена ка̄ран̣ена̄’’ти имина̄, йена тувам̣ тун̣хӣ, ким̣ там̣ ка̄ран̣анти ва̄ аттхам̣ дассети. таттха йатха̄самбхавам̣ ка̄ран̣ам̣ уддхаритва̄ адхиппа̄йам̣ дассетум̣ ‘‘имеса’’нтиа̄ди вуттам̣. йатха̄ етесанти етесам̣ кулӯпако аттхи йатха̄, имесам̣ ну кхо тин̣н̣ам̣ ка̄ран̣а̄нам̣ ан̃н̃атарена ка̄ран̣ена тун̣хӣ бхавасӣти пуччхатӣти адхиппа̄йо.

катха̄петӣти катха̄петука̄мо хоти. пан̃чапатит̣т̣хитена̄ти еттха пан̃чахи ан̇гехи абхимукхам̣ т̣хитена̄ти аттхо, па̄даджа̄н̣у каппара хаттха сӣсасан̇кха̄та̄ни пан̃ча ан̇га̄ни самам̣ катва̄ она̄метва̄ абхимукхам̣ т̣хитена пат̣хамам̣ вандитва̄ти вуттам̣ хоти. йампи ваданти ‘‘навакатаренупа̄ли бхиккхуна̄ вуд̣д̣хатарасса бхиккхуно па̄де вандантена име пан̃ча дхамме аджджхаттам̣ упат̣т̣ха̄петва̄ па̄да̄ вандитабба̄’тиа̄дикам̣ (пари. 469) винайапа̄л̣има̄харитва̄ екам̣сакаран̣аан̃джалипаггахан̣апа̄дасамба̄ханапемага̄равупат̣т̣ха̄панавасена пан̃чапатит̣т̣хитавандана̄’’ти, таметтха̄надхиппетам̣ дӯрато вандане йатха̄вуттапан̃чан̇гасса апарипун̣н̣атта̄. вандана̄ четтха пан̣амана̄ ан̃джалипаггахан̣акарапут̣асама̄його. ‘‘пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄’’ти ча ка̄йапан̣а̄мо вутто, ‘‘мама саттхуно’’тиа̄дина̄ пана вачӣпан̣а̄мо, тадубхайапуречара̄нучаравасена манопан̣а̄моти. ка̄мам̣ сабба̄пи татха̄гатасса пат̣ипатти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ аччхарийаббхутарӯпа̄ва, татха̄пи габбхокканти абхиджа̄ти абхиниккхамана абхисамбодхи дхаммачаккаппаваттана (сам̣. ни. 5.1081; пат̣и. ма. 3.30) йамакапа̄т̣иха̄рийадеворохана̄ни садеваке локе ативийа супа̄кат̣а̄ни, на сакка̄ кеначи пат̣иба̄хитунти та̄нийеветтха уддхат̣а̄ни.

иттхам̣ имам̣ пака̄рам̣ бхӯто паттоти иттхамбхӯто, тасса а̄кхйа̄нам̣ иттхамбхӯта̄кхйа̄нам̣, сойеваттхо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхо. атха ва̄ иттхам̣ евам̣пака̄ро бхӯто джа̄тоти иттхамбхӯто, та̄дисоти а̄кхйа̄нам̣ иттхамбхӯта̄кхйа̄нам̣, тадеваттхо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхо, тасмим̣ упайогавачананти аттхо. аббхуггатоти еттха хи абхисаддо падха̄навасена иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхаджотако каммаппавачанӣйо абхибхавитва̄ уггаманакирийа̄пака̄расса дӣпанато, тена пайогато ‘‘там̣ кхо пана бхагаванта’’нти идам̣ упайогавачанам̣ са̄миаттхе сама̄нампи аппадха̄навасена иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхадӣпанато ‘‘иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе’’ти вуттам̣. тенева̄ха ‘‘тасса кхо пана бхагаватоти аттхо’’ти. нану ча ‘‘са̄дху девадатто ма̄тарамабхӣ’’ти еттха вийа ‘‘там̣ кхо пана бхагаванта’’нти еттха абхисаддо аппайутто, катхаметтха там̣пайогато упайогавачанам̣ сийа̄ти? аттхато пайуттатта̄. аттхасаддапайогесу хи аттхапайогойева падха̄ноти. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ ‘‘са̄дху девадатто ма̄тарамабхӣ’’ти еттха абхисаддапайогато иттхамбхӯта̄кхйа̄не упайогавачанам̣ катам̣, евамидха̄пи ‘‘там̣ кхо пана бхагавантам̣ абхи евам̣ калйа̄н̣о киттисаддо уггато’’ти абхисаддапайогато иттхамбхӯта̄кхйа̄не упайогавачанам̣ катанти. йатха̄ хи ‘‘са̄дху девадатто ма̄тарамабхӣ’’ти еттха ‘‘девадатто ма̄тарамабхи ма̄тувисайе, ма̄туйа̄ ва̄ са̄дхӯ’’ти евам̣ адхикаран̣аттхе, са̄миаттхе ва̄ бхуммавачанасса, са̄мивачанасса ва̄ пасан̇ге иттхамбхӯта̄кхйа̄наджотакена каммаппавачанӣйена абхисаддена пайогато упайогавачанам̣ катам̣, евамидха̄пи са̄миаттхе са̄мивачанаппасан̇ге йатха̄ ча таттха ‘‘девадатто ма̄тувисайе, ма̄ту самбандхӣ ва̄ са̄дхуттаппака̄раппатто’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йати, евамидха̄пи ‘‘бхагавато самбандхӣ киттисаддо аббхуггато абхибхавитва̄ уггаманаппака̄раппатто’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йати. таттха хи девадаттаггахан̣ам̣ вийа идха киттисаддаггахан̣ам̣, ‘‘ма̄тара’’нти вачанам̣ вийа ‘‘бхагаванта’’нти вачанам̣, са̄дхусаддо вийа уггатасаддо ведитаббо.

калйа̄н̣оти бхаддако. калйа̄н̣абха̄во часса калйа̄н̣агун̣ависайата̄йа̄ти а̄ха ‘‘калйа̄н̣агун̣асаманна̄гато’’ти, калйа̄н̣ехи гун̣ехи саманна̄гато таббисайата̄йа йуттоти аттхо. там̣ висайата̄ хеттха саманна̄гамо, калйа̄н̣агун̣ависайата̄йа таннисситоти адхиппа̄йо. сет̣т̣хоти парийа̄йавачанепи есева найо. сет̣т̣хагун̣ависайата̄ ева хи киттисаддасса сет̣т̣хата̄ ‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттама’’нтиа̄дӣсу (висуддхи. 1.142; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄; уда̄. ат̣т̣ха. 1; итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄; маха̄ни. ат̣т̣ха. 49) вийа. ‘‘арахам̣ самма̄самбуддхо’’тиа̄дина̄ гун̣а̄нам̣ сам̣киттанато, садданӣйато ча ван̣н̣ойева киттисаддо на̄ма̄ти а̄ха ‘‘киттийева̄’’ти. ван̣н̣о ева хи киттетаббато китти, садданӣйато саддоти ча вуччати. киттипарийа̄йо хи саддасаддо йатха̄ ‘‘ул̣а̄расадда̄ исайо, гун̣аванто тапассино’’ти. киттивасена паватто саддо киттисаддоти бхинна̄дхикаран̣атам̣ дассети ‘‘тхутигхосо’’ти имина̄. киттисаддо хеттха тхутипарийа̄йо киттанамабхиттхаванам̣ киттӣти. тхутивасена паватто гхосо тхутигхосо, абхиттхавуда̄ха̄роти аттхо. абхисаддо абхибхаване, абхибхаванан̃четтха аджджхоттхаран̣амева̄ти вуттам̣ ‘‘аджджхоттхаритва̄’’ти, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е гун̣е а̄раббха паваттатта̄ абхибйа̄петва̄ти аттхо. кинти-саддо аббхуггатоти чодана̄йа ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дима̄ха̄ти анусандхим̣ дассетум̣ ‘‘кинтӣ’’ти вуттам̣.

пада̄нам̣ самбаджджханам̣ падасамбандхо. со бхагава̄ти йо со саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббакилесе бхан̃джитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо дева̄наматидево сакка̄наматисакко брахма̄наматибрахма̄ локана̄тхо бха̄гйавантата̄дӣхи ка̄ран̣ехи садеваке локе ‘‘бхагава̄’’ти паттхат̣акиттисаддо, со бхагава̄. йам̣ там̣-садда̄ хи ниччасамбандха̄. ‘‘бхагава̄’’ти ча идама̄дипадам̣ саттху на̄макиттанам̣. тена̄ха а̄йасма̄ дхаммасена̄пати ‘‘бхагава̄ти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ катам̣, на питара̄ ката’’нтиа̄ди (маха̄ни. 6; чӯл̣ани. 2). парато пана ‘‘бхагава̄’’ти падам̣ гун̣акиттанам̣. йатха̄ каммат̣т̣ха̄никена‘‘араха’’нтиа̄дӣсу навасу т̣ха̄несу паччекам̣ итиписаддам̣ йоджетва̄ буддхагун̣а̄ ануссарӣйанти, евамидха буддхагун̣асам̣киттакена̄пӣти дассенто ‘‘итипи арахам̣…пе… итипи бхагава̄’’ти а̄ха. еван̃хи сати‘‘араха’’нтиа̄дӣхи навахи падехи йе садеваке локе ативийа па̄кат̣а̄ пан̃н̃а̄та̄ буддхагун̣а̄, те на̄наппака̄рато вибха̄вита̄ хонти ‘‘итипӣ’’ти пададвайена тесам̣ на̄наппака̄рата̄дӣпанато. ‘‘итипетам̣ бхӯтам̣, итипетам̣ таччха’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.6) вийа хи ити-саддо идха а̄саннапаччаккхакаран̣аттхо, пи-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена ча несам̣ на̄наппака̄рабха̄во дӣпито, та̄ни ча гун̣асаллаккхан̣ака̄ран̣а̄ни саддха̄сампанна̄нам̣ вин̃н̃уджа̄тика̄нам̣ паччаккха̄ни хонти, тасма̄ та̄ни сам̣киттентена вин̃н̃уна̄ читтасса саммукхӣбхӯта̄нева катва̄ сам̣киттетабба̄нӣти дассенто ‘‘имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти а̄ха. еван̃хи нирӯпетва̄ киттенте йасса сам̣киттети, тасса бхагавати ативийа паса̄до хоти.

а̄ракатта̄ти килесехи сувидӯратта̄. арӣнанти килеса̄рӣнам̣. ара̄нанти сам̣са̄рачаккасса ара̄нам̣. хататта̄ти виддхам̣ситатта̄. паччайа̄дӣнанти чӣвара̄дипаччайа̄нан̃чева пӯджа̄ висеса̄нан̃ча. раха̄бха̄ва̄ти чаккхураха̄дӣнамабха̄вато. рахопа̄пакаран̣а̄бха̄во хи падаманатиккамма раха̄бха̄воти вуттам̣. евампи хи йатха̄дхиппетаматтхо лаббхатӣти. татоти висуддхимаггато (висуддхи. 1.123). йатха̄ ча висуддхимаггато, евам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄йа параматтхаман̃джӯса̄йам̣ (висуддхи. т̣ӣ. 1.124) несам̣ виттха̄ро гахетаббо.

йасма̄ джӣвако бахусо саттху сантике буддхагун̣е сутва̄ т̣хито, дит̣т̣хасаччата̄йа ча саттхуса̄сане вигатакатхам̣катхо, саттхугун̣акатхане ча веса̄раджджаппатто, тасма̄ со евам̣ виттха̄рато ева а̄ха̄ти вуттам̣ ‘‘джӣвако пана̄’’тиа̄ди. ‘‘еттха ча̄’’тиа̄дина̄ са̄маттхийаттхама̄ха. тха̄мо десана̄н̃а̄н̣амева, балам̣ пана дасабалан̃а̄н̣ам̣. виссаттханти бха̄ванапум̣сакападам̣, ана̄сан̇канти аттхо.

пан̃чаван̣н̣а̄йа̄ти кхуддика̄дивасена пан̃чапака̄ра̄йа. нирантарам̣ пхут̣ам̣ ахоси ката̄дхика̄рабха̄вато. каммантара̄йавасена хисса ран̃н̃о гун̣асарӣрам̣ кхатӯпахатам̣ хоти. касма̄ панеса джӣвакамева гаманасаджджа̄йа а̄н̣а̄петӣти а̄ха ‘‘има̄йа̄’’тиа̄ди.

158. ‘‘уттама’’нти ватва̄ на кевалам̣ уттамабха̄войеветтха ка̄ран̣ам̣, атха кхо аппасаддата̄пӣти дассетум̣ ‘‘ассайа̄наратхайа̄на̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. хаттхийа̄несу ча ниббисеванамева ган̣ханто хаттхинийопи каппа̄песи. пада̄нупаданти падаманугатам̣ падам̣ пурато гаччхантасса хаттхийа̄насса паде тесам̣ падам̣ катва̄, падасаддо четтха падавал̣ан̃дже. ниббутасса̄ти саббакилесадаратхавӯпасамасса. ниббутехева̄ти аппасаддата̄йа саддасан̇кхобханавӯпасамехева.

карен̣ӯти хаттхинипарийа̄йавачанам̣. кан̣ати саддам̣ каротӣти хи карен̣у, карова йасса̄, на дӣгхо дантоти ва̄ карен̣у,‘‘карен̣ука̄’’типи па̄т̣хо, нируттинайена падасиддхи. а̄роханасаджджанам̣ кутха̄дӣнам̣ бандханамева. опавайханти ра̄джа̄намупавахитум̣ саматтхам̣. ‘‘опагуйха’’нтипи пат̣ханти, ра̄джа̄намупагӯхитум̣ гопитум̣ саматтханти аттхо. ‘‘евам̣ кирасса̄’’тиа̄ди пан̣д̣итабха̄вавибха̄ванам̣. катха̄ ваттатӣти ладдхока̄сабха̄вена дхаммакатха̄ паваттати. ‘‘ран̃н̃о а̄сан̇ка̄ниваттанаттхам̣ а̄саннача̄рӣбха̄вена хаттхинӣсу иттхийо нисаджджа̄пита̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.158) а̄чарийадхаммапа̄латтхерена вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘иттхийо нисса̄йа пуриса̄нам̣ бхайам̣ на̄ма наттхи, сукхам̣ иттхипаривуто гамисса̄мӣ’’ти таттха ка̄ран̣ам̣ вуттамева. имина̄пи ка̄ран̣ена бхавитаббанти пана а̄чарийена евам̣ вуттам̣ сийа̄. ран̃н̃о паресам̣ дӯрупасан̇каманабха̄вадассанаттхам̣ та̄ пурисавесам̣ га̄ха̄петва̄ а̄вудхахаттха̄ ка̄рита̄. хаттхиника̄сата̄нӣти еттха хаттхинийо ева хаттхиника̄. ‘‘пан̃ча хаттхинийа̄ сата̄нӣ’’типи каттхачи па̄т̣хо, со айуттова ‘‘пан̃чаматтехи бхиккхусатехӣ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 1) вийа ӣдисесу паччхимападасса сама̄сассева дассанато. кассачидева̄ти саннипатите маха̄джане йасса кассачи ева, тадан̃н̃есампи а̄йатим̣ маггапхала̄намупаниссайоти а̄ха ‘‘са̄ маха̄джанасса упака̄ра̄йа бхависсатӣ’’ти.

пат̣иведесӣти н̃а̄песи. упача̄равачананти воха̄равачанаматтам̣ тенева адхиппетаттхасса апарийоса̄нато. тена̄ха ‘‘тадева аттано ручийа̄ карохӣ’’ти. имина̄йева хи тадаттхапарийоса̄нам̣. ман̃н̃асӣти пакатийа̄ва джа̄на̄си. тадева̄ти гамана̄гаманамева. йади гантука̄мо, гаччха, атха на гантука̄мо, ма̄ гаччха, аттано ручийеветтха пама̄н̣анти вуттам̣ хоти.

159. па̄т̣иекка̄йева сандхивасена паччека̄. ‘‘махан̃ча’’нти паде каран̣аттхе паччаттавачананти а̄ха ‘‘махата̄’’ти. махантасса бха̄во махан̃чам̣. на кевалам̣ ниггахӣтантавасенева па̄т̣хо, атха кхо а̄ка̄рантавасена̄пӣти а̄ха ‘‘махачча̄типи па̄л̣ӣ’’ти. йатха̄ ‘‘кхаттийа̄’’ти ваттаббе ‘‘кхатйа̄’’ти, евам̣ ‘‘махатийа̄’’ти ваттаббе махатйа̄. пуна ча-ка̄рам̣ катва̄ махачча̄ти сандхивасена падасиддхи. пуллин̇гавасена ваттаббе иттхилин̇гавасена випалла̄со лин̇гавипарийа̄йо. висесанан̃хи бхиййо висесйалин̇га̄дига̄хакам̣. тийоджанасата̄нанти паччекам̣ тийоджанасатапариман̣д̣ала̄нам̣. двиннам̣ маха̄рат̣т̣ха̄нам̣ иссарийасирӣти ан̇гамагадхарат̣т̣ха̄нама̄дхипаччама̄ха. тадаттхам̣ виварати ‘‘тасса̄’’тиа̄дина̄. пат̣имуккавет̣хана̄нӣти а̄бандхасировет̣хана̄ни. а̄саттакхагга̄нӣти ам̣се оламбанавасена саннаддха̄сӣни. ман̣идан̣д̣атомарети ман̣идан̣д̣ан̇кусе.

‘‘апара̄пӣ’’тиа̄дина̄ падаса̄ парива̄ра̄ вутта̄. кхуджджава̄манака̄ весавасена, кира̄тасавараандхака̄дайо джа̄тивасена та̄сам̣ парича̄ракинийо дассита̄. висса̄сикапуриса̄ти вассаваре сандха̄йа̄ха. кулабхогаиссарийа̄дивасена махатӣ матта̄ пама̄н̣аметесанти маха̄матта̄, маха̄нубха̄ва̄ ра̄джа̄мачча̄. виджджа̄дхаратарун̣а̄ вийа̄ти манта̄нубха̄вена виджджа̄майиддхисампанна̄ виджджа̄дхаракума̄рака̄ вийа. рат̣т̣хийапутта̄ти бходжапутта̄. рат̣т̣хе паричарантӣти хи луддака̄ рат̣т̣хийа̄, тесам̣ на̄на̄вудхапаричайата̄йа ра̄джабхат̣абхӯта̄ путта̄ти аттхо, антарарат̣т̣хабходжака̄нам̣ ва̄ путта̄ рат̣т̣хийапутта̄, кхаттийа̄ бходжара̄джа̄но. ‘‘ануйутта̄ бхаванту те’’тиа̄дӣсу вийа хи т̣ӣка̄йам̣ (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.159) вутто бходжасаддо бходжакава̄чакоти дат̣т̣хаббам̣. усса̄петва̄ти уддхам̣ паса̄ретва̄. джайасадданти ‘‘джайату маха̄ра̄джа̄’’тиа̄диджайапат̣ибаддхам̣ саддам̣. дханупантипариккхепоти дханупантипарива̄ро. саббаттха там̣га̄хакавасена ведитаббо. хаттхигхат̣а̄ти хаттхисамӯха̄. пахарама̄на̄ти пхусама̄на̄. ан̃н̃аман̃н̃асан̇гхат̣т̣ана̄ти авиччхедагаманена ан̃н̃аман̃н̃асамбандха̄. сен̣ийоти гандхикасен̣ӣдуссикасен̣ӣа̄дайо ‘‘анапалокетва̄ ра̄джа̄нам̣ ва̄ сан̇гхам̣ ва̄ ган̣ам̣ ва̄ пӯгам̣ ва̄ сен̣им̣ ва̄ ан̃н̃атра каппа̄ вут̣т̣ха̄пеййа̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 682) вийа. ‘‘ат̣т̣ха̄раса аккхобхин̣ӣ сенийо’’ти каттхачи ликханти, со анекесупи поттхакесу на дит̣т̣хо. анекасан̇кхйа̄ ча сена̄ хет̣т̣ха̄ ган̣ита̄ти айуттойева. тада̄ сабба̄вудхато сарова дӯрага̄мӣти катва̄ сарапатана̄тиккамаппама̄н̣ена ран̃н̃о парисам̣ сам̣видахати. киматтханти а̄ха ‘‘саче’’тиа̄ди.

сайам̣ бха̄йанат̣т̣хена читтутра̄со бхайам̣ йатха̄ татха̄ бха̄йатӣти катва̄. бха̄йитаббе ева ваттхусмим̣ бхайато упат̣т̣хите ‘‘бха̄йитаббамида’’нти бха̄йитабба̄ка̄рена тӣран̣ато н̃а̄н̣ам̣ бхайам̣ бхайато тӣретӣти катва̄. тенева̄ха висуддхимагге (висуддхи. 2.751) ‘‘бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ пана бха̄йати, на бха̄йатӣти? на бха̄йати. тан̃хи ‘атӣта̄ сан̇кха̄ра̄ нируддха̄, паччуппанна̄ нируджджханти, ана̄гата̄ нируджджхиссантӣ’ти тӣран̣аматтамева хотӣ’’ти. бха̄йанат̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄рамман̣ам̣ бхайам̣ бха̄йати етасма̄ти катва̄. бха̄йанахетут̣т̣хена оттаппам̣ бхайам̣ па̄пато бха̄йати етена̄ти катва̄. бхайа̄наканти бха̄йана̄ка̄ро. тепӣти дӣгха̄йука̄ дева̄пи. дхаммадесананти пан̃часу кхандхесу паннарасалаккхан̣апат̣иман̣д̣итам̣ дхаммадесанам̣. йебхуййена̄ти т̣хапетва̄ кхӣн̣а̄савадеве тадан̃н̃есам̣ васена ба̄хуллато. кхӣн̣а̄саватта̄ хи тесам̣ читтутра̄сабхайампи на уппаджджати. ка̄мам̣ сӣхопамасуттат̣т̣хакатха̄йам̣ (а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.33) читтутра̄сабхайампи тадаттхабха̄вена вуттам̣, идха пана пакаран̣а̄нурӯпато н̃а̄н̣абхайамева гахитам̣. сам̣веганти сахоттаппан̃а̄н̣ам̣. санта̄санти саббасо уббиджджанам̣. бха̄йитаббат̣т̣хена бхайамева бхӣмабха̄вена бхераванти бхайабхеравам̣, бхӣтаббаваттху. тена̄ха ‘‘а̄гаччхатӣ’’ти, етам̣ нарам̣ там̣ бхайабхеравам̣ а̄гаччхати нӯна̄ти аттхо.

бхӣрум̣ пасам̣сантӣти па̄пато бха̄йанато утра̄санато бхӣрум̣ пасам̣санти пан̣д̣ита̄. на хи таттха сӯранти тасмим̣ па̄пакаран̣е сӯрам̣ пагаббхадхам̣синам̣ на хи пасам̣санти. тена̄ха ‘‘бхайа̄ хи санто на каронти па̄па’’нти. таттха бхайа̄ти па̄путра̄сато, оттаппахетӯти аттхо.

чхамбхитасса̄ти тхамбхитасса, тха-ка̄расса чха-ка̄ра̄десо. тадаттхама̄ха ‘‘сакаласарӣрачалана’’нти, бхайавасена сакалака̄йапакампананти аттхо. уййодханам̣ сампаха̄ро.

екети уттаравиха̄рава̄сино. ‘‘ра̄джагахе’’тиа̄ди тесамадхиппа̄йавиваран̣ам̣. екекасмим̣ маха̄два̄ре две две катва̄ чатусат̣т̣хи кхуддакадва̄ра̄ни. ‘‘тада̄’’тиа̄дина̄ ака̄ран̣абха̄ве хетум̣ дассети.

ида̄ни сакава̄дам̣ дассетум̣ ‘‘айам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘джӣвако кира̄’’тиа̄ди а̄сан̇кана̄ка̄радассанам̣. асса̄ти аджа̄тасаттуран̃н̃о. уккан̣т̣хитоти анабхирато. чхаттам̣ усса̄петука̄мо ман̃н̃ети самбандхо. бха̄йитва̄ти бха̄йанахету. тасса̄ти джӣвакасса. саммасаддо сама̄наттхо, сама̄набха̄во ча вайена̄ти а̄ха ‘‘вайасса̄бхила̄по’’ти. вайена сама̄но вайассо йатха̄ ‘‘екара̄джа̄ хариссаван̣н̣о’’ти (джа̄. 1.2.17). сама̄насаддасса хи са̄десамиччханти саддавидӯ, тена абхила̄по а̄лапанам̣ татха̄, рул̣хӣниддесо еса, ‘‘ма̄риса̄’’ти а̄лапанамива. йатха̄ хи ма̄риса̄ти ниддуккхата̄бхила̄по садуккхепи нерайике вуччати ‘‘йада̄ кхо те ма̄риса сан̇куна̄ сан̇ку хадайе сама̄гаччхеййа̄’’тиа̄дӣсу, (ма. ни. 1.512) евам̣ йо кочи саха̄йо асама̄навайопи ‘‘самма̄’’ти вуччатӣти, тасма̄ саха̄йа̄бхила̄по иччева аттхо. каччи на ван̃чесӣти па̄л̣ийа̄ самбандхо. ‘‘на паламбхесӣ’’ти вуттепи идха парикаппаттхова самбхаватӣти вуттам̣ ‘‘на виппаламбхеййа̄сӣ’’ти, на палобхеййа̄сӣти аттхо. катха̄йа салла̄по, со ева ниггхосо татха̄.

винассеййа̄ти читтавигха̄тена вихан̃н̃еййа. ‘‘на там̣ дева̄’’тиа̄дивачанам̣ сандха̄йа ‘‘дал̣хам̣ катва̄’’ти вуттам̣. туритавасенидама̄мед̣итанти дассети ‘‘тарама̄нова̄’’ти имина̄. ‘‘абхиккама маха̄ра̄джа̄’’ти ватва̄ таттха ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘ете’’тиа̄ди вуттанти сасамбандхаматтхам̣ дассенто ‘‘маха̄ра̄джа чорабалам̣ на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха.

са̄ман̃н̃апхалапуччха̄ван̣н̣ана̄

160. айам̣ бахидва̄ракот̣т̣хакока̄со на̄гасса бхӯми на̄ма. тена̄ха ‘‘виха̄расса̄’’тиа̄ди. бхагавато теджоти буддха̄нубха̄во. ран̃н̃о сарӣрам̣ пхари йатха̄ там̣ сон̣адан̣д̣асса бра̄хман̣асса бхагавато сантикам̣ а̄гаччхантасса антованасан̣д̣агатасса. ‘‘аттано апара̄дхам̣ саритва̄ маха̄бхайам̣ уппаджджӣ’’ти идам̣ седамун̃чанасса ка̄ран̣адассанам̣. на хи буддха̄нубха̄вато седамун̃чанам̣ самбхавати ка̄йачиттапассаддхихетубха̄вато.

екети уттаравиха̄рава̄синойева. тадайуттамева̄ти дассети ‘‘имина̄’’тиа̄дина̄. абхима̄рети дхануггахе. дханапа̄ланти на̄л̣а̄гирим̣. со хи тада̄ на̄гарехи пӯджитадханара̄сино лаббханато ‘‘дханапа̄ло’’ти вохарӣйати. на кевалам̣ дит̣т̣хапуббатойева, атха кхо пакатийа̄пи бхагава̄ сан̃н̃а̄тоти дассетум̣ ‘‘бхагава̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. а̄кин̣н̣аваралаккхан̣оти баттим̣са маха̄пурисалаккхан̣е сандха̄йа̄ха. анубйан̃джанапат̣иман̣д̣итоти асӣта̄нубйан̃джане (джина̄лан̇ка̄рат̣ӣка̄йа виджа̄таман̇галаван̣н̣ана̄йам̣ виттха̄ро). чхаббан̣н̣а̄хи расмӣхӣти тада̄ ваттама̄на̄ расмийо. иссарийалӣл̣а̄йа̄ти иссарийавила̄сена. нану ча бхагавато сантике иссарийалӣла̄йа пуччха̄ ага̄равойева сийа̄ти чодана̄йа ‘‘пакати хеса̄’’тиа̄дима̄ха, пакатийа̄ пуччханато на ага̄равоти адхиппа̄йо. парива̄ретва̄ нисиннена бхиккхусан̇гхена пуре катепи аттхато тасса пурато нисинно на̄ма. тена̄ха ‘‘парива̄ретва̄’’тиа̄ди.

161. йена, тена̄ти ча бхумматтхе каран̣авачананти дассети ‘‘йаттха, таттха̄’’ти имина̄. йена ман̣д̣аласса два̄рам̣, тенӯпасан̇камӣти сампаттабха̄васса вуттатта̄ идха упагаманамева йуттанти а̄ха ‘‘упагато’’ти. ануччхавике екасмим̣ падесети йаттха вин̃н̃уджа̄тика̄ ат̣т̣хам̣су, тасмим̣. ко панеса ануччхавикападесо на̄ма? атидӯрата̄дичханисаджджадосавирахито падесо, напаччхата̄диат̣т̣ханисаджджадосавирахито ва̄. йатха̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ –

‘‘на паччхато на пурато, на̄пи а̄саннадӯрато;

на каччхе но пат̣ива̄те, на ча̄пи онатуннате;

име досе виссаджджетва̄, екамантам̣ т̣хита̄ ахӯ’’ти. (кху. па̄. ат̣т̣ха. евамичча̄дипа̄т̣хаван̣н̣ана̄; су. ни. ат̣т̣ха. 2.261);

тада̄ бхиккхусан̇гхе тун̣хӣбха̄васса анавасесато бйа̄питабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘тун̣хӣбхӯтам̣ тун̣хӣбхӯта’’нти виччха̄вачанам̣ вуттанти а̄ха ‘‘йато…пе… мева̄’’ти, йато йато бхиккхутоти аттхо. хаттхена, хаттхасса ва̄ кукатабха̄во хаттхакуккуччам̣, асан̃н̃амо, асампаджан̃н̃акирийа̄ ча. татха̄ па̄дакуккуччанти еттха̄пи. ва̄-саддо авуттавикаппане, тена тадан̃н̃опи чаккхусота̄диасан̃н̃амо наттхӣти вибха̄вито. таттха пана чаккхуасам̣йамо саббапат̣хамо дуннива̄рито ча̄ти тадабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ита’’нтиа̄ди вуттам̣.

виппасаннарахадамива̄ти ана̄вилодакасарамива. йенетарахи…пе… имина̄ ме…пе… хотӯти самбандхо. ан̃н̃о хи аттхаккамо, ан̃н̃о саддаккамоти а̄ха ‘‘йена̄’’тиа̄ди. таттха ка̄йика-ва̄часикена упасамена ладдхена ма̄насикопи упасамо анума̄нато ладдхо ева̄ти катва̄ ‘‘ма̄насикена ча̄’’ти вуттам̣. сӣлӯпасамена̄ти сӣласан̃н̃амена. вуттаматтхам̣ локапакатийа̄ са̄дхенто ‘‘дуллабхан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. ладдха̄ти лабхитва̄.

упасаманти а̄ча̄расампаттисан̇кха̄там̣ сам̣йамам̣. ‘‘ева’’нтиа̄дина̄ татха̄ иччха̄йа ка̄ран̣ам̣ дассети. соти аййако, удайабхаддо ва̄. ‘‘кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди тадаттха-саматтханам̣. гха̄тессатийева̄ти там̣ка̄ла̄пеккха̄йа вуттам̣. тена̄ха ‘‘гха̄тесӣ’’ти. идан̃хи сампатипеккхавачанам̣. пан̃чапариват̣т̣оти пан̃чара̄джапариват̣т̣о.

касма̄ евама̄ха, нану бхагавантамуддисса ра̄джа̄ на кин̃чи вадатӣти адхиппа̄йо. вачӣбхедети йатха̄вуттауда̄навачӣбхеде. тун̣хӣ ниравоти парийа̄йавачанаметам̣. ‘‘айа’’нтиа̄ди читтаджа̄нана̄ка̄радассанам̣. айам̣…пе… на саккхиссатӣти н̃атва̄ти самбандхо. вачана̄нантаранти уда̄навачана̄нантарам̣. йена̄ти йаттха падесе, йена ва̄ сотапатхена. йена пеманти еттха̄пи йатха̄рахамеса найо.

ката̄пара̄дхасса а̄лапанам̣ на̄ма дуккаранти сандха̄йа ‘‘мукхам̣ наппахотӣ’’ти вуттам̣. ‘‘а̄гама̄ кхо твам̣ маха̄ра̄джа йатха̄пема’’нти вачананиддит̣т̣хам̣ ва̄ тада̄ тадаттхадӣпана̄ка̄рена паваттам̣ на̄на̄найавичиттам̣ бхагавато мадхуравачанампи сандха̄йа евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. екампи хи аттхам̣ бхагава̄ йатха̄ сотӯнам̣ н̃а̄н̣ам̣ паваттати, татха̄ десети. йам̣ сандха̄йа ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣ ‘‘бхагавата̄ абйа̄катам̣ тантипадам̣ на̄ма наттхи, саббесан̃н̃ева аттхопи бха̄сито’’ти. пан̃чаха̄ка̄рехӣти ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу самабха̄ва̄дисан̇кха̄техи пан̃чахи ка̄ран̣ехи. вуттан̃хетам̣ маха̄ниддесе (маха̄ни. 38, 162) –

‘‘пан̃чаха̄ка̄рехи та̄дӣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хе та̄дӣ, чатта̄вӣти та̄дӣ, тин̣н̣а̄вӣти та̄дӣ, мутта̄вӣти та̄дӣ, там̣ниддеса̄ та̄дӣ.

катхам̣ араха̄ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хе та̄дӣ? араха̄ ла̄бхепи та̄дӣ, ала̄бхепи, йасепи, айасепи, пасам̣са̄йапи, нинда̄йапи, сукхепи, дуккхепи та̄дӣ, екам̣ че ба̄хам̣ гандхена лимпеййум̣, екам̣ че ба̄хам̣ ва̄сийа̄ таччхеййум̣, амусмим̣ наттхи ра̄го, амусмим̣ наттхи пат̣игхам̣, анунайапат̣игхавиппахӣно, уггха̄тинигха̄тивӣтиватто, ануродхавиродхасаматикканто, евам̣ араха̄ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хе та̄дӣ.

катхам̣ араха̄ чатта̄вӣти та̄дӣ? арахато…пе… тхамбхо, са̄рамбхо, ма̄но, атима̄но, мадо, пама̄до, саббе килеса̄, саббе дуччарита̄, саббе даратха̄, саббе парил̣а̄ха̄, саббе санта̄па̄, сабба̄ кусала̄бхисан̇кха̄ра̄ чатта̄ ванта̄ мутта̄ пахӣна̄ пат̣иниссат̣т̣ха̄, евам̣ араха̄ чатта̄вӣти та̄дӣ.

катхам̣ араха̄ тин̣н̣а̄вӣти та̄дӣ? араха̄ ка̄могхам̣ тин̣н̣о, бхавогхам̣ тин̣н̣о, дит̣т̣хогхам̣ тин̣н̣о, авиджджогхам̣ тин̣н̣о, саббам̣ сам̣са̄рапатхам̣ тин̣н̣о уттин̣н̣о ниттин̣н̣о атикканто саматикканто вӣтиватто, со вут̣т̣хава̄со чин̣н̣ачаран̣о джа̄тимаран̣асан̇кхайо, джа̄тимаран̣асам̣са̄ро (маха̄ни. 38) наттхи тасса пунаббхавоти, евам̣ араха̄ тин̣н̣а̄вӣти та̄дӣ.

катхам̣ араха̄ мутта̄вӣти та̄дӣ? арахато ра̄га̄ читтам̣ муттам̣ вимуттам̣ сувимуттам̣, доса̄, моха̄, кодха̄, упана̄ха̄, маккха̄, пал̣а̄са̄, исса̄йа, маччхарийа̄, ма̄йа̄йа, са̄т̣хеййа̄, тхамбха̄, са̄рамбха̄, ма̄на̄, атима̄на̄, мада̄, пама̄да̄, саббакилесехи, саббадуччаритехи, саббадаратхехи, саббапарил̣а̄хехи, саббасанта̄пехи, сабба̄кусала̄бхисан̇кха̄рехи читтам̣ муттам̣ вимуттам̣ сувимуттам̣; евам̣ араха̄ мутта̄вӣти та̄дӣ.

катхам̣ араха̄ там̣ниддеса̄ та̄дӣ? араха̄ ‘сӣле сати сӣлава̄’ти там̣ниддеса̄ та̄дӣ, ‘саддха̄йа сати саддхо’ти, ‘вӣрийе сати вӣрийава̄’ти, ‘сатийа̄ сати сатима̄’ти, ‘сама̄дхимхи сати сама̄хито’ти, ‘пан̃н̃а̄йа сати пан̃н̃ава̄’ти, ‘виджджа̄йа сати тевиджджо’ти, ‘абхин̃н̃а̄йа сати чхал̣абхин̃н̃о’ти там̣ниддеса̄ та̄дӣ, евам̣ араха̄ там̣ниддеса̄ та̄дӣ’’ти.

бхагава̄ пана саббесампи та̄дӣнаматисайо та̄дӣ. тена̄ха ‘‘суппатит̣т̣хито’’ти. вуттампи четам̣ бхагавата̄ ка̄л̣ака̄ра̄масуттанте ‘‘ити кхо бхиккхаве татха̄гато дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄таббесу дхаммесу та̄дӣйева та̄дӣ, тамха̄ ча пана та̄димха̄ ан̃н̃о та̄дӣ уттаритаро ва̄ пан̣ӣтатаро ва̄ наттхӣти вада̄мӣ’’ти (а. ни. 4.24). атха ва̄ пан̃чавидха̄рийиддхисиддхехи пан̃чаха̄ка̄рехи та̄дилаккхан̣е суппатит̣т̣хитоти аттхо. вуттан̃хетам̣ а̄йасмата̄ дхаммасена̄патина̄ пат̣исамбхида̄магге –

‘‘катама̄ арийа̄ иддхи? идха бхиккху саче а̄кан̇кхати ‘пат̣икӯле аппат̣икӯласан̃н̃ӣ вихареййа’нти, аппат̣икӯласан̃н̃ӣ таттха вихарати, саче а̄кан̇кхати ‘аппат̣икӯле пат̣икӯласан̃н̃ӣ вихареййа’нти, пат̣икӯласан̃н̃ӣ таттха вихарати, саче а̄кан̇кхати ‘пат̣икӯле ча аппат̣икӯле ча аппат̣икӯласан̃н̃ӣ вихареййа’нти, аппат̣икӯласан̃н̃ӣ таттха вихарати, саче а̄кан̇кхати ‘аппат̣икӯле ча пат̣икӯле ча пат̣икӯласан̃н̃ӣ вихареййа’нти, пат̣икӯласан̃н̃ӣ таттха вихарати, саче а̄кан̇кхати ‘пат̣икӯле ча аппат̣икӯле ча тадубхайам̣ абхиниваджджетва̄ упеккхако вихареййам̣ сато сампаджа̄но’ти, упеккхако таттха вихарати сато сампаджа̄но’’ти (пат̣и. ма. 3.17).

бахиддха̄ти са̄санато бахисамайе.

162. еса̄ти бхиккхусан̇гхасса вандана̄ка̄ро. таматтхам̣ локасиддха̄йа упама̄йа са̄дхетум̣ ‘‘ра̄джа̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. ока̄санти пуччхитаббат̣т̣ха̄нам̣.

на ме пан̃хависсаджджане бха̄ро аттхӣти саттху саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рата̄йа аттхато а̄панна̄йа дассанам̣. ‘‘йади а̄кан̇кхасӣ’’ти вуттейева хи еса аттхо а̄панно хоти. саббам̣ те виссаджджесса̄мӣти еттха̄пи айам̣ найо. ‘‘йам̣ а̄кан̇кхаси, там̣ пуччха̄’’ти вачаненева хи айаматтхо сиджджхати. аса̄дха̄ран̣ам̣ саббан̃н̃упава̄ран̣анти самбандхо. йади ‘‘йада̄кан̇кхасӣ’’ти на ваданти, атха катхам̣ вадантӣти а̄ха ‘‘сутва̄’’тиа̄ди. падесан̃а̄н̣ейева т̣хитатта̄ татха̄ вадантӣти ведитаббам̣. буддха̄ пана саббан̃н̃упава̄ран̣ам̣ пава̄рентӣти самбандхо.

‘‘пуччха̄вусо йада̄кан̇кхасӣ’’тиа̄дӣни суттапада̄ни йесам̣ пуггала̄нам̣ васена а̄гата̄ни, там̣ дассанаттхам̣ ‘‘йаккханариндадевасаман̣абра̄хман̣апарибба̄джака̄на’’нти вуттам̣. таттха хи ‘‘пуччха̄вусо йада̄кан̇кхасӣ’’ти а̄л̣авакасса йаккхасса ока̄сакаран̣ам̣, ‘‘пуччха маха̄ра̄джа̄’’ти наринда̄нам̣, ‘‘пуччха ва̄сава̄’’тиа̄ди дева̄наминдасса, ‘‘тена хӣ’’тиа̄ди саман̣а̄нам̣, ‘‘ба̄варисса ча̄’’тиа̄ди бра̄хман̣а̄нам̣, ‘‘пуччха мам̣ сабхийа̄’’тиа̄ди парибба̄джака̄нам̣ ока̄сакаран̣анти дат̣т̣хаббам̣. ва̄сава̄ти дева̄наминда̄лапанам̣. тадетан̃хи саккапан̃хасутте. манасиччхасӣти манаса̄ иччхаси.

ката̄вака̄са̄ти йасма̄ тумхе майа̄ катока̄са̄, тасма̄ ба̄варисса ча туйхам̣ аджитасса ча саббесан̃ча сеса̄нам̣ йам̣ кин̃чи саббам̣ сам̣сайам̣ йатха̄ манаса̄ иччхатха, татха̄ пуччхавхо пуччхатха̄ти йоджана̄. еттха ча ба̄варисса сам̣сайам̣ манаса̄ пуччхавхо, тумха̄кам̣ пана саббесам̣ сам̣сайам̣ манаса̄ ча ан̃н̃атха̄ ча йатха̄ иччхатха, татха̄ пуччхавхоти адхиппа̄йо. ба̄варӣ хи ‘‘аттано сам̣сайам̣ манаса̄ва пуччхатха̄’’ти антева̄сике а̄н̣а̄песи. вуттан̃хи –

‘‘ана̄варан̣адасса̄вӣ, йади буддхо бхависсати;

манаса̄ пуччхите пан̃хе, ва̄ча̄йа виссаджессатӣ’’ти. (су. ни. 1011);

тадетам̣ па̄ра̄йанавагге. татха̄ ‘‘пуччха мам̣ сабхийа̄’’тиа̄дипи.

буддхабхӯминти буддхат̣т̣ха̄нам̣, а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ан̃ча. бодхисаттабхӯми на̄ма бодхисаттат̣т̣ха̄нам̣ па̄рамӣсамбхаран̣ан̃а̄н̣ам̣, бхӯмисаддо ва̄ аваттха̄ва̄чако, буддха̄ваттхам̣, бодхисатта̄ваттха̄йанти ча аттхо. екаттанайена хи паваттесу кхандхесу аваттха̄йева там̣ тада̄ка̄раниссита̄.

йо бхагава̄ бодхисаттабхӯмийам̣ падесан̃а̄н̣е т̣хито саббан̃н̃упава̄ран̣ам̣ пава̄реси, тасса тадева аччхарийанти самбандхо. катханти а̄ха ‘‘кон̣д̣ан̃н̃а пан̃ха̄нӣ’’тиа̄ди. таттха кон̣д̣ан̃н̃а̄ти готтавасена сарабхан̇гама̄лапанти. вийа̄карохӣти бйа̄карохи. са̄дхурӯпа̄ти са̄дхусабха̄ва̄. дхаммоти санантано павен̣ӣдхаммо. йанти а̄гаманакирийа̄пара̄масанам̣, йена ва̄ ка̄ран̣ена а̄гаччхати, тена вийа̄карохӣти самбандхо. вуддханти сӣлапан̃н̃а̄дӣхи вуддхиппаттам̣, гарунти аттхо. еса бха̄роти сам̣сайупаччхеданасан̇кха̄то есо бха̄ро, а̄гато бха̄ро тайа̄ авассам̣ вахитабботи адхиппа̄йо.

майа̄ ката̄вака̄са̄ бхонто пуччханту. касма̄ти че? ахан̃хи там̣ там̣ во бйа̄кариссам̣ н̃атва̄ сайам̣ локамимам̣, паран̃ча̄ти. сайанти ча сайамева парӯпадесена вина̄. евам̣ сарабхан̇гака̄ле саббан̃н̃упава̄ран̣ам̣ пава̄ресӣти самбандхо.

пан̃ха̄нанти дхаммайа̄гапан̃ха̄нам̣. антакаранти нит̣т̣ха̄накарам̣. сучиратена̄ти евам̣ на̄макена бра̄хман̣ена. пут̣т̣хунти пуччхитум̣. джа̄тийа̄ти пат̣исандхийа̄, ‘‘виджа̄тийа̄’’типи ваданти. пам̣сум̣ кӣл̣анто самбхавакума̄ро нисиннова хутва̄ пава̄ресӣти йоджетаббам̣.

таггха̄ти екам̣саттхе нипа̄то. йатха̄пи кусало татха̄ти йатха̄ саббадхаммакусало саббадхаммавидӯ буддхо джа̄на̄ти катхети, татха̄ те ахамаккхиссанти аттхо. джа̄на̄ти-саддо хи идха самбандхамупагаччхати. йатха̄ха ‘‘йена йасса хи самбандхо, дӯрат̣т̣хампи ча тасса та’’нти (са̄раттха. т̣ӣ. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄). джа̄нана̄ четтха катхана̄. йатха̄ ‘‘имина̄ имам̣ джа̄на̄тӣ’’ти вуттова̄йаматтхо а̄чарийена. ра̄джа̄ ча кхо там̣ йади ка̄хати ва̄,на ва̄ти йо там̣ идха пуччхитум̣ песеси, со корабйара̄джа̄ там̣ тайа̄ пуччхитаматтхам̣, тайа̄ ва̄ пут̣т̣хена майа̄ аккха̄таматтхам̣ йади кароту ва̄, на ва̄ кароту, ахам̣ пана йатха̄дхаммам̣ те аккхиссам̣ а̄чиккхисса̄мӣти вуттам̣ хоти. джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ пана –

‘‘ра̄джа̄ ча кхо танти ахам̣ там̣ пан̃хам̣ йатха̄ тумха̄кам̣ ра̄джа̄ джа̄на̄ти джа̄нитум̣ саккоти, татха̄ аккхиссам̣. тато уттари ра̄джа̄ йатха̄ джа̄на̄ти, татха̄ йади кариссати ва̄, на ва̄ кариссати, каронтасса ва̄ акаронтасса ва̄ тассеветам̣ бхависсати, майхам̣ пана досо наттхӣти дӣпетӣ’’ти (джа̄. ат̣т̣ха. 5.16.172) –

джа̄на̄ти-саддо ва̄кйадвайаса̄дха̄ран̣авасена вутто.

163. сиппамева сиппа̄йатанам̣ а̄йатанасаддасса таббха̄вавуттитта̄. апича сиккхитаббата̄йа сиппан̃ча там̣ сатта̄нам̣ джӣвитавуттийа̄ ка̄ран̣абха̄вато, ниссайабха̄вато ва̄ а̄йатанан̃ча̄ти сиппа̄йатанам̣. сеййатхиданти екова нипа̄то, нипа̄тасамуда̄йо ва̄. тасса те катамети идха аттхоти а̄ха ‘‘катаме пана те’’ти. име катаметипи паччекаматтхо йуджджати. евам̣ саббаттха. идан̃ча ваттабба̄пеккханавасена вуттам̣, тасма̄ те сиппа̄йатаника̄ катамети аттхо. ‘‘путхусиппа̄йатана̄нӣ’’ти хи са̄дха̄ран̣ато сиппа̄ни уддиситва̄ упари там̣там̣сиппӯпаджӣвинова ниддит̣т̣ха̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа катха̄йа. касма̄ти че? папан̃чам̣ парихаритука̄матта̄. ан̃н̃атха̄ хи йатха̄дхиппета̄ни та̄ва сиппа̄йатана̄ни дассетва̄ пуна там̣там̣сиппӯпаджӣвинопи дассетабба̄ сийум̣ тесамеветтха падха̄нато адхиппетатта̄. еван̃ча сати катха̄папан̃чо бхавеййа, тасма̄ там̣ папан̃чам̣ парихаритум̣ сиппӯпаджӣвӣхи там̣там̣сиппа̄йатана̄ни сан̇гахетва̄ евама̄ха̄ти таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘хаттха̄роха̄тиа̄дӣхи йе там̣ там̣ сиппам̣ нисса̄йа джӣванти, те дассетӣ’’ти вуттам̣. касма̄ти а̄ха ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди. сиппам̣ упанисса̄йа джӣвантӣти сиппӯпаджӣвино.

хаттхима̄рохантӣти хаттха̄роха̄, хаттха̄рул̣хайодха̄. хаттхим̣ а̄роха̄пайантӣти хаттха̄роха̄, хаттха̄чарийа хаттхиведжджа хаттхимен̣д̣а̄дайо. йена хи пайогена пурисо хаттхино а̄роханайогго хоти, там̣ хаттхисса пайогам̣ видха̄йанта̄нам̣ саббесампетесам̣ гахан̣ам̣. тена̄ха ‘‘саббепӣ’’тиа̄ди. таттха хаттха̄чарийа̄ на̄ма йе хаттхино, хаттха̄рохака̄нан̃ча сиккха̄пака̄. хаттхиведжджа̄ на̄ма хаттхибхисакка̄. хаттхимен̣д̣а̄ на̄ма хаттхӣнам̣ па̄дараккхака̄. хаттхим̣ ман̣д̣айанти раккхантӣти хаттхиман̣д̣а̄, тейева хаттхимен̣д̣а̄, хаттхим̣ миненти самма̄ видаханена хим̣сантӣти ва̄ хаттхимен̣д̣а̄.а̄ди-саддена хаттхӣнам̣ йавапада̄йака̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. асса̄роха̄ти еттха̄пи суддхахетукаттувасена йатха̄вуттова аттхо. ратхе нийутта̄ ратхика̄. ратхараккха̄ на̄ма ратхасса а̄н̣ираккхака̄. дханум̣ ган̣хантӣти дхануггаха̄, исса̄са̄, дханум̣ ган̣ха̄пентӣти дхануггаха̄, дханусиппасиккха̄пака̄ дханва̄чарийа̄.

челена челапат̣а̄ка̄йа йуддхе аканти гаччхантӣти челака̄, джайаддхаджага̄хака̄ти а̄ха ‘‘йе йуддхе’’тиа̄ди. джайадхаджанти джайанаттхам̣, джайака̄ле ва̄ паггахитадхаджам̣. пуратоти сена̄йа пуббе. йатха̄ татха̄ т̣хите сенике бйӯхавича̄ран̣авасена тато тато чалайанти учча̄лентӣти чалака̄ти вуттам̣ ‘‘идха ран̃н̃о’’тиа̄ди. сакун̣аггхиа̄дайо вийа мам̣сапин̣д̣ам̣ парасена̄самӯхасан̇кха̄там̣ пин̣д̣ам̣ са̄хасиката̄йа чхетва̄ чхетва̄ дайанти уппатитва̄ уппатитва̄ ниггаччхантӣти пин̣д̣ада̄йака̄. тена̄ха ‘‘те кира̄’’тиа̄ди. са̄хасам̣ каронтӣти са̄хасика̄, тейева маха̄йодха̄. пин̣д̣амива̄ти та̄лапхалапин̣д̣амива̄ти ваданти, ‘‘мам̣сапин̣д̣амива̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.163) а̄чарийена вуттам̣. саббаттха ‘‘а̄чарийена̄’’ти вутте а̄чарийадхаммапа̄латтхерова гахетаббо. дутийавикаппе пин̣д̣е джанасамӯхасан̇кха̄те саммадде дайанти уппатанта̄ вийа гаччхантӣти пин̣д̣ада̄йака̄, дайа-саддо гатийам̣, айа-саддасса ва̄ да-ка̄ра̄гамена ниппхатти.

уггатуггата̄ти сан̇га̄мам̣ патва̄ джавапараккама̄дивасена ативийа уггата̄. тадева̄ти парехи вуттам̣ тамева сӣсам̣ ва̄ а̄вудхам̣ ва̄. паккхандантӣти вӣрасӯрабха̄вена асаджджама̄на̄ парасенаманупависанти. тха̄маджавабалапараккама̄дисампаттийа̄ маха̄на̄гасадисата̄. тена̄ха ‘‘хаттхиа̄дӣсупӣ’’тиа̄ди. екантасӯра̄ти екачарасӯра̄ антасаддасса таббха̄вавуттито, сӯрабха̄вена ека̄кино хутва̄ йуджджханака̄ти аттхо. саджа̄лика̄ти саваммика̄. санна̄хо кан̇кат̣о ваммам̣ кавачо ураччхадо джа̄лика̄ти хи аттхато екам̣. сачаммика̄ти джа̄лика̄ вийа сарӣрапаритта̄н̣ена чаммена сачаммика̄. чаммакан̃чуканти чаммамайакан̃чукам̣. пависитва̄ти тасса анто хутва̄, пат̣имун̃читва̄ти вуттам̣ хоти. сарапаритта̄н̣ам̣ чамманти чаммапат̣исиббитам̣ челакам̣, чаммамайам̣ ва̄ пхалакам̣. балавасинеха̄ти са̄мини атисайапема̄. гхарада̄сайодха̄ти антоджа̄тада̄сапарийа̄панна̄ йодха̄, ‘‘гхарада̄сикапутта̄’’типи па̄т̣хо, антоджа̄тада̄сӣнам̣ путта̄ти аттхо.

а̄л̣а̄рам̣ вуччати маха̄насам̣, таттха нийутта̄ а̄л̣а̄рика̄.пӯвика̄ти пӯвасампа̄дака̄, йе пӯвамева на̄наппака̄рато сампа̄детва̄ виккин̣анта̄ джӣванти. кесанакхасан̣т̣хапана̄дивасена манусса̄нам̣ алан̇ка̄равидхим̣ каппенти сам̣видахантӣти каппака̄. чун̣н̣авилепана̄дӣхи малахаран̣аван̣н̣асампа̄данавидхина̄ нха̄пенти наха̄нам̣ каронтӣти нха̄пика̄. наванта̄дивидхина̄ паватто ган̣анагантхо антара̄ чхидда̄бха̄вена аччхиддакоти вуччати, тадева пат̣хентӣти аччхиддакапа̄т̣хака̄. хаттхена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панам̣, ган̣анам̣ ва̄ хаттхамудда̄. ан̇гулисан̇кочанан̃хи мудда̄ти вуччати, тена ча вин̃н̃а̄панам̣, ган̣анам̣ ва̄ хоти. хаттхасаддо четтха тадекадесесу ан̇гулӣсу дат̣т̣хаббо ‘‘на бхун̃джама̄но саббам̣ хаттхам̣ мукхе паккхиписса̄мӣ’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 618) вийа, тамупанисса̄йа джӣвантӣти муддика̄. тена̄ха ‘‘хаттхамудда̄йа̄’’тиа̄ди.

айака̄ро камма̄рака̄рако. дантака̄ро бхамака̄ро. читтака̄ро лепачиттака̄ро. а̄ди-саддена кот̣т̣акалекхакавилӣвака̄раит̣т̣хакака̄рада̄рука̄ра̄дӣнам̣ сан̇гахо. дит̣т̣хева дхаммети имасмим̣йева аттабха̄ве. каран̣аниппха̄данавасена дассетва̄. сандит̣т̣хикамева̄ти асампара̄йиката̄йа са̄мам̣ дат̣т̣хаббам̣, сайаманубхавитаббам̣ аттапаччаккханти аттхо. упаджӣвантӣти упанисса̄йа джӣванти. сукхитанти сукхаппаттам̣. тха̄мабалӯпетабха̄вова пӣн̣ананти а̄ха ‘‘пӣн̣итам̣ тха̄мабалӯпета’’нти. упарӣти девалоке. татха̄ уддхантипи. со хи мануссалокато упаримо. аггам̣ вийа̄ти аггам̣, пхалам̣. ‘‘каммасса кататта̄ пхаласса ниббаттанато там̣ каммасса аггисикха̄ вийа хотӣ’’ти а̄чарийена вуттам̣. апича сагганти уттамам̣, пхалам̣. сагганти сут̣т̣ху аггам̣, рӯпасадда̄дидасавидхам̣ аттано пхалам̣ ниппха̄детум̣ арахатӣти аттхо. суаггика̄ва нируттинайена соваггика̄, даккхин̣а̄садда̄пеккха̄йа ча саббаттха иттхилин̇ганиддесо. сукхоти сукхӯпа̄йо ит̣т̣хо канто. аггети ул̣а̄ре. аттана̄ парибхун̃джитаббам̣ ба̄хирам̣ рӯпам̣, аттано ван̣н̣апоккхарата̄ ван̣н̣оти айаметесам̣ висесо. даккханти вад̣д̣ханти ета̄йа̄ти даккхин̣а̄, паричча̄гамайам̣ пун̃н̃анти а̄ха ‘‘даккхин̣ам̣ да̄на’’нти.

магго са̄ман̃н̃ам̣ самитапа̄пасан̇кха̄тасса саман̣асса бха̄воти катва̄, тасса випа̄катта̄ арийапхалам̣ са̄ман̃н̃апхалам̣.‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄дина̄ маха̄ваггасам̣йуттапа̄л̣ивасена тадаттхам̣ са̄дхети. там̣ еса ра̄джа̄ на джа̄на̄ти арийадхаммасса аковидата̄йа. йасма̄ панеса ‘‘да̄сакассака̄дибхӯта̄нам̣ паббаджита̄нам̣ локато абхива̄дана̄дила̄бхо сандит̣т̣хикам̣ са̄ман̃н̃апхалам̣ на̄ма̄’’ти чинтетва̄ ‘‘аттхи ну кхо кочи саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ ӣдисаматтхам̣ джа̄нанто’’ти вӣмам̣санто пӯран̣а̄дике пуччхитва̄ тесам̣ катха̄йа анадхигатавитто бхагавантампи етаматтхам̣ пуччхи. тасма̄ вуттам̣ ‘‘да̄сакассакопамам̣ сандха̄йа пуччхатӣ’’ти.

ра̄джа̄мачча̄ти ра̄джакуласамуда̄гата̄ амачча̄, ануйуттакара̄джа̄но чева амачча̄ ча̄типи аттхо. кан̣хапаккханти йатха̄пуччхите аттхе лаббхама̄надит̣т̣хигатӯпасам̣хитам̣ сам̣килесапаккхам̣. суккапаккханти таббидхурам̣ упари сутта̄гатам̣ вода̄напаккхам̣. саман̣акола̄халанти саман̣акотӯхалам̣ там̣ там̣ саман̣ава̄да̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃авиродхам̣. саман̣абхан̣д̣ананти тенева виродхена ‘‘евам̣ва̄дӣнам̣ тесам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ айам̣ досо, евам̣ва̄дӣнам̣ тесам̣ айам̣ досо’’ти евам̣ там̣ там̣ ва̄дасса парибха̄санам̣. иссара̄нуваттако хи локоти дхаммата̄дассанена тадаттхасаматтханам̣. аттано десана̄косаллена ран̃н̃о бха̄рам̣ каронто, на тадан̃н̃ена паравамбхана̄дика̄ран̣ена.

164. ну-саддо вийа но-саддопи пуччха̄йам̣ нипа̄тоти а̄ха ‘‘абхиджа̄на̄си нӯ’’ти. айан̃ча̄ти еттха ча-саддо на кевалам̣ абхиджа̄на̄сипаденева, атха кхо ‘‘пуччхита̄’’ти падена ча̄ти самуччайаттхо. катхам̣ йоджетабботи ануйогамапанети ‘‘идан̃хӣ’’тиа̄дина̄. пуччхита̄ нӯти пуббе пуччхам̣ катта̄ ну. нам̣ пут̣т̣хабха̄ванти та̄дисам̣ пуччхитабха̄вам̣ абхиджа̄на̄си ну. на те саммут̣т̣ханти тава на памут̣т̣хам̣ вата̄ти аттхо. апха̄сукабха̄воти татха̄ бха̄санена асукхабха̄во. пан̣д̣итапатирӯпака̄нанти (са̄мам̣ вийа аттано сакка̄ра̄нам̣ пан̣д̣итабха̄са̄нам̣) а̄мам̣ вийа пакка̄нам̣ пан̣д̣ита̄ бха̄са̄нам̣. (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.163) па̄л̣ипадааттхабйан̃джанесӯти па̄л̣исан̇кха̄те паде, тадаттхе таппарийа̄паннаккхаре ча, ва̄кйапарийа̄йо ва̄ бйан̃джанасаддо ‘‘аккхарам̣ падам̣ бйан̃джана’’нтиа̄дӣсу (нетти. 28) вийа. бхагавато рӯпам̣ сабха̄во вийа рӯпамасса̄ти бхагавантарӯпо, бхагава̄ вийа екантапан̣д̣итоти аттхо.

пӯран̣акассапава̄даван̣н̣ана̄

165. екамида̄ханти еттха иданти нипа̄таматтам̣, екам̣ самайамиччева аттхо. саммодети саммоданам̣ каротӣти саммоданӣйам̣. анӣйасаддо хи бахула̄ катваттха̄бхидха̄йако йатха̄ ‘‘ниййа̄ника̄’’ти, (дха. са. суттантадукама̄тика̄ 97) саммоданам̣ ва̄ джанетӣти саммоданийам̣ таддхитавасена. саритаббанти са̄ран̣ӣйам̣, саран̣асса ануччхавиканти ва̄ са̄ран̣ийам̣, етаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘саммодаджанакам̣ саритаббайуттака’’нти вуттам̣, саритаббайуттаканти ча саран̣а̄нуччхавиканти аттхо.

166. сахаттха̄ти сахаттхенева, тена суддхакатта̄рам̣ дассети, а̄н̣аттийа̄ти пана хетукатта̄рам̣, ниссаггийатха̄вара̄дайопи идха сахаттха каран̣енева сан̇гахита̄. хаттха̄дӣнӣти хаттхапа̄дакан̣н̣ана̄са̄дӣни. пачанам̣ даханам̣ виба̄дхананти а̄ха ‘‘дан̣д̣ена уппӣл̣ентасса̄’’ти. папан̃часӯданийам̣ на̄ма маджджхима̄гамат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘пачато’’ти етасса ‘‘таджджентасса ва̄’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 3.97) дутийопи аттхо вутто, идха пана таджджанам̣, парибха̄санан̃ча дан̣д̣ена сан̇гахетва̄ ‘‘дан̣д̣ена уппӣл̣ентасса иччева вутта’’нти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.166) а̄чарийена вуттам̣, адхуна̄ пана поттхакесу ‘‘таджджентасса ва̄’’ти па̄т̣хопи бахусо диссати. соканти сокака̄ран̣ам̣, сочанантипи йуджджати ка̄ран̣асампа̄данена пхалассапи каттаббато. парехӣти аттано вачанакарехи каммабхӯтехи. пхандатоти еттха парасса пханданавасена суддхакаттуттхо на лаббхати, атха кхо аттано пханданавасенева̄ти а̄ха ‘‘парам̣ пхандантам̣ пханданака̄ле сайампи пхандато’’ти, аттана̄ катена парасса виба̄дханапайогена сайампи пхандатоти аттхо. ‘‘атипа̄та̄пайато’’ти падам̣ суддхакаттари, хетукаттари ча паваттатӣти дассети ‘‘ханантасса̄пи хана̄пентасса̄пӣ’’ти имина̄. саббаттха̄ти ‘‘а̄дийато’’тиа̄дӣсу. каран̣ака̄ран̣авасена̄ти сайам̣ка̄рапарам̣ка̄равасена.

гхарабхиттийа̄ анто ча бахи ча сандхи гхарасандхи. кин̃чипи асесетва̄ ниравасесо лопо вилумпанам̣ ниллопоти а̄ха ‘‘маха̄вилопа’’нти. ека̄га̄ре нийутто вилопо ека̄га̄рико. тена̄ха ‘‘екамева̄’’тиа̄ди. ‘‘парипантхе тит̣т̣хато’’ти еттха аччхинданаттхамева тит̣т̣хатӣти айаматтхо пакаран̣ато сиддхоти дассети ‘‘а̄гата̄гата̄на’’нтиа̄дина̄. ‘‘парито саббасо пантхе хананам̣ парипантхо’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.166) айаматтхопи а̄чарийена вутто. каромӣти сан̃н̃а̄йа̄ти сан̃четаникабха̄вама̄ха, тенетам̣ дассети ‘‘сан̃чичча каротопи на карӣйати на̄ма, пагева асан̃чичча̄’’ти. па̄пам̣ на карӣйатӣти пуббе асато уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄ па̄пам̣ акатамева на̄ма. тена̄ха ‘‘наттхи па̄па’’нти.

йади евам̣ катхам̣ сатта̄ па̄пе паваттантӣти аттано ва̄де парехи а̄ропитам̣ досамапанетука̄мо пӯран̣о имаматтхампи дассетӣти а̄ха ‘‘сатта̄ пана̄’’тиа̄ди. сан̃н̃а̄маттаметам̣ ‘‘па̄пам̣ каронтӣ’’ти, па̄пам̣ пана наттхева̄ти вуттам̣ хоти. евам̣ кирасса хоти – имесам̣ сатта̄нам̣ хим̣са̄дикирийа̄ атта̄нам̣ на па̄пун̣а̄ти тасса ниччата̄йа ниббика̄ратта̄, сарӣрам̣ пана ачетанам̣ кат̣т̣хакалин̇гарӯпамам̣, тасмим̣ викопитепи на кин̃чи па̄панти. парийанто вуччати неми парийоса̄не т̣хитатта̄. тена вуттам̣ а̄чарийена ‘‘ниситакхурамайанемина̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.166). дутийавикаппе чаккапарийоса̄намева парийанто, кхурена садисо парийанто йасса̄ти кхурапарийанто. кхураггахан̣ена четтха кхурадха̄ра̄ гахита̄ тадавародхато. па̄л̣ийам̣ чаккена̄ти чакка̄ка̄ракатена а̄вудхависесена. там̣ мам̣сакхалакаран̣асан̇кха̄там̣ нида̄нам̣ ка̄ран̣ам̣ йасса̄ти татонида̄нам̣, ‘‘паччаттавачанасса тоа̄десо, сама̄се часса лопа̄бха̄во’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.21) ат̣т̣хакатха̄су вутто. ‘‘паччаттаттхе ниссаккавачанампи йуджджатӣ’’ти (са̄раттха. т̣ӣ. пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄) а̄чарийаса̄рипуттаттхеро. ‘‘ка̄ран̣аттхе нипа̄тасамуда̄йо’’типи аккхарачинтака̄.

ган̇га̄йа даккхин̣адиса̄ аппатирӯпадесо, уттарадиса̄ пана патирӯпадесоти адхиппа̄йена ‘‘даккхин̣ан̃че’’тиа̄ди вуттам̣, тан̃ча десадиса̄падесена таннива̄сино сандха̄йа̄ти дассетум̣ ‘‘даккхин̣атӣре’’тиа̄дима̄ха. хананада̄накирийа̄ хи тада̄йатта̄. маха̄йа̄ганти маха̄виджитаран̃н̃о йан̃н̃асадисампи маха̄йа̄гам̣. дамасаддо индрийасам̣варасса, упосатхасӣласса ча ва̄чакоти а̄ха ‘‘индрийадамена упосатхакаммена̄’’ти. кечи пана упосатхакаммена̄’ти идам̣ индрийадамасса висесанам̣, тасма̄ ‘упосатхакаммабхӯтена индрийадамена̄’ти’’ аттхам̣ ваданти, тадайуттамева тадубхайаттхава̄чакатта̄ дамасаддасса, аттхадвайасса ча висесавуттито. адхуна̄ хи каттхачи поттхаке ва̄-саддо, ча-саддопи диссати. сӣласам̣йамена̄ти тадан̃н̃ена ка̄йикава̄часикасам̣варена. саччавачанена̄ти амосаваджджена. тасса висум̣ вачанам̣ локе гарутарапун̃н̃асамматабха̄вато. йатха̄ хи па̄падхаммесу муса̄ва̄до гарутаро, евам̣ пун̃н̃адхаммесу амосаваджджо. тена̄ха бхагава̄ итивуттаке –

‘‘екадхаммам̣ атӣтасса, муса̄ва̄дисса джантуно;

витин̣н̣апаралокасса, наттхи па̄пам̣ ака̄рийа’’нти. (итиву. 27);

паваттӣти йо кароти, тасса санта̄не пхалуппа̄дапаччайабха̄вена уппатти. еван̃хи ‘‘наттхи каммам̣, наттхи каммапхала’’нти акирийава̄дасса парипун̣н̣ата̄. сати хи каммапхале камма̄намакирийабха̄во катхам̣ бхависсати. саббатха̄пӣти ‘‘карото’’тиа̄дина̄ вуттена саббаппака̄ренапи.

лабуджанти ликучам̣. па̄папун̃н̃а̄нам̣ кирийамева пат̣иккхипати, на ран̃н̃а̄ пут̣т̣хам̣ сандит̣т̣хикам̣ са̄ман̃н̃апхалам̣ бйа̄каротӣти адхиппа̄йо. идан̃хи авадха̄ран̣ам̣ випа̄капат̣иккхепаниваттанаттхам̣. йо хи каммам̣ пат̣иккхипати, тена аттхато випа̄копи пат̣иккхиттойева на̄ма хоти. татха̄ хи ваккхати ‘‘каммам̣ пат̣иба̄хантена̄пӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.170-172).

пат̣ира̄джӯхи анабхибхаванӣйабха̄вена висесато джитанти виджитам̣, екасса ран̃н̃о а̄н̣а̄паваттидесо. ‘‘ма̄ майхам̣ виджите васатха̄’’ти апаса̄дана̄ паббаджитасса пабба̄джанасан̇кха̄та̄ вихет̣хана̄йева̄ти вуттам̣ ‘‘вихет̣хетабба’’нти. тена вуттасса аттхасса ‘‘евамета’’нти упадха̄ран̣ам̣ саллаккхан̣ам̣ угган̣ханам̣, тадамина̄ пат̣иккхипатӣти а̄ха ‘‘са̄рато агган̣ханто’’ти. тасса пана аттхасса аддханийабха̄ва̄па̄данавасена читтена сандха̄ран̣ам̣ никкуджджанам̣, тадамина̄ пат̣иккхипатӣти дассети ‘‘са̄равасенева…пе… ат̣т̣хапенто’’ти имина̄. са̄равасенева̄ти уттамавасенева, авитатхатта̄ ва̄ парехи анучча̄лито тхирабхӯто аттхо апхеггубха̄вена са̄роти вуччати, там̣васенева̄ти аттхо. ниссаран̣анти ват̣т̣ато ниййа̄нам̣. параматтхоти авипарӣтаттхо, уттамасса ва̄ н̃а̄н̣асса̄рамман̣абхӯто аттхо. бйан̃джанам̣ пана тена уггахитан̃чева никкуджджитан̃ча татха̄йева бхагавато сантике бха̄ситатта̄.

маккхалигоса̄лава̄даван̣н̣ана̄

168. убхайена̄ти хетупаччайапат̣иседхавачанена. ‘‘виджджама̄намева̄’’ти имина̄ сабха̄вато виджджама̄нассева пат̣иккхипане тасса ан̃н̃а̄н̣амева ка̄ран̣анти дассети. сам̣килесапаччайанти сам̣килиссанасса малӣнасса ка̄ран̣ам̣. висуддхипаччайанти сам̣килесато висуддхийа̄ вода̄насса паччайам̣. аттака̄рети паччаттавачанасса е-ка̄равасена падасиддхи йатха̄ ‘‘ванаппагумбе йатха̄ пхуситагге’’ти, (кху. па̄. 13; су. ни. 236) паччаттаттхе ва̄ бхуммавачанам̣ йатха̄ ‘‘идамписса хоти сӣласми’’нти (дӣ. ни. 1.194), тадеваттхам̣ дассети ‘‘аттака̄ро’’ти имина̄. со ча тена тена саттена аттана̄ ка̄таббакаммам̣, аттана̄ ниппха̄детаббапайого ва̄. тена̄ха ‘‘йена̄’’тиа̄ди. саббан̃н̃утанти самма̄самбодхим̣. танти аттана̄ катакаммам̣. дутийападена̄ти ‘‘наттхи парака̄ре’’ти падена. парака̄ро ча на̄ма парасса ва̄хаса̄ иджджханакапайого. тена вуттам̣ ‘‘йам̣ парака̄ра’’нтиа̄ди. ова̄да̄нуса̄санинти ова̄дабхӯтамануса̄саним̣, пат̣хамам̣ ва̄ ова̄до, паччха̄ ануса̄санӣ. ‘‘парака̄ра’’нти падасса упалаккхан̣авасена аттхадассанан̃четам̣, локуттарадхамме парака̄ра̄вассайо наттхӣти а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ маха̄сатта’’нти. аттхевеса локийадхамме йатха̄ там̣ амха̄кам̣ бодхисаттасса а̄л̣а̄рудаке нисса̄йа пан̃ча̄бхин̃н̃а̄локийасама̄паттила̄бхо, тан̃ча паччхимабхавикамаха̄саттам̣ сандха̄йа вуттам̣, паччекабодхисаттассапи еттхева сан̇гахо тесампи тадабха̄вато. мануссасобхагйатанти мануссесу субхагабха̄вам̣. еванти вуттаппака̄рена каммава̄дасса, кирийава̄дасса ча пат̣иккхипанена. джиначаккети ‘‘аттхи бхиккхаве каммам̣ кан̣хам̣ кан̣хавипа̄ка’’нтиа̄ди (а. ни. 4.232) найаппаватте камма̄нам̣, каммапхала̄нан̃ча аттхита̄паридӣпане буддхаса̄сане. паччанӣкакатханам̣ паха̄рада̄насадисанти ‘‘паха̄рам̣ дети на̄ма̄’’ти.

йатха̄вуттааттака̄рапарака̄ра̄бха̄вато ева сатта̄нам̣ паччаттапурисака̄ро на̄ма кочи наттхӣти сандха̄йа ‘‘наттхипурисака̄ре’’ти тасса пат̣иккхипанам̣ дассетум̣ ‘‘йена̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘деваттампӣ’’тиа̄дина̄, ‘‘мануссасобхагйата’’нтиа̄дина̄ ча вуттаппака̄ра̄. ‘‘бале патит̣т̣хита̄’’ти ватва̄ вӣрийамевидха баланти дассетум̣ ‘‘вӣрийам̣ катва̄’’ти вуттам̣. сатта̄нан̃хи дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика нибба̄насампаттиа̄вахам̣ вӣрийабалам̣ наттхӣти со пат̣иккхипати, нидассанаматтан̃четам̣ вода̄нийабаласса пат̣иккхипанам̣ сам̣килесикасса̄пи баласса тена пат̣иккхипанато. йади вӣрийа̄дӣни пурисака̄равевачана̄ни, атха касма̄ тесам̣ висум̣ гахан̣анти а̄ха ‘‘идам̣ но вӣрийена̄’’тиа̄ди. идам̣ но вӣрийена̄ти идам̣ пхалам̣ амха̄кам̣ вӣрийена паваттам̣. паваттавачанапат̣иккхепакаран̣авасена̄ти ан̃н̃есам̣ паваттавоха̄равачанасса пат̣иккхепакаран̣авасена. вӣрийатха̄мапараккамасамбандханена паваттабалава̄дӣнам̣ ва̄дасса пат̣иккхепакаран̣авасена ‘‘наттхи бала’’нти падамива сабба̄нипета̄ни тена а̄дӣйантӣти адхиппа̄йо. тан̃ча вачанӣйаттхато вуттам̣, вачанаттхато пана тасса̄ тасса̄ кирийа̄йа уссаннат̣т̣хена балам̣. сӯравӣрабха̄ва̄вахат̣т̣хена вӣрийам̣. тадева дал̣хабха̄вато, порисадхурам̣ вахантена паваттетаббато ча пурисатха̄мо. парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманавасена паваттийа̄ пурисапараккамоти ведитаббам̣.

рӯпа̄дӣсу саттависаттата̄йа сатта̄. ассасанапассасанавасена паваттийа̄ па̄н̣анато па̄н̣а̄ти имина̄ аттхена сама̄непи пададвайе екиндрийа̄дивасена па̄н̣е вибхаджитва̄ саттато висесам̣ катва̄ еса вадатӣти а̄ха ‘‘екиндрийо’’тиа̄ди. бхавантӣти бхӯта̄ти саттапа̄н̣апарийа̄йепи сати ан̣д̣акоса̄дӣсу самбхаванат̣т̣хена тато висеса̄ва, тена вутта̄ти дассети ‘‘ан̣д̣а…пе… вадатӣ’’ти имина̄. ваттхикосо габбха̄сайо. джӣванато па̄н̣ам̣ дха̄ренто вийа вад̣д̣ханато джӣва̄. тена̄ха ‘‘са̄лийава̄’’тиа̄ди. а̄дисаддена вирул̣хадхамма̄ тин̣аруккха̄ гахита̄. наттхи етесам̣ сам̣килесависуддхӣсу васо са̄маттхийанти аваса̄. татха̄ абала̄ авӣрийа̄. тена̄ха ‘‘теса’’нтиа̄ди. нийата̄ти нийамана̄, ачхеджджасутта̄вутасса абхеджджаман̣ино вийа нийатаппаваттита̄йа гатиджа̄тибандха̄паваггавасена нийа̄моти аттхо. таттха таттха̄ти та̄су та̄су джа̄тӣсу. чханнам̣ абхиджа̄тӣнам̣ самбандхӣбхӯта̄нам̣ гаманам̣ самава̄йена сама̄гамо. самбандхӣнирапеккхопи бха̄васаддо самбандхӣсахито вийа пакатийаттхава̄чакоти а̄ха ‘‘сабха̄войева̄’’ти, йатха̄ кан̣т̣акасса тиккхата̄, капиттхапхала̄дӣнам̣ париман̣д̣алата̄, мигапаккхӣнам̣ вичитта̄ка̄рата̄ ча, евам̣ саббасса̄пи локасса хетупаччайамантарена татха̄ татха̄ парин̣а̄мо акуттимо сабха̄войева̄ти аттхо. тена вуттам̣ ‘‘йена̄’’тиа̄ди. парин̣аманам̣ на̄наппака̄рата̄патти. йена̄ти саттапа̄н̣а̄дина̄. йатха̄ бхавитаббам̣, татхева̄ти самбандхо.

чхал̣абхиджа̄тийо парато виттха̄рӣйиссанти. ‘‘сукхан̃ча дуккхан̃ча пат̣исам̣ведентӣ’’ти ваданто маккхали адуккхамасукхабхӯмим̣ саббена саббам̣ на джа̄на̄тӣти вуттам̣ ‘‘ан̃н̃а̄ адуккхамасукхабхӯми наттхӣти дассетӣ’’ти. айам̣ ‘‘сукхан̃ча дуккхан̃ча пат̣исам̣ведентӣ’’ти вачанам̣ каран̣абха̄вена гахетва̄ вутта̄ а̄чарийасса мати. поттхакесу пана ‘‘ан̃н̃а̄ сукхадуккхабхӯми наттхӣти дассетӣ’’ти айамева па̄т̣хо дит̣т̣хо, на ‘‘адуккхамасукхабхӯмӣ’’ти. евам̣ сати ‘‘чхасвева̄бхиджа̄тӣсӯ’’ти вачанам̣ адхикаран̣абха̄вена гахетва̄ чхасу ева абхиджа̄тӣсу сукхадуккхапат̣исам̣веданам̣, на техи ан̃н̃аттха, та̄йева сукхадуккхабхӯми, на тадан̃н̃а̄ти дассетӣти вуттанти ведитаббам̣. айамева ча йуттатаро пат̣иккхепитаббасса аттхасса бхӯмивасена вуттатта̄. йади хи ‘‘сукхан̃ча дуккхан̃ча пат̣исам̣ведентӣ’’ти вачанена пат̣иккхепитаббасса дассанам̣ сийа̄, атха ‘‘ан̃н̃а̄ адуккхамасукха̄ наттхӣ’’ти дассеййа, на ‘‘адуккхамасукхабхӯмӣ’’ти дассанахетувачанасса бхӯмиаттха̄бха̄вато. дассети четам̣ та̄сам̣ бхӯмийа̄ абха̄вамева, тена вин̃н̃а̄йати айам̣ па̄т̣хо, айан̃чаттхо йуттатароти.

памукхайонӣнанти мануссесу кхаттийабра̄хман̣а̄дивасена, тираччха̄на̄дӣсу сӣхабйаггха̄дивасена падха̄найонӣнам̣, падха̄ната̄ четтха уттамата̄. тена̄ха ‘‘уттамайонӣна’’нти. сат̣т̣хи сата̄нӣти чха сахасса̄ни. ‘‘пан̃ча ча каммуно сата̄нӣ’’ти падасса аттхадассанам̣ ‘‘пан̃ча каммасата̄ни ча̄’’ти. ‘‘есева найо’’ти имина̄ ‘‘кевалам̣ таккаматтакена нираттхакам̣ дит̣т̣хим̣ дӣпетӣ’’ти имамеваттхаматидисати. еттха ча ‘‘таккаматтакена̄’’ти ваданто йасма̄ таккика̄ авассайабхӯтататхаттхаггахан̣аан̇кусанайамантарена ниран̇кусата̄йа парикаппанасса йам̣ кин̃чи аттана̄ парикаппитам̣ са̄рато ман̃н̃ама̄на̄ татхева абхинивисса таттха ча дит̣т̣хига̄хам̣ ган̣ханти, тасма̄ на тесам̣ дит̣т̣хиваттхусмим̣ вин̃н̃ӯхи вича̄ран̣а̄ ка̄табба̄ти имамадхиппа̄йам̣ вибха̄вети. кечӣти уттаравиха̄рава̄сино. пан̃чиндрийавасена̄ти чаккха̄дипан̃чиндрийавасена. те хи ‘‘чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йасан̇кха̄та̄ни има̄ни пан̃чиндрийа̄ни ‘пан̃ча камма̄нӣ’ти титтхийа̄ пан̃н̃апентӣ’’ти ваданти ‘‘ка̄йавачӣманокамма̄ни ча ‘тӣн̣и камма̄нӣ’ти’’. камманти ладдхӣти тадубхайам̣ ол̣а̄рикатта̄ парипун̣н̣акамманти ладдхи. манокаммам̣ анол̣а̄рикатта̄ упад̣д̣хакамманти ладдхӣти йоджана̄. ‘‘два̄сат̣т̣хи пат̣ипада̄’’ти ваттаббе сабха̄ванируттим̣ аджа̄нанто ‘‘дват̣т̣хипат̣ипада̄’’ти вадатӣти а̄ха ‘‘два̄сат̣т̣хи пат̣ипада̄’’ти. саддарачака̄ пана ‘‘два̄сат̣т̣хийа̄ салопо, аттама̄’’ти ваданти, тадайуттамева сабха̄ванируттийа̄ йогато асиддхатта̄. йади хи са̄ йогена сиддха̄ асса, евам̣ сабха̄ванируттийева сийа̄, татха̄ ча сати а̄чарийа̄нам̣ матена вируджджхатӣти ваданти. ‘‘чулла̄сӣти сахасса̄нӣ’’тиа̄дика̄ пана ан̃н̃атра дит̣т̣хапайога̄ сабха̄ванируттийева. диссати хи висуддхимагга̄дӣсу –

‘‘чулла̄сӣти сахасса̄ни, каппа̄ тит̣т̣ханти йе марӯ;

на твева тепи тит̣т̣ханти, двӣхи читтехи самохита̄’’ти. (висуддхи. 2.715; маха̄ни. 10, 39);

екасмим̣ каппети чатуннамасан̇кхйеййакаппа̄нам̣ ан̃н̃атарабхӯте екасмим̣ асан̇кхйеййакаппе. таттха̄пи ча виват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣсан̃н̃итам̣ екамева сандха̄йа ‘‘дват̣т̣хантаракаппа̄’’ти вуттам̣. на хи со ассутаса̄санадхаммо итаре джа̄на̄ти ба̄хирака̄намависайатта̄, аджа̄нанто евама̄ха̄ти аттхо.

ураббхе хананти, хантва̄ ва̄ джӣвитам̣ каппентӣти ораббхика̄. еса найо са̄кун̣ика̄дӣсупи. лудда̄ти вутта̄васесака̄ йе кечи ча̄туппададжӣвика̄ неса̄да̄. ма̄гавикападасмин̃хи рохита̄димигаджа̄тийева гахита̄. бандхана̄га̄ре нийоджентӣти бандхана̄га̄рика̄. курӯракамманта̄ти да̄рун̣акамманта̄. айам̣ саббопи кан̣хакаммапасутата̄йа кан̣ха̄бхиджа̄тӣти вадати кан̣хасса дхаммасса абхиджа̄ти аббхуппатти йасса̄ти катва̄. бхиккхӯти буддхаса̄сане бхиккхӯ. кан̣т̣акети чхандара̄ге. сан̃н̃огавасена тесам̣ паккхипанам̣. кан̣т̣акасадисачхандара̄гена сан̃н̃утта̄ бхун̃джантӣти хи адхиппа̄йена ‘‘кан̣т̣аке паккхипитва̄’’ти вуттам̣. касма̄ти че? йасма̄ ‘‘те пан̣ӣтапан̣ӣте паччайе пат̣исевантӣ’’ти тасса миччха̄га̄хо, тасма̄ н̃а̄йаладдхепи паччайе бхун̃джама̄на̄ а̄джӣвакасамайасса виломага̄хита̄йа паччайесу кан̣т̣аке паккхипитва̄ кха̄данти на̄ма̄ти вадати кан̣т̣акавуттика̄ти кан̣т̣акена йатха̄вуттена саха джӣвика̄. айан̃хисса па̄л̣ийева̄ти айам̣ маккхалисса ва̄дадӣпана̄ аттана̄ рачита̄ па̄л̣ийева̄ти йатха̄вуттаматтхам̣ саматтхети. кан̣т̣акавуттика̄ ева на̄ма еке апаре паббаджита̄ ба̄хирака̄ санти, те нӣла̄бхиджа̄тӣти вадатӣти аттхо. те хи сависесам̣ аттакиламатха̄нуйогамануйутта̄. татха̄ хи те кан̣т̣аке ваттанта̄ вийа бхавантӣти кан̣т̣акавуттика̄ти вутта̄. нӣласса дхаммасса абхиджа̄ти йасса̄ти нӣла̄бхиджа̄ти. евамитаресупи.

амха̄кам̣ сан̃н̃оджанаган̣т̣хо наттхӣти ва̄дино ба̄хиракапаббаджита̄ ниган̣т̣ха̄. екамева са̄т̣акам̣ паридаханта̄ екаса̄т̣ака̄. кан̣хато парисуддхо нӣло, тато пана лохитотиа̄дина̄ йатха̄ккамам̣ тасса парисуддхам̣ ва̄дам̣ дассетум̣ ‘‘име кира̄’’тиа̄ди вуттам̣. пан̣д̣аратара̄ти бхун̃джананаха̄напат̣иккхепа̄диватасама̄йогена парисуддхатара̄ кан̣ханӣламупа̄да̄йа лохитасса̄пи парисуддхабха̄вена ваттаббато. ода̄тавасана̄ти ода̄таваттхапаридахана̄. ачелакаса̄вака̄ти а̄джӣвакаса̄вакабхӯта̄. те кира а̄джӣвакаладдхийа̄ висуддхачиттата̄йа ниган̣т̣хехипи пан̣д̣аратара̄ халидда̄бха̄нампи пуриме упа̄да̄йа парисуддхабха̄ваппаттито. ‘‘ева’’нтиа̄дина̄ тасса чханда̄гаманам̣ дассети. нанда̄дӣнам̣ са̄вакабхӯта̄ паббаджита̄ а̄джӣвака̄. татха̄ а̄джӣвакинийо. нанда̄дайо кира татха̄рӯпам̣ а̄джӣвакапат̣ипаттим̣ уккам̣сам̣ па̄петва̄ т̣хита̄, тасма̄ ниган̣т̣хехи а̄джӣвакаса̄вакехи паббаджитехи пан̣д̣аратара̄ вутта̄ парамасукка̄бхиджа̄тӣти айам̣ тасса ладдхи.

пурисабхӯмийоти падха̄наниддесо. иттхӣнампи хета̄ бхӯмийо еса иччхатева. сатта дивасети аччантасан̃н̃огавачанам̣, еттакампи манда̄ момӯха̄ти. самба̄дхат̣т̣ха̄натоти ма̄тукуччхим̣ сандха̄йа̄ха. роданти чева вираванти ча тамануссаритва̄. кхеданам̣, кӣл̣анан̃ча кхид̣д̣а̄садденева сан̇гахетва̄ кхид̣д̣а̄бхӯми вутта̄. падасса никкхипанам̣ паданиккхипанам̣. йада̄ татха̄ падам̣ никкхипитум̣ саматтхо, тада̄ падавӣмам̣сабхӯми на̄ма̄ти бха̄во. вата̄ватасса джа̄нанака̄ле. бхиккху ча паннакотиа̄дипи тесам̣ ба̄хирака̄нам̣ па̄л̣ийева. таттха паннакоти бхиккха̄йа вичаран̣ако, тесам̣ ва̄ пат̣ипаттийа̄ пат̣ипаннако. джиноти джин̣н̣о джара̄васена хӣнадха̄туко, аттано ва̄ пат̣ипаттийа̄ пат̣ипаккхам̣ джинитва̄ т̣хито. со кира татха̄бхӯто дхаммампи кассачи на катхеси. тена̄ха ‘‘на кин̃чи а̄ха̄’’ти. от̣т̣хавадана̄дивиппака̄ре катепи кхаманавасена на кин̃чи катхетӣтипи ваданти. ала̄бхинти ‘‘со на кумбхимукха̄ пат̣игган̣ха̄тӣ’’тиа̄дина̄ найена маха̄сӣхана̄дасутте (дӣ. ни. 1.394; ма. ни. 1.155) вуттаала̄бхахетусама̄йогена ала̄бхим̣. татойева джигхаччха̄дуббалапаретата̄йа сайанапара̄йанат̣т̣хена саман̣ам̣ паннабхӯмӣти вадати.

а̄джӣвавуттисата̄нӣти сатта̄нама̄джӣвабхӯта̄ни джӣвика̄вуттисата̄ни. ‘‘парибба̄джакасата̄нӣ’’ти вуччама̄непи чеса сабха̄валин̇гамаджа̄нанто ‘‘парибба̄джакасате’’ти вадати. еваман̃н̃есупи. тена̄ха ‘‘парибба̄джакапаббаджджа̄сата̄нӣ’’ти. на̄габхаванам̣ на̄гаман̣д̣алам̣ йатха̄ ‘‘махим̣сакаман̣д̣ала’’нти. парама̄н̣уа̄ди раджо. пасуггахан̣ена ел̣акаджа̄ти гахита̄. мигаггахан̣ена руругавайа̄ди мигаджа̄ти. ган̣т̣химхӣти пхал̣умхи, паббети аттхо. ча̄тумаха̄ра̄джика̄дибрахмака̄йика̄дивасена, тесан̃ча антарабхедавасена бахӯ дева̄. таттха ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ екаччаантарабхедо маха̄самайасуттена (дӣ. ни. 2.331) дӣпетаббо. ‘‘со пана̄’’тиа̄дина̄ аджа̄нанто панеса бахӯ девепи сатта ева вадатӣти тасса аппама̄н̣атам̣ дассети. манусса̄пи ананта̄ти дӣпадесакулавам̣са̄джӣва̄дивибха̄гавасена. писа̄ча̄ ева песа̄ча̄, те апарапета̄дивасена махантамаханта̄, бахутара̄ти аттхо. ба̄хиракасамайе пана ‘‘чхаддантадахаманда̄кинийо кува̄л̣ийамучалиндана̄мена вохарита̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.168) а̄чарийена вуттам̣.

ган̣т̣хика̄ти паббаган̣т̣хика̄. паббаган̣т̣химхи хи павут̣асаддо. маха̄папа̄та̄ти маха̄тат̣а̄. па̄рисесанайена кхуддакапапа̄тасата̄ни. евам̣ супинесупи. ‘‘маха̄каппино’’ти идам̣ ‘‘маха̄каппа̄на’’нти аттхато ведитаббам̣. саддато панеса аджа̄нанто евам̣ вадатӣти на вича̄ран̣аккхамам̣. татха̄ ‘‘чулла̄сӣти сатасахасса̄нӣ’’ти идампи. со хи ‘‘чатура̄сӣти сатасахасса̄нӣ’’ти ваттумасакконто евам̣ вадати. саддарачака̄ пана ‘‘чатура̄сӣтийа̄ тулопо, часса чу, расса ло, двиттан̃ча̄’’ти ваданти. еттака̄ маха̄сара̄ти етаппама̄н̣авата̄ маха̄сарато, саттамаха̄саратоти вуттам̣ хоти. кира̄ти тасса ва̄да̄нуссаване нипа̄то. пан̣д̣итопи…пе… на гаччхати, касма̄? сатта̄нам̣ сам̣саран̣ака̄ласса нийатабха̄вато.

‘‘ачелакаватена ва̄ ан̃н̃ена ва̄ йена кеначӣ’’ти вуттаматидисати ‘‘та̄дисенева̄’’ти имина̄. тапокаммена̄ти тапакаран̣ена. еттха̄пи ‘‘та̄дисенева̄’’ти адхика̄ро. йо…пе… висуджджхати, со апарипаккам̣ каммам̣ парипа̄чети на̄ма̄ти йоджана̄. антара̄ти чатура̄сӣтимаха̄каппасатасахасса̄намаббхантаре. пхусса пхусса̄ти патва̄ патва̄. вуттапарима̄н̣ам̣ ка̄ланти чатура̄сӣтимаха̄каппасатасахассапама̄н̣ам̣ ка̄лам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – апарипаккам̣ сам̣саран̣анимиттам̣ каммам̣ сӣла̄дина̄ сӣгхам̣йева висуддхаппаттийа̄ парипа̄чети на̄ма. парипаккам̣ каммам̣ пхусса пхусса ка̄лена парипаккабха̄ва̄на̄па̄данена бйантим̣ вигаманам̣ кароти на̄ма̄ти. дон̣ена̄ти париминанадон̣атумбена. рӯпакавасенаттхо лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘митам̣ вийа̄’’ти. на ха̄панавад̣д̣ханам̣ пан̣д̣итаба̄лавасена̄ти дассети ‘‘на сам̣са̄ро’’тиа̄дина̄. вад̣д̣ханам̣ уккам̣со. ха̄панам̣ авакам̣со.

катасуттагул̣ети катасуттават̣т̣ийам̣. палетӣти парети йатха̄ ‘‘абхисампара̄йо’’ти, (маха̄ни. 69; чӯл̣ани. 85; пат̣и. ма. 3.4) ра-ка̄расса пана ла-ка̄рам̣ катва̄ евам̣ вуттам̣ йатха̄ ‘‘палибуддхо’’ти (чӯл̣ани. 15; ми. па. 3.6). со ча чура̄диган̣авасена гатийанти вуттам̣ ‘‘гаччхатӣ’’ти. има̄йа упама̄йа чеса сатта̄нам̣ сам̣са̄ро ануккамена кхӣйатева, на вад̣д̣хати париччхиннарӯпатта̄ти имаматтхам̣ вибха̄ветӣти а̄ха ‘‘сутте кхӣн̣е’’тиа̄ди. таттхева̄ти кхӣйанат̣т̣ха̄нейева.

аджитакесакамбалава̄даван̣н̣ана̄

171. диннанти деййадхаммасӣсена да̄начетана̄йева вутта̄. там̣мукхена ча пхаланти дассети ‘‘диннасса пхала̄бха̄ва’’нти имина̄. диннан̃хи мукхйато анна̄диваттху, там̣ катхамеса пат̣иккхиписсати. еса найо йит̣т̣хам̣ хутанти еттха̄пи. саббаса̄дха̄ран̣ам̣ маха̄да̄нам̣ маха̄йа̄го. па̄хунабха̄вена каттаббасакка̄ро па̄хунакасакка̄ро. пхаланти а̄нисам̣сапхалам̣, ниссандапхалан̃ча. випа̄коти садисапхалам̣. чатуран̇гасаманна̄гате да̄не т̣ха̄нантара̄дипатти вийа хи а̄нисам̣со, сан̇кхабра̄хман̣асса да̄не (джа̄. 1.10.39) та̄н̣ала̄бхаматтам̣ вийа ниссандо, пат̣исандхисан̇кха̄там̣ садисапхалам̣ випа̄ко. айам̣ локо, паралокоти ча каммуна̄ ладдхаббо вутто пхала̄бха̄вамева сандха̄йа пат̣иккхипанато. паччаккхадит̣т̣хо хи локо катхам̣ тена пат̣иккхитто сийа̄. ‘‘саббе таттха таттхева уччхиджджантӣ’’ти имина̄ ка̄ран̣ама̄ха, йаттха йаттха бхавайониа̄дӣсу т̣хита̄ име сатта̄, таттха таттхева уччхиджджанти, нирудайавина̄савасена винассантӣти аттхо. тесӯти ма̄та̄питӯсу. пхала̄бха̄вавасенева вадати, на ма̄та̄питӯнам̣, на̄пи тесу ида̄ни карийама̄насакка̄ра̄сакка̄ра̄намабха̄вавасена тесам̣ локе паччаккхатта̄. пуббул̣асса вийа имесам̣ сатта̄нам̣ уппа̄до на̄ма кевало, на чавитва̄ а̄гаманапуббако аттхӣти дассанаттхам̣ ‘‘наттхи сатта̄ опапа̄тика̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘чавитва̄ упападжджанака̄ сатта̄ на̄ма наттхӣ’’ти. саман̣ена на̄ма йа̄тха̄вато джа̄нантена кассачи акатхетва̄ сан̃н̃атена бхавитаббам̣, ан̃н̃атха̄ ахопурисика̄ на̄ма сийа̄. кин̃хи паро парасса кариссати, татха̄ ча аттано сампа̄данасса кассачи авассайо ева на сийа̄ таттха таттхева уччхиджджанатоти имаматтхам̣ сандха̄йа ‘‘йе иман̃ча…пе… паведентӣ’’ти а̄ха. айам̣ ат̣т̣хакатха̄васесако аттхо.

чатӯсу маха̄бхӯтесу нийутто ча̄тумаха̄бхӯтико, аттхаматтато пана дассетум̣ ‘‘чатумаха̄бхӯтамайо’’ти вуттам̣. йатха̄ хи маттика̄йа ниббаттам̣ бха̄джанам̣ маттика̄майам̣, евамайампи чатӯхи маха̄бхӯтехи ниббатто чатумаха̄бхӯтамайоти вуччати. аджджхаттикапатхавӣдха̄тӯти саттасанта̄нагата̄ патхавӣдха̄ту. ба̄хирапатхавӣдха̄тунти бахиддха̄ маха̄патхавим̣, тена патхавӣйева ка̄йоти дассети. анугаччхатӣти анубандхати. убхайена̄пӣти пададвайенапи. упети упагаччхатӣти ба̄хирапатхавика̄йато тадекадесабхӯта̄ патхавӣ а̄гантва̄ аджджхаттикабха̄ваппатти хутва̄ саттабха̄вена сан̣т̣хита̄, са̄ ча маха̄патхавӣ гхат̣а̄дигатапатхавӣ вийа ида̄ни тамева ба̄хирам̣ патхавика̄йам̣ самуда̄йабхӯтам̣ пуна упети упагаччхати, саббасо тена ба̄хирапатхавика̄йена ниббисесатам̣ екӣбха̄вамева гаччхатӣти аттхо. а̄па̄дӣсупи есева найоти еттха паджджуннена маха̄самуддато гахитаа̄по вийа вассодакабха̄вена пунапи маха̄самуддам̣, сӯрийарам̣сито гахитаиндаггисан̇кха̄татеджо вийа пунапи сӯрийарам̣сим̣, маха̄ва̄йуккхандхато ниггатамаха̄ва̄то вийа пунапи маха̄ва̄йуккхандхам̣ упети упагаччхатӣти парикаппана̄маттена дит̣т̣хигатикасса адхиппа̄йо.

маначчхат̣т̣ха̄ни индрийа̄нӣти манамева чхат̣т̣хам̣ йесам̣ чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йа̄нам̣, та̄ни индрийа̄ни. а̄ка̄сам̣ паккханданти тесам̣ висайабха̄ва̄ти ваданти. висайӣгахан̣ена хи висайа̄пи гахита̄ ева хонти. катхам̣ ган̣ита̄ ман̃чапан̃чама̄ти а̄ха ‘‘ман̃чо чева…пе… аттхо’’ти. а̄л̣а̄ханам̣ суса̄нанти аттхато екам̣. гун̣а̄гун̣апада̄нӣти гун̣адосакот̣т̣ха̄са̄ни. сарӣрамева ва̄ пада̄ни там̣там̣кирийа̄йа паджджитаббато. па̄ра̄ватапаккхиван̣н̣а̄нӣти па̄ра̄ватасса на̄ма паккхино ван̣н̣а̄ни. ‘‘па̄ра̄ватапаккхаван̣н̣а̄нӣ’’ти па̄т̣хо, па̄ра̄ватасакун̣асса паттаван̣н̣а̄нӣти аттхо. бхасманта̄ти чха̄рика̄парийанта̄. тена̄ха ‘‘чха̄рика̄васа̄намева̄’’ти. а̄хутисадденеттха ‘‘диннам̣ йит̣т̣хам̣ хута’’нти вуттаппака̄рам̣ да̄нам̣ саббампи гахитанти дассети ‘‘па̄хунакасакка̄ра̄дибхедам̣ диннада̄на’’нти имина̄, вирӯпекасесаниддесо ва̄ еса. аттхоти адхиппа̄йато аттхо саддато тасса анадхигамитатта̄. евамӣдисесу. даббанти муйхантӣти даттӯ, ба̄лапуггала̄, техи даттӯхи. ким̣ вуттам̣ хотӣти а̄ха ‘‘ба̄ла̄ дентӣ’’тиа̄ди. па̄л̣ийам̣ ‘‘локо аттхӣ’’ти мати йесам̣ те аттхика̄, ‘‘аттхӣ’’ти чедам̣ непа̄тикападам̣, тесам̣ ва̄до аттхикава̄до, там̣ аттхикава̄дам̣.

таттха̄ти тесу йатха̄вуттесу тӣсу миччха̄ва̄дӣсу. каммам̣ пат̣иба̄хати акирийава̄дибха̄вато. випа̄кам̣ пат̣иба̄хати саббена саббам̣ а̄йатим̣ упапаттийа̄ пат̣иккхипанато. випа̄канти ча а̄нисам̣саниссандасадисапхалавасена тивидхампи випа̄кам̣. убхайам̣ пат̣иба̄хати саббасо хетупат̣иседханенева пхаласса̄пи пат̣иседхитатта̄. убхайанти ча каммам̣ випа̄кампи. со хи ‘‘ахетӯ аппаччайа̄ сатта̄ сам̣килиссанти, висуджджханти ча̄’’ти ваданто каммасса вийа випа̄касса̄пи сам̣килесависуддхӣнам̣ паччайатта̄бха̄ваджотанато тадубхайам̣ пат̣иба̄хати на̄ма. випа̄ко пат̣иба̄хито хоти асати каммасмим̣ випа̄ка̄бха̄вато. каммам̣ пат̣иба̄хитам̣ хоти асати випа̄ке каммасса нираттхаката̄паттито. итӣти вуттаттханидассанам̣. аттхатоти сарӯпато, висум̣ висум̣ там̣там̣дит̣т̣хидӣпакабха̄вена па̄л̣ийам̣ а̄гата̄пи тадубхайапат̣иба̄хака̄ва̄ти аттхо. паччекам̣ тивидхадит̣т̣хика̄ ева те убхайапат̣иба̄хакатта̄. ‘‘убхайаппат̣иба̄хака̄’’ти хи хетувачанам̣ хетугаббхатта̄ тасса висесанасса. ахетукава̄да̄ чева̄тиа̄ди пат̣ин̃н̃а̄вачанам̣ таппхалабха̄вена ниччхитатта̄. тасма̄ випа̄капат̣иба̄хакатта̄ наттхикава̄да̄, каммапат̣иба̄хакатта̄ акирийава̄да̄, тадубхайапат̣иба̄хакатта̄ ахетукава̄да̄ти йатха̄ла̄бхам̣ хетупхалата̄самбандхо ведитаббо. йо хи випа̄капат̣иба̄ханена наттхикадит̣т̣хико уччхедава̄дӣ, со аттхато каммапат̣иба̄ханена акирийадит̣т̣хико, убхайапат̣иба̄ханена ахетукадит̣т̣хико ча хоти. сесадвайепи есева найо.

‘‘йе ва̄ пана̄’’тиа̄дина̄ тесаманудит̣т̣хика̄нам̣ нийа̄моккантивиниччхайо вутто. таттха тесанти пӯран̣а̄дӣнам̣. саджджха̄йантӣти там̣ дит̣т̣хидӣпакам̣ гантхам̣ йатха̄ татха̄ техи катам̣ уггахетва̄ пат̣ханти. вӣмам̣сантӣти тасса аттхам̣ вича̄ренти. ‘‘теса’’нтиа̄ди вӣмам̣сана̄ка̄радассанам̣. ‘‘карото…пе… уччхиджджатӣ’’ти евам̣ вӣмам̣санта̄нам̣ тесанти самбандхо. тасмим̣ а̄рамман̣ети йатха̄парикаппите каммапхала̄бха̄ва̄дике ‘‘карото на карӣйати па̄па’’нтиа̄ди найаппаватта̄йа миччха̄дассанасан̇кха̄та̄йа ладдхийа̄ а̄рамман̣е. миччха̄сати сантит̣т̣хатӣти миччха̄сатисан̇кха̄та̄ ладдхисахагата̄ тан̣ха̄ сантит̣т̣хати. ‘‘карото на карӣйати па̄па’’нтиа̄дивасена хи ануссавӯпаладдхе аттхе тада̄ка̄рапаривитакканехи савиггахе вийа сарӯпато читтасса паччупат̣т̣хите чирака̄лапаричайена ‘‘евамета’’нти ниджджха̄наккхамабха̄вӯпагамане, ниджджха̄наккхантийа̄ ча татха̄ татха̄ гахите пунаппунам̣ татхева а̄севантасса бахулӣкаронтасса миччха̄витаккена сама̄нӣйама̄на̄ миччха̄ва̄йа̄мупаттхамбхита̄ атам̣сабха̄вампи ‘‘там̣сабха̄ва’’нти ган̣хантӣ миччха̄ладдхисахагата̄ тан̣ха̄ муса̄ витатхам̣ саран̣ато паваттанато миччха̄сатӣти вуччати. чатуран̇гуттарат̣ӣка̄йампи (а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.30) чеса аттхо вуттойева. миччха̄сан̇каппа̄дайо вийа хи миччха̄сати на̄ма па̄т̣ийекко кочи дхаммо наттхи, тан̣ха̄сӣсена гахита̄нам̣ чатуннампи акусалаккхандха̄наметам̣ адхивачананти маджджхима̄гамат̣т̣хакатха̄йампи саллекхасуттаван̣н̣ана̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.83) вуттам̣.

читтам̣ екаггам̣ хотӣти йатха̄сакам̣ витакка̄дипаччайала̄бхена тасмим̣ а̄рамман̣е ават̣т̣хитата̄йа анекаггатам̣ паха̄йа екаггам̣ аппитам̣ вийа хоти, читтасӣсена четтха миччха̄сама̄дхи ева вутто. со хи паччайависесехи ладдхабха̄вана̄бало ӣдисе т̣ха̄не сама̄дха̄напатирӯпакакиччакаройева хоти ва̄лавиджджхана̄дӣсу вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣. джавана̄ни джавантӣти анекаккхаттум̣ тена̄ка̄рена пуббабха̄гийесу джаванава̄ресу паваттесу саннит̣т̣ха̄набхӯте саббапаччхиме джаванава̄ре сатта джавана̄ни джаванти. ‘‘пат̣хамаджаване сатекиччха̄ хонти, татха̄ дутийа̄дӣсӯ’’ти идам̣ дхаммасабха̄вадассанамева, на пана тасмим̣ кхан̣е тесам̣ тикиччха̄ кеначи сакка̄ ка̄тунти дассанам̣ тесвева т̣хатва̄ саттамаджаванасса авассамуппаджджама̄насса ниваттитум̣ асаккун̣еййатта̄, евам̣ лахупариватте ча читтава̄ре ова̄да̄нуса̄сана васена тикиччха̄йа асамбхавато. тена̄ха ‘‘буддха̄нампи атекиччха̄ аниваттино’’ти. арит̣т̣хакан̣т̣акасадиса̄ти арит̣т̣хабхиккхукан̣т̣акаса̄ман̣ерасадиса̄, те вийа атекиччха̄ аниваттино миччха̄дит̣т̣хигатика̄йева джа̄та̄ти вуттам̣ хоти.

таттха̄ти тесу тӣсу миччха̄дассанесу. кочи екам̣ дассанам̣ оккаматӣти йасса екасмим̣йева абхинивесо, а̄севана̄ ча паватта̄, со екамева дассанам̣ оккамати. кочи две, кочи тӣн̣ипӣти йасса двӣсу, тӣсупи ва̄ абхинивесо, а̄севана̄ ча паватта̄, со две, тӣн̣ипи оккамати, етена пана вачанена йа̄ пуббе ‘‘ити саббепете аттхато убхайаппат̣иба̄хака̄’’тиа̄дина̄ убхайаппат̣иба̄хаката̄мукхена дӣпита̄ аттхато сиддха̄ саббадит̣т̣хиката̄, са̄ пуббабха̄гийа̄. йа̄ пана миччхаттанийа̄моккантибхӯта̄, са̄ йатха̄сакам̣ паччайасамуда̄гамасиддхито бхинна̄рамман̣а̄нам̣ вийа висеса̄дхигама̄нам̣ екаджджхам̣ ануппаттийа̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аббокин̣н̣а̄ ева̄ти дассети. ‘‘екасмим̣ оккантепӣ’’тиа̄дина̄ тиссаннампи дит̣т̣хӣнам̣ сама̄наса̄маттхийатам̣, сама̄напхалатан̃ча вибха̄вети. сагга̄варан̣а̄дина̄ хета̄ сама̄наса̄маттхийа̄ чева сама̄напхала̄ ча, тасма̄ тиссопи чета̄ екасса уппанна̄пи аббокин̣н̣а̄ ева, ека̄йа випа̄ке динне итара̄ тасса̄ анубалаппада̄йика̄йоти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘патто саггамагга̄варан̣ан̃чева̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ ‘‘абхаббо’’тиа̄дина̄ тадеваттхам̣ а̄викароти. моккхамагга̄варан̣анти нибба̄напатхабхӯтасса арийамаггасса нива̄ран̣ам̣. пагева̄ти пат̣иккхепаттхе нипа̄то, моккхасан̇кха̄там̣ пана нибба̄нам̣ гантум̣ ка̄ на̄ма катха̄ти аттхо. апича пагева̄ти па̄ ева, пат̣хаматарамева моккхам̣ гантумабхаббо, моккхагаманатопи дӯратарамева̄ти вуттам̣ хоти. еваман̃н̃аттха̄пи йатха̄рахам̣.

‘‘ват̣т̣акха̄н̣у на̄меса сатто’’ти идам̣ вачанам̣ неййаттхамева, на нӣтаттхам̣. татха̄ хи вуттам̣ папан̃часӯданийам̣ на̄ма маджджхима̄гамат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘ким̣ панеса екасмим̣йева аттабха̄ве нийато хоти, уда̄ху ан̃н̃асмимпӣти? екасмим̣йева нийато, а̄севанавасена пана бхавантарепи там̣ там̣ дит̣т̣хим̣ рочетийева̄’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 3.103). акусалан̃хи на̄метам̣ абалам̣ дуббалам̣, на кусалам̣ вийа сабалам̣ маха̄балам̣, тасма̄ ‘‘екасмим̣йева аттабха̄ве нийато’’ти таттха вуттам̣. ан̃н̃атха̄ самматтанийа̄мо вийа миччхаттанийа̄мопи аччантико сийа̄, на ча аччантико. йадевам̣ ват̣т̣акха̄н̣уджотана̄ катхам̣ йуджджеййа̄ти а̄ха ‘‘а̄севанавасена̄’’тиа̄ди, тасма̄ йатха̄ саттан̇гуттарапа̄л̣ийам̣ ‘‘саким̣ нимуггопи нимугго ева ба̄ло’’ти [а. ни. 7.15 (аттхато сама̄нам̣)] вуттам̣, евам̣ ват̣т̣акха̄н̣уджотана̄пи вутта̄. йа̄дисе хи паччайе пат̣ичча айам̣ там̣ там̣ дассанам̣ окканто, пуна када̄чи таппат̣ипаккхе паччайе пат̣ичча тато сӣсуккхипанамасса на хотӣти на ваттаббам̣. тасма̄ таттха, (ма. ни. ат̣т̣ха. 3.102) идха ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘еварӯпасса хи йебхуййена бхавато вут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма наттхӣ’’ти йебхуййаггахан̣ам̣ катам̣, ити а̄севанавасена бхавантарепи там̣там̣дит̣т̣хийа̄ рочанато йебхуййенасса бхавато вут̣т̣ха̄нам̣ наттхӣти катва̄ ват̣т̣акха̄н̣уко на̄меса джа̄то, на пана миччхаттанийа̄масса аччантиката̄йа̄ти нӣхаритва̄ н̃а̄таббаттхата̄йа неййаттхамидам̣, на нӣтаттханти ведитаббам̣. йам̣ сандха̄йа абхидхаммепи ‘‘араха̄, йе ча путхуджджана̄ маггам̣ на пат̣илабхиссанти, те рӯпаккхандхан̃ча на париджа̄нанти, ведана̄ккхандхан̃ча на париджа̄ниссантӣ’’тиа̄ди (йама. 1.кхандхайамака 210) вуттам̣. патхавигопакоти йатха̄вуттака̄ран̣ена патхавипа̄лако. тадаттхам̣ саматтхетум̣ ‘‘йебхуййена̄’’тиа̄ди вуттам̣.

евам̣ миччха̄дит̣т̣хийа̄ парамаса̄ваджджа̄нуса̄рена сотӯнам̣ сатимуппа̄денто ‘‘тасма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тасма̄ти йасма̄ евам̣ сам̣са̄ракха̄н̣убха̄васса̄пи паччайо апан̣н̣акаджа̄то, тасма̄ париваджджеййа̄ти самбандхо. акалйа̄н̣аджананти калйа̄н̣адхаммавирахитаджанам̣ аса̄дхуджанам̣. а̄сӣвисанти а̄сума̄гатахала̄халам̣. бхӯтика̄моти дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтха̄нам̣ васена аттано гун̣ехи вуд̣д̣хика̄мо. вичаккхан̣оти пан̃н̃а̄чаккхуна̄ вивидхаттхасса пассако, дхӣроти аттхо.

пакудхакачча̄йанава̄даван̣н̣ана̄

174. ‘‘акат̣а̄’’ти еттха та-ка̄расса т̣а-ка̄ра̄десоти а̄ха ‘‘аката̄’’ти, самена, висамена ва̄ кеначипи хетуна̄ аката̄, на вихита̄ти аттхо. татха̄ акат̣авидха̄ти еттха̄пи. наттхи катавидхо каран̣авидхи етесанти акат̣авидха̄. пададвайена̄пи локе кеначи хетупаччайена несам̣ аниббаттабха̄вам̣ дассети. тена̄ха ‘‘евам̣ карохӣ’’тиа̄ди. иддхийа̄пи на ниммита̄ти кассачи иддхимато четовасиппаттасса пуггаласса, девасса, иссара̄дино ча иддхийа̄пи на ниммита̄. анимма̄пита̄ти кассачи анимма̄пита̄. ка̄мам̣ саддато йуттам̣, аттхато ча пуримена сама̄нам̣, татха̄пи па̄л̣ийамат̣т̣хакатха̄йан̃ча ана̄гатамева агахетаббабха̄ве ка̄ран̣анти дассети ‘‘там̣ нева па̄л̣ийа’’нтиа̄дина̄.

брахмаджа̄ласуттасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.30) вуттаттхамева. идаметтха йоджана̄маттам̣ – ван̃джха̄ти хи ван̃джхапасуван̃джхата̄ла̄дайо вийа апхала̄ кассачи аджанака̄, тена патхавика̄йа̄дӣнам̣ рӯпа̄диджанакабха̄вам̣ пат̣иккхипати. рӯпасадда̄дайо хи патхавика̄йа̄дӣхи аппат̣ибаддхавуттика̄ти тасса ладдхи. паббатасса кӯт̣амива т̣хита̄ти кӯт̣ат̣т̣ха̄, йатха̄ паббатакӯт̣ам̣ кеначи аниббаттитам̣ кассачи ча аниббаттакам̣, еваметепи саттака̄йа̄ти адхиппа̄йо. йамидам̣ ‘‘бӣджато ан̇кура̄ди джа̄йатӣ’’ти вуччати, там̣ виджджама̄намева тато никкхамати, на авиджджама̄нам̣, итаратха̄ ан̃н̃атопи ан̃н̃асса упаладдхи сийа̄, еваметепи саттака̄йа̄, тасма̄ есикат̣т̣ха̄йит̣т̣хита̄ти. т̣хитатта̄ти ниббика̄рабха̄вена суппатит̣т̣хитатта̄. на чалантӣти на вика̄рама̄паджджанти. вика̄ра̄бха̄вато хи тесам̣ саттаннам̣ ка̄йа̄нам̣ есикат̣т̣ха̄йит̣т̣хитата̄, анин̃джанан̃ча аттано пакатийа̄ ават̣т̣ха̄намева. тена̄ха ‘‘на випарин̣амантӣ’’ти. пакатинти сабха̄вам̣. авипарин̣а̄мадхамматта̄ ева на ан̃н̃аман̃н̃ам̣ упахананти. сати хи вика̄рама̄па̄детаббабха̄ве упагха̄таката̄ сийа̄, татха̄ ануггахетаббабха̄ве сати анугга̄хаката̄пӣти тадабха̄вам̣ дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘на̄ла’’нтиа̄ди вуттам̣. патхавӣйева ка̄йекадесатта̄ патхавика̄йо йатха̄ ‘‘самуддо дит̣т̣хо’’ти, патхависамӯхо ва̄ ка̄йасаддасса самӯхава̄чакатта̄ йатха̄ ‘‘хаттхика̄йо’’ти. джӣвасаттама̄нам̣ ка̄йа̄нам̣ ниччата̄йа ниббика̄рабха̄вато на хантаббата̄, на гха̄тетаббата̄ ча, тасма̄ нева кочи ханта̄, гха̄тета̄ ва̄ аттхӣти дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘саттаннам̣ твева ка̄йа̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. йади кочи ханта̄ наттхи, катхам̣ тесам̣ саттхаппаха̄роти таттха чодана̄йа̄ха ‘‘йатха̄’’тиа̄ди. таттха саттаннам̣ твева̄ти саттаннамева. итисаддо хеттха нипа̄таматтам̣. пахатанти пахаритам̣. екатодха̄ра̄дикам̣ саттхам̣. антаренева пависати, на тесу. идам̣ вуттам̣ хоти – кевалам̣ ‘‘ахам̣ имам̣ джӣвита̄ воропемӣ’’ти тесам̣ татха̄ сан̃н̃а̄маттамева, хананагха̄тана̄ди пана параматтхато наттхева ка̄йа̄нам̣ авикопанӣйабха̄ватоти.