1. брахмаджа̄ласуттам̣

парибба̄джакакатха̄ван̣н̣ана̄

1. етта̄вата̄ ча парамасан̣хасукхумагамбхӣрадуддаса̄некавидханайасамалан̇катам̣ брахмаджа̄ласса са̄дха̄ран̣ато ба̄хиранида̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни аббхантаранида̄нам̣ сам̣ван̣н̣енто аттха̄дхигамасса суниккхиттападамӯлакатта̄, суниккхиттападабха̄васса ча ‘‘идамева’’нти сабха̄вавибха̄ванена падавибха̄гена са̄дхетаббатта̄ пат̣хамам̣ та̄ва падавибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха ева’’нтиа̄дима̄ха. падавибха̄гена хи ‘‘идам̣ на̄ма етам̣ пада’’нти виджа̄нанена там̣там̣пада̄нурӯпам̣ лин̇гавибхатти вачана ка̄лапайога̄дикам̣ самма̄патит̣т̣ха̄панато йатха̄вуттасса падасса суниккхиттата̄ хоти, та̄йа ча аттхасса самадхигамийата̄. йатха̄ха ‘‘суниккхиттасса бхиккхаве – падабйан̃джанасса аттхопи сунайохотӣ’’тиа̄ди. апича самбандхато, падато, падавибха̄гато, падаттхато ануйогато, париха̄рато ча̄ти чхаха̄ка̄рехи аттхаван̣н̣ана̄ ка̄табба̄. таттха самбандхо на̄ма десана̄самбандхо, йам̣ локийа̄ ‘‘уммуггха̄то’’типи ваданти, со пана па̄л̣ийа̄ нида̄напа̄л̣ивасена, нида̄напа̄л̣ийа̄ ча сан̇гӣтивасена ведитаббо. пат̣хамамаха̄сан̇гӣтим̣ дассентена хи нида̄напа̄л̣ийа̄ самбандхо дассито, тасма̄ пада̄дивасенева сам̣ван̣н̣анам̣ каронто ‘‘ева’’нтиа̄дима̄ха. еттха ча ‘‘еванти нипа̄тападантиа̄дина̄ падато, падавибха̄гато ча сам̣ван̣н̣анам̣ кароти пада̄нам̣ таббисеса̄нан̃ча дасситатта̄. падавибха̄готи хи пада̄нам̣ висесойева адхиппето, на падавиггахо. пада̄ни ча падавибха̄го ча падавибха̄го. атха ва̄ падавибха̄го ча падавиггахо ча падавибха̄готи екасесавасена падападавиггаха̄пи падавибха̄гасаддена вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. падавиггахато пана ‘‘бхиккхӯнам̣ сан̇гхо’’тиа̄дина̄ упари сам̣ван̣н̣анам̣ кариссати, татха̄ падаттха̄нуйогапариха̄рехипи. еванти еттха луттаниддит̣т̣хаити-саддо а̄диаттхо антара̄садда ча садда̄дӣнампи сан̇гахитатта̄, найаггахан̣ена ва̄ те гахита̄. тена̄ха ‘‘метиа̄дӣни на̄мапада̄нӣ’’ти. итаратха̄ хи антара̄саддам̣ ча садда̄дӣнампи нипа̄табха̄во ваттаббо сийа̄. метиа̄дӣнӣти еттха пана а̄ди-саддена йа̄ва пат̣исаддо, та̄ва тадавасит̣т̣ха̄йева садда̄ сан̇гахита̄. пат̣ӣти упасаггападам̣ патисаддасса ка̄рийабха̄вато.

ида̄ни аттхуддха̄раккамена падаттхато сам̣ван̣н̣анам̣ каронто ‘‘аттхато пана̄’’тиа̄дима̄ха. имасмим̣ пана т̣ха̄не сотӯнам̣ сам̣ван̣н̣ана̄найакосаллаттхам̣ сам̣ван̣н̣ана̄ппака̄ра̄ ваттабба̄. катхам̣?

екана̄л̣ика̄ катха̄ ча, чатурасса̄ татха̄пи ча;

нисиннаваттика̄ чева, тидха̄ сам̣ван̣н̣анам̣ ваде.

таттха па̄л̣им̣ ватва̄ екекападасса аттхакатханам̣ ека̄йа на̄л̣ийа̄ минитасадисатта̄, екекам̣ ва̄ падам̣ на̄л̣ам̣ мӯлам̣, екамекам̣ падам̣ ва̄ на̄л̣ика̄ аттханиггаманамагго етисса̄ти катва̄ екана̄л̣ика̄ на̄ма. пат̣ипаккхам̣ дассетва̄, пат̣ипаккхасса ча упамам̣ дассетва̄, сапаккхам̣ дассетва̄, сапаккхасса ча упамам̣ дассетва̄, катханам̣ чатӯхи бха̄гехи вуттатта̄, чатта̄ро ва̄ расса̄ саллаккхан̣ӯпа̄йа̄ етисса̄ти катва̄ чатурасса̄ на̄ма, висабха̄гадхаммавасенева парийоса̄нам̣ гантва̄ пуна сабха̄гадхаммавасенева парийоса̄нагаманам̣ нисӣда̄петва̄ патит̣т̣ха̄петва̄ а̄ваттанайуттатта̄, нийамато ва̄ нисиннасса а̄раддхасса ватто сам̣ватто етисса̄ти катва̄ нисиннаваттика̄ на̄ма, йатха̄раддхасса аттхасса висум̣ висум̣ парийоса̄на̄пи нийутта̄ти вуттам̣ хоти, сода̄харан̣а̄ пана катха̄ ан̇гуттарат̣т̣хакатха̄йа тат̣т̣ӣка̄йам̣ ека̄дасанипа̄те гопа̄лакасуттаван̣н̣ана̄то гахетабба̄.

бхедакатха̄ татвакатха̄, парийа̄йакатха̄пи ча;

ити аттхаккаме видва̄, тидха̄ сам̣ван̣н̣анам̣ ваде.

таттха пакатиа̄дивича̄ран̣а̄ бхедакатха̄ йатха̄ ‘‘буджджхатӣти буддхо’’тиа̄ди. сарӯпавича̄ран̣а̄ татвакатха̄ йатха̄ ‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако’’тиа̄ди (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. 97; пат̣и. ма. 1.161). вевачанавича̄ран̣а̄ парийа̄йакатха̄ йатха̄ ‘‘буддхо бхагава̄ саббан̃н̃ӯ локана̄йако’’тиа̄ди (нетти. 38 вевачана̄ха̄равибхан̇ганиссито па̄л̣и).

пайоджанан̃ча пин̣д̣аттхо, анусандхи ча чодана̄;

париха̄ро ча саббаттха, пан̃чадха̄ ван̣н̣анам̣ ваде.

таттха пайоджанам̣ на̄ма десана̄пхалам̣, там̣ пана сутамайан̃а̄н̣а̄ди. пин̣д̣аттхо на̄ма виппакин̣н̣асса аттхасса сувиджа̄нанаттхам̣ сампин̣д̣етва̄ катханам̣. анусандхи на̄ма пуччха̄нусандха̄ди. чодана̄ на̄ма йатха̄вуттасса вачанасса виродхикатханам̣. париха̄ро на̄ма тасса авиродхикатханам̣.

уммуггха̄то падан̃чева, падаттхо падавиггахо;

ча̄лана̄ паччупат̣т̣ха̄нам̣, чхадха̄ сам̣ван̣н̣анам̣ ваде. (ваджира. т̣ӣ. пат̣хамамаха̄сан̇гӣтиван̣н̣ана̄);

таттха аджджхаттика̄динида̄нам̣ уммуггха̄то. ‘‘евамида’’нти на̄на̄видхена падависесата̄катханам̣ падам̣, саддаттха̄дхиппа̄йаттха̄ди падаттхо. анекадха̄ ниббачанам̣ падавиггахо.ча̄лана̄ на̄ма чодана̄. паччупат̣т̣ха̄нам̣ париха̄ро.

самут̣т̣ха̄нам̣ падаттхо ча, бха̄ва̄нува̄давидхайо;

виродхо париха̄ро ча, нигамананти ат̣т̣хадха̄.

таттха самут̣т̣ха̄нанти аджджхаттика̄динида̄нам̣. падаттхоти адхиппета̄надхиппета̄дивасена анекадха̄ падасса аттхо. бха̄воти адхиппа̄йо. анува̄давидхайоти пат̣хамавачанам̣ видхи, тада̄викаран̣авасена паччха̄ вачанам̣ анува̄до, висесанависесйа̄нам̣ ва̄ видха̄нува̄да саман̃н̃а̄. виродхоти аттханиччхайанаттхам̣ чодана̄. париха̄роти тасса̄ содхана̄. нигамананти анусандхийа̄ анурӯпам̣ аппана̄.

а̄дито тасса нида̄нам̣, ваттаббам̣ таппайоджанам̣;

пин̣д̣аттхо чева падаттхо, самбандхо адхиппа̄йако;

чодана̄ содхана̄ чети, ат̣т̣хадха̄ ван̣н̣анам̣ ваде.

таттха самбандхо на̄ма пубба̄парасамбандхо, йо ‘‘анусандхӣ’’ти вуччати. сеса̄ вуттаттха̄ва, евама̄дина̄ таттха таттха̄гате сам̣ван̣н̣ана̄ппака̄ре н̃атва̄ саббаттха йатха̄рахам̣ вичетабба̄ти.

еваманекаттхаппабхедата̄ пайогатова н̃а̄табба̄ти таббасена там̣ саматтхетум̣ ‘‘татха̄ хеса̄’’тиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ айам̣ саддо имассаттхасса ва̄чакоти сан̇кетававаттхита̄йева садда̄ там̣ тадаттхасса ва̄чака̄, сан̇кето ча на̄ма пайогавасена сиддхоти дассетумпи идам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. евамӣдисесу. нану ча –

‘‘йатха̄пи пуппхара̄симха̄, кайира̄ ма̄ла̄гун̣е бахӯ;

евам̣ джа̄тена маччена, каттаббам̣ кусалам̣ баху’’нти. (дха. па. 53);

еттха евам̣-саддена упама̄ка̄рассева вуттатта̄ а̄ка̄раттхойева евам̣-саддо сийа̄ти? на, висесасаббха̄вато. ‘‘евам̣ бйа̄ кхо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 234, 396) хи а̄ка̄раматтава̄чакойева а̄ка̄раттхоти адхиппето, на пана а̄ка̄рависесава̄чако. еттха хи кин̃ча̄пи пуппхара̄сисадисато мануссӯпапатти саппурисӯпаниссайа саддхаммасавана йонисоманасика̄рабхогасампаттиа̄дида̄на̄дипун̃н̃акирийа̄хетусамуда̄йато собха̄сугандхата̄дигун̣айогена ма̄ла̄гун̣асадисийо бахука̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена саттена каттабба̄ти аттхасса джотитатта̄ пуппхара̄сима̄ла̄гун̣а̄ва упама̄ на̄ма упамӣйати ета̄йа̄ти катва̄, тесам̣ упама̄ка̄ро ча йатха̄саддена анийамато джотито, тасма̄ ‘‘евам̣-саддо нийамато упама̄ка̄ранигаманаттхо’’ти ваттум̣ йуттам̣, татха̄пи со упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ва хоти ниссайабхӯтам̣ тамантарена нисситабхӯтасса упама̄ка̄расса алаббхама̄натта̄ти адхиппа̄йена̄ха ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти. атха ва̄ упамӣйанам̣ садисӣкаран̣анти катва̄ пуппхара̄сима̄ла̄гун̣ехи садисабха̄васан̇кха̄то упама̄ка̄ройева упама̄ на̄ма. ‘‘саддхамматтам̣ сийопама̄’’ти хи вуттам̣, тасма̄ а̄ка̄раматтава̄чакова а̄ка̄раттхо евам̣-саддо. упама̄сан̇кха̄таа̄ка̄рависесава̄чако пана упама̄ттхойева̄ти вуттам̣ ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти.

татха̄ ‘‘евам̣ имина̄ а̄ка̄рена абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ упадисана̄ка̄ропи аттхато упадесойева̄ти а̄ха ‘‘евам̣…пе… упадесе’’ти. еваметанти еттха пана бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ таттха сам̣виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣. таттха сампахам̣сана̄ка̄ропи аттхато сампахам̣санамева̄ти вуттам̣ ‘‘сампахам̣санети. евамева пана̄йанти еттха ча досавибха̄ванена га̄райхавачанам̣ гарахан̣ам̣, тада̄ка̄ропи аттхато гарахан̣ам̣ на̄ма, тасма̄ ‘‘гарахан̣е’’ти вуттам̣. со четтха гарахан̣а̄ка̄ро ‘‘васалӣ’’тиа̄дикхум̣санасаддасаннидха̄нато евам̣-саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати, йатха̄ четтха евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄натоти дат̣т̣хаббам̣. джотакаматта̄ хи нипа̄та̄ти. евамева̄ти ча адхуна̄ бха̄сита̄ка̄ренева. айам̣ васалагун̣айогато васалӣ ка̄л̣акан̣н̣ӣ йасмим̣ ва̄ тасмим̣ ва̄ т̣ха̄не бха̄сатӣти самбандхо. евам̣ бхантети са̄дху бханте, сут̣т̣ху бхантети вуттам̣ хоти. еттха пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄ре саннийоджитехи бхиккхӯхи таттха аттано т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанамева вачанасампат̣иггахо, тада̄ка̄ропи аттхато вачанасампат̣иггахойева на̄ма, тена̄ха ‘‘вачанасампат̣иггахе’’ти.

евам̣ бйа̄ кхоти евам̣ вийа кхо. евам̣ кхоти хи имесам̣ пада̄намантаре вийасаддасса бйа̄падесоти неруттика̄ ‘‘ва-ка̄расса, ба-ка̄рам̣, йа-ка̄расам̣йоган̃ча катва̄ дӣгхавасена падасиддхӣ’’типи ваданти. а̄ка̄рети а̄ка̄раматте. аппа̄ба̄дханти висабха̄гаведана̄бха̄вам̣. аппа̄тан̇кантикиччхаджӣвитакарарога̄бха̄вам̣. лахут̣т̣ха̄нанти ниггелан̃н̃ата̄йа лахута̄йуттам̣ ут̣т̣ха̄нам̣. баланти ка̄йабалам̣. пха̄сувиха̄ранти чатӯсу ирийа̄патхесу сукхавиха̄рам̣. виттха̄ро дасама субхасуттат̣т̣хакатха̄йа мева (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.445) а̄ви бхависсати. еван̃ча вадехӣти йатха̄хам̣ вада̄ми, евампи саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехи. ‘‘са̄дху кира бхава’’нтиа̄дикам̣ ида̄ни ваттаббавачанам̣, со ча вадана̄ка̄ро идха евам̣-саддена нидассӣйатӣти вуттам̣ ‘‘нидассане’’ти. ка̄ла̄ма̄ти ка̄ла̄маготтасамбандхе джане а̄лапати. ‘‘име…пе… ва̄’’ти йам̣ майа̄ вуттам̣, там̣ ким̣ ман̃н̃атха̄ти аттхо. саматта̄ти парипӯрита̄. сама̄динна̄ти сама̄дийита̄. сам̣ваттанти ва̄ но ва̄ сам̣ваттанти еттха вачанадвайе катхам̣ во тумха̄кам̣ мати хотӣти йоджетаббам̣. евам̣ ноти евамева амха̄кам̣ мати еттха хоти, амха̄каметтха мати хоти йева̄типи аттхо. еттха ча тесам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄ве саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматиггахан̣авасена ‘‘сам̣ваттанти но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣-саддена вибха̄витам̣, со ча тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато авадха̄ран̣амева̄ти вуттам̣ ‘‘авадха̄ран̣е’’ти. а̄ка̄раттхаман̃н̃атра саббаттха вуттанайена чодана̄, содхана̄ ча ведитабба̄.

а̄дисаддена четтха идаматтхапуччха̄парима̄н̣а̄диаттха̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘евам̣гата̄ни, евам̣видхо, евама̄ка̄ро’’ти ча а̄дӣсу идаматтхе, гатавидха̄ка̄расадда̄ пана пака̄рапарийа̄йа̄. гатавидхайутта̄ка̄расадде хи локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муттаман̣икун̣д̣ала̄бхаран̣а̄ ода̄таваттхавасана̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппита̄ саман̇гӣбхӯта̄ парича̄ренти, сеййатха̄пи твам̣ етарахи са̄чарийакоти? но хидам̣ бхо готама̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.286) пуччха̄йам̣. ‘‘евам̣ лахупариваттам̣ (а. ни. 1.48), евама̄йупарийанто’’ти (па̄ра̄. 12) ча а̄дӣсу парима̄н̣е. еттха̄пи ‘‘сунха̄та̄ сувилитта̄’’тиа̄дивачанам̣ пуччха̄, лахупариваттам̣, а̄йӯнам̣ пама̄н̣ан̃ча парима̄н̣ам̣, тада̄ка̄ропи аттхато пуччха̄ ча парима̄н̣ан̃ча на̄ма, тасма̄ етесу пуччхаттхо, парима̄н̣аттхо ча евам̣саддо ведитабботи. идха пана со катамесу бхавати, саббаттха ва̄, анийамато падесе ва̄ти чодана̄йа ‘‘сва̄йамидха̄’’тиа̄ди вуттам̣.

нану екасмим̣йева аттхе сийа̄, касма̄ тӣсупӣти ча, хоту тиббидхесу аттхесу, кена киматтхам̣ дӣпетӣти ча ануйогам̣ парихаранто ‘‘таттха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха̄ти тесу тӣсу аттхесу. екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄, нандийа̄ваттатипуккхаласӣхавиккӣл̣итаан̇кусадиса̄лочанасан̇кха̄та̄ ва̄ а̄дха̄ра̄дибхедавасена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄, па̄л̣игатийо ва̄ найа̄, та̄ ча пан̃н̃аттианупан̃н̃атти а̄дивасена, сан̇кхепавиттха̄ра̄дивасена, сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссака̄дивасена, кусала̄дивасена, кхандха̄дивасена, сан̇гаха̄дивасена, самайавимутта̄дивасена, т̣хапана̄дивасена, кусаламӯла̄дивасена, тикапат̣т̣ха̄на̄дивасена ча пит̣акаттайа̄нурӯпам̣ на̄на̄ппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄. техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ татха̄. а̄сайова аджджха̄сайо, те ча сассата̄дибхедена, таттха ча аппараджаккхата̄дивасена анека̄, аттаджджха̄сайа̄дайо ева ва̄ самут̣т̣ха̄намуппаттихету етасса̄ти татха̄, упанетабба̄бха̄вато аттхабйан̃джане хи сампаннам̣ парипун̣н̣ам̣ татха̄. апича сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхарападабйан̃джанаа̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча сампаннам̣ саманна̄гатам̣ татха̄. атха ва̄ вин̃н̃ӯнам̣ хадайан̇гамато, саване атиттиджананато, бйан̃джанарасавасена парамагамбхӣрабха̄вато, вича̄ран̣е атиттиджананато, аттхарасавасена ча сампаннам̣ са̄дурасам̣ татха̄.

па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти. бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти, йе харитабба̄ бодхимӯлейева сава̄санасакаласам̣килеса̄нам̣ пахӣнатта̄. путхуджджана̄нампи ча вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе сатийева иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ путхуджджанесу паваттавоха̄ренапи на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттум̣, саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ва килеса̄ пат̣ипаккха̄ сам̣са̄рапан̇канимуггасса саттаника̄йасса самуддхаритука̄мато, тасма̄ тесам̣ венеййагатакилесасан̇кха̄та̄нам̣ пат̣ипаккха̄нам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийанти вуттам̣ асса, евам̣ сати йуттаметам̣.

атха ва̄ бхагавато са̄санасса пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ титтхийабхӯта̄нам̣ пат̣ипаккха̄нам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийантипи йуджджати. ка̄ман̃четтха титтхийа̄ харитабба̄ на̄ссу, тесам̣ пана санта̄нагатадит̣т̣хихаран̣авасена дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхата̄ка̄ран̣ена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣсан̇кха̄техи тӣхипи па̄т̣иха̄рийехи те харита̄ апанӣта̄ на̄ма хонти. пат̣ӣти ва̄ айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (су. ни. 985; чӯл̣ани. 4) вийа, тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаклесе катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣, тадева дӣгхавасена, сакаттхавуттипаччайавасена ва̄ па̄т̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаклесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ тадан̃н̃есам̣ харан̣ам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ вуттанайена. иддхиа̄десана̄нуса̄санийо хи вигатӯпаклесена, катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, хатесу ча аттано упаклесесу парасатта̄нам̣ упаклесахаран̣а̄ни ча хонтӣти тадубхайампи ниббачанам̣ йуджджати.

апича йатха̄вуттехи ниббачанехи иддхиа̄десана̄нуса̄санӣсан̇кха̄то самуда̄йо пат̣иха̄рийам̣ на̄ма. екекам̣ пана тасмим̣ бхавам̣ ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуччати висесаттхаджотакапаччайантарена саддарачана̄висесасамбхавато, пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣, магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. вичитра̄ хи таддхитавутти. тасса пана иддхиа̄десана̄нуса̄санӣбхедена, висайабхедена ча бахувидхасса бхагавато десана̄йа лаббхама̄натта̄ ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийанти вуттам̣. бхагава̄ хи када̄чи иддхивасена̄пи десанам̣ кароти ниммитабуддхена саха пуччха̄виссаджджана̄дӣсу, када̄чи а̄десана̄васена̄пи а̄магандхабра̄хман̣асса дхаммадесана̄дӣсу (су. ни. ат̣т̣ха. 1.241), йебхуййена пана ануса̄санийа̄. ануса̄санӣпа̄т̣иха̄рийан̃хи буддха̄нам̣ сататам̣ дхаммадесана̄. ити там̣там̣десана̄ка̄рена анекавидхапа̄т̣иха̄рийата̄ десана̄йа лаббхати. айаматтхо упари ека̄дасамасса кеват̣т̣асуттасса ван̣н̣ана̄йа (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.481) а̄ви бхависсати. атха ва̄ тасса вивидхасса̄пи па̄т̣иха̄рийасса бхагавато десана̄йа сам̣сӯчанато ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, анекавидхапа̄т̣иха̄рийадассананти аттхо.

дхамманируттийа̄ва бхагавати дхаммам̣ десенте саббесам̣ сун̣анта̄нам̣ на̄на̄бха̄сита̄нам̣ там̣там̣бха̄са̄нурӯпато десана̄ сотапатхама̄гаччхатӣти а̄ха ‘‘сабба…пе… ма̄гаччханта’’нти. сотамева сотапатхо, саванам̣ ва̄ сотам̣, тасса патхо татха̄, сотадва̄ранти аттхо. сабба̄ка̄рена̄ти йатха̄десита̄ка̄рена. ко саматтхо вин̃н̃а̄тум̣, асаматтхойева, тасма̄ти па̄т̣хасесо. пана̄ти екам̣саттхе, тена саддха̄сатидхитивӣрийа̄дибаласан̇кха̄тена саббатха̄мена екам̣сенева сотука̄мата̄сан̇кха̄такусалаччхандасса джананам̣ дассети. джанетва̄пӣти еттха пи-саддо, апи-саддо ва̄ самбха̄ванаттхо ‘‘буддхопи буддхабха̄вам̣ бха̄ветва̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. ат̣т̣ха 1; ма. ни. ат̣т̣ха. 1; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1; а. ни. ат̣т̣ха 1.пат̣хамагантха̄рамбхакатха̄) вийа, тена ‘‘саббатха̄мена екам̣сенева сотука̄матам̣ джанетва̄пи на̄ма екена̄ка̄рена сутам̣, киман̇гам̣ пана ан̃н̃атха̄’’ти татха̄суте дхамме самбха̄ванам̣ кароти. кечи пана ‘‘едисесу гарахаттхо’’ти ваданти, тадайуттамева гарахаттхасса авиджджама̄натта̄, виджджама̄наттхассева ча упасагганипа̄та̄нам̣ джотакатта̄. ‘‘на̄на̄найанипун̣а’’нтиа̄дина̄ хи саббаппака̄рена сотумасаккун̣еййабха̄вена дхаммасса идха самбха̄ванамева кароти, тасма̄ ‘‘апи диббесу ка̄месу, ратим̣ со на̄дхигаччхатӣ’’тиа̄дӣсуйева (дха. па. 187) гарахаттхасамбхавесу гарахаттхо ведитабботи. апи-саддо ча ӣдисесу т̣ха̄несу нипа̄тойева, на упасагго. татха̄ хи ‘‘апи-саддо ча нипа̄тапаккхико ка̄таббо, йаттха кирийа̄ва̄чакато пуббо на хотӣ’’ти аккхарачинтака̄ ваданти. майа̄пӣти еттха пана на кевалам̣ майа̄ва, атха кхо ан̃н̃ехипи татха̄рӯпехӣти сампин̣д̣анаттхо гахетаббо.

са̄мам̣ бхаватӣти сайамбхӯ, ана̄чарийако. на майам̣ идам̣ саччхикатанти еттха пана ‘‘на аттано н̃а̄н̣енева аттана̄ саччхиката’’нти пакаран̣ато аттхо вин̃н̃а̄йати. са̄ман̃н̃авачанасса̄пи хи сампайогавиппайогасахачаран̣авиродхасаддантарасаннидха̄налин̇гаочитйака̄ладесапакаран̣а̄дивасена висесаттхаггахан̣ам̣ самбхавати. евам̣ саббаттха. паримочентоти ‘‘пуна чапарам̣ бхиккхаве, идхекаччо па̄пабхиккху татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’’ти (па̄ра̄. 195) вуттадосато паримоча̄панахету. хетваттхе хи анта-саддо ‘‘асамбудхам̣ буддханисевита’’нтиа̄дӣсу (ви. ат̣т̣ха. 1.гантха̄рамбхакатха̄) вийа. имасса суттасса сам̣ван̣н̣ана̄ппака̄равича̄ран̣ена аттано н̃а̄н̣асса паччаккхатам̣ сандха̄йа ‘‘ида̄ни ваттабба’’нти вуттам̣. еса̄ хи сам̣ван̣н̣ана̄ка̄ра̄нам̣ пакати, йадидам̣ сам̣ван̣н̣етаббадхамме саббаттха ‘‘айамимасса аттхо, евамидха сам̣ван̣н̣айисса̄мӣ’’ти пуретарамева сам̣ван̣н̣ана̄ппака̄равича̄ран̣а̄.

етадаггападассаттхо вуттова. ‘‘бахуссута̄на’’нтиа̄дӣсу пана ан̃н̃епи тхера̄ бахуссута̄, сатиманто, гатиманто, дхитиманто, упат̣т̣ха̄ка̄ ча аттхи, айам̣ пана̄йасма̄ буддхавачанам̣ ган̣ханто дасабаласса са̄сане бхан̣д̣а̄га̄рикапарийаттийам̣ т̣хатва̄ ган̣хи, тасма̄ бахуссута̄нам̣ агго на̄ма джа̄то. имасса ча тхерасса буддхавачанам̣ уггахетва̄ дха̄ран̣асати ан̃н̃ехи тхерехи балаватара̄ ахоси, тасма̄ сатиманта̄нам̣ агго на̄ма джа̄то. айамева̄йасма̄ екападе т̣хатва̄ сат̣т̣хипадасахасса̄ни ган̣ханто саттха̄ра̄ катхитанийа̄мена саббапада̄ни джа̄на̄ти, тасма̄ гатиманта̄нам̣ агго на̄ма джа̄то. тассева ча̄йасмато буддхавачанам̣ угган̣ханавӣрийам̣, саджджха̄йанавӣрийан̃ча ан̃н̃ехи асадисам̣ ахоси, тасма̄ дхитиманта̄нам̣ агго на̄ма джа̄то. татха̄гатам̣ упат̣т̣хаханто чеса на ан̃н̃есам̣ упат̣т̣ха̄кабхиккхӯнам̣ упат̣т̣хахана̄ка̄рена упат̣т̣хахати. ан̃н̃епи хи татха̄гатам̣ упат̣т̣хахим̣су, на ча пана буддха̄нам̣ манам̣ гахетва̄ упат̣т̣хахитум̣ сакконти, айам̣ пана тхеро упат̣т̣ха̄кат̣т̣ха̄нам̣ ладдхадивасато пат̣т̣ха̄йа а̄раддхавӣрийо хутва̄ татха̄гатасса манам̣ гахетва̄ упат̣т̣хахи, тасма̄ упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ агго на̄ма джа̄то. аттхакусалоти бха̄ситаттхе, пайоджанаттхе ча чхеко. дхаммоти па̄л̣идхаммо, на̄на̄видхо ва̄ хету. бйан̃джананти аккхарам̣ аттхасса бйан̃джанато. падена хи бйан̃джитопи аттхо аккхарамӯлакатта̄ падасса ‘‘аккхарена бйан̃джито’’ти вуччати. аттхасса вийан̃джанато ва̄ ва̄кйампи идха бйан̃джанам̣ на̄ма. ва̄кйена хи аттхо парипун̣н̣ам̣ бйан̃джӣйати, йато ‘‘бйан̃джанехи виваратӣ’’ти а̄йасмата̄ маха̄качча̄йанаттхерена вуттам̣. нируттӣти ниббачанам̣, пан̃чавидха̄ ва̄ нируттинайа̄. тесампи хи саддарачана̄висесена аттха̄дхигамахетуто идха гахан̣ам̣ йуджджати. пубба̄парам̣ на̄ма пубба̄пара̄нусандхи, суттасса ва̄ пуббабха̄гена апарабха̄гасса сам̣санданам̣. бхагавата̄ ча пан̃чавидхаетадаггат̣т̣ха̄нена дхаммасена̄патина̄ ча пан̃чавидхакосаллена пасат̣т̣хабха̄ва̄нурӯпанти самбандхо. дха̄ран̣абаланти дха̄ран̣асан̇кха̄там̣ балам̣, дха̄ран̣е ва̄ балам̣, убхайаттха̄пи дха̄ретум̣ са̄маттхийанти вуттам̣ хоти. дассенто хутва̄, дассанахетӯтипи аттхо. тан̃ча кхо аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнаманадхиканти авадха̄ран̣апхалама̄ха. на ан̃н̃атха̄ дат̣т̣хаббанти пана ниваттетаббаттхам̣. на ан̃н̃атха̄ти ча бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато на ан̃н̃атха̄, на пана бхагавата̄ десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄, еван̃ча катва̄ ‘‘саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄ту’’нти хет̣т̣ха̄ вуттавачанам̣ саматтхитам̣ хоти, итаратха̄ бхагавата̄ десита̄ка̄ренева сотум̣ саматтхатта̄ тадетам̣ на ваттаббам̣ сийа̄. йатха̄вуттена пана аттхена дха̄ран̣абаладассанан̃ча на вируджджхати сута̄ка̄ра̄вируджджханавасена дха̄ран̣асса адхиппетатта̄, ан̃н̃атха̄ бхагавата̄ десита̄ка̄ренева дха̄ритум̣ саматтханато хет̣т̣ха̄ вуттавачанена вируджджхеййа. на хеттха двиннам̣ аттха̄нам̣ аттхантарата̄париха̄ро йутто тесам̣ двиннампи аттха̄нам̣ сутабха̄вадӣпанена екависайатта̄, итаратха̄ тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е паччхиматтхавасена саматтхо, пуриматтхавасена ча асаматтхоти а̄паджджеййа̄ти.

‘‘йо паро на хоти, со атта̄’’ти вутта̄йа нийакаджджхаттасан̇кха̄та̄йа сантатийа̄ паваттанако тивидхопи ме-саддо, тасма̄ кин̃ча̄пи нийакаджджхаттасантативасена екасмим̣ йеваттхе ме-саддо диссати, татха̄пи каран̣асампада̄наса̄миниддесавасена виджджама̄навибхаттибхедам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти, тӣсу вибхаттийаттхесу аттана̄ сан̃н̃уттавибхаттито диссатӣти аттхо. га̄тха̄бхигӣтанти га̄тха̄йа абхигӣтам̣ абхимукхам̣ га̄йитам̣. абходжанеййанти бходжанам̣ ка̄туманарахарӯпам̣. абхигӣтападасса каттупеккхатта̄ майа̄ти аттхо. евам̣ сесесупи йатха̄рахам̣. сутасаддасса каммабха̄васа̄дханавасена два̄дхиппа̄йикападатта̄ йатха̄йогам̣ ‘‘майа̄ сута’’нти ча ‘‘мама сута’’нти ча аттхадвайе йуджджати.

кин̃ча̄пи упасагго кирийам̣ висесети, джотакаматтабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сутасаддойева там̣ там̣ аттхам̣ вадатӣти анупасаггасса сутасаддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхатӣти а̄ха ‘‘саупасагго ча анупасагго ча̄’’ти. асса̄ти сутасаддасса. упасаггавасенапи дха̄тусаддо висесаттхава̄чако йатха̄ ‘‘анубхавати пара̄бхаватӣ’’ти вуттам̣ ‘‘гаччхантоти аттхо’’ти. татха̄ анупасаггопи дха̄тусаддо саупасагго вийа висесаттхава̄чакоти а̄ха ‘‘виссутадхаммасса̄ти аттхо’’ти. евамӣдисесу. сотавин̃н̃еййанти сотадва̄ранисситена вин̃н̃а̄н̣ена вин̃н̃а̄таббам̣, сасамбха̄ракатха̄ ва̄ еса̄, сотадва̄рена вин̃н̃а̄таббанти аттхо. сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти сотадва̄ра̄нуса̄рена мановин̃н̃а̄н̣ена вин̃н̃а̄тадхаммадхаро. на хи сотадва̄ранисситавин̃н̃а̄н̣аматтена дхаммо вин̃н̃а̄йати, атха кхо тадануса̄рамановин̃н̃а̄н̣енева, сутадхароти ча татха̄ вин̃н̃а̄тадхаммадхаро вутто, тасма̄ тадаттхойева самбхаватӣти евам̣ вуттам̣. каммабха̄васа̄дхана̄ни сутасадде самбхавантӣти дассетум̣ ‘‘идха пана̄’’тиа̄дима̄ха. пубба̄парападасамбандхавасена аттхасса упапанната̄, анупапанната̄ ча вин̃н̃а̄йати, тасма̄ сутасаддассева васена айаматтхо ‘‘упапанно, анупапанно’’ти ва̄ на вин̃н̃а̄табботи чодана̄йа пубба̄парападасамбандхавасена етадаттхасса упапаннатам̣ дассетум̣ ‘‘ме-саддасса хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. майа̄ти аттхе сатӣти каттуттхе каран̣аниддесавасена майа̄ти аттхе ваттаббе сати, йада̄ ме-саддасса каттувасена каран̣аниддесо, тада̄ти вуттам̣ хоти. мама̄ти аттхе сатӣти самбандхӣйаттхе са̄миниддесавасена мама̄ти аттхе ваттаббе сати, йада̄ самбандхавасена са̄ми ниддесо, тада̄ти вуттам̣ хоти.

евам̣ саддато н̃а̄таббаматтхам̣ вин̃н̃а̄петва̄ ида̄ни техи дассетаббаматтхам̣ нидассенто ‘‘еваметесӯ’’тиа̄дима̄ха. сутасаддасаннидха̄не пайуттена евам̣-саддена саванакирийа̄джотакенева бхавитаббам̣ виджджама̄наттхасса джотакаматтатта̄ нипа̄та̄нанти вуттам̣ ‘‘еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассана’’нти. савана̄йа ева хи а̄ка̄ро, нидассанам̣, авадха̄ран̣ампи, тасма̄ йатха̄вутто евам̣-саддасса тивидхопи аттхо саванакирийа̄джотакабха̄вена идха̄дхиппетоти. а̄ди-саддена четтха сампат̣иччхана̄дӣнам̣ сотадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣, тадабхинипа̄та̄нан̃ча манодва̄рика вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣, йато сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄таттхе идха сутасаддоти вутто. авадха̄ран̣апхалатта̄ саддапайогасса саббампи ва̄кйам̣ антогадха̄вадха̄ран̣ам̣, тасма̄ ‘‘сута’’нти етасса сутамева̄ти айаматтхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. етена хи вачанена авадха̄ран̣ена нира̄катам̣ дассети. йатха̄ пана йам̣ сутам̣ сутамева̄ти нийаметаббам̣, татха̄ ча там̣ сутам̣ самма̄ сутам̣ хотӣти авадха̄ран̣апхалам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадати, тасма̄ ‘‘сута’’нти етасса асутам̣ на хотӣти айаматтхо лаббхатӣти сандха̄йа ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти вуттам̣, имина̄ дит̣т̣ха̄диниваттанам̣ кароти дит̣т̣ха̄дӣнам̣ ‘‘асута’’нти саддантараттхабха̄вена ниваттетаббатта̄. идам̣ вуттам̣ хоти – на идам̣ майа̄ аттано н̃а̄н̣ена дит̣т̣хам̣, на ча сайамбхун̃а̄н̣ена саччхикатам̣, атха кхо сутам̣, тан̃ча кхо сутам̣ саммадева̄ти. тадева самма̄ сутабха̄вам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘анӯна̄…пе… дассана’’нти. хоти четтха –

‘‘ева̄дисаттийа̄ чева, ан̃н̃аттха̄поханена ча;

двидха̄ саддо аттхантарам̣, ниваттети йатха̄раха’’нти.

апича авадха̄ран̣аттхе евам̣-садде айаматтхайоджана̄ карӣйатӣти тадапеккхасса сутасаддасса са̄вадха̄ран̣аттхо вутто ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти, тадавадха̄ран̣апхалам̣ дассети ‘‘анӯ…пе… дассана’’нти имина̄. савана-саддо четтха бха̄васаддена йогато каммаса̄дхано ведитаббо ‘‘суййатӣ’’ти. анӯна̄дхиката̄йа бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато авипарӣтам̣, авипарӣтасса ва̄ суттасса гахан̣ам̣, тасса нидассанам̣ татха̄, ити саванахету сун̣антапуггаласаванависесавасена айам̣ йоджана̄ ката̄.

евам̣ падаттайасса екена пака̄рена аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни пака̄рантарена̄пи там̣ дассетум̣ ‘‘татха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тасса̄ти йа̄ бхагавато саммукха̄ дхаммассавана̄ка̄рена паватта̄ манодва̄рикавин̃н̃а̄н̣авӣтхи, тасса̄. са̄ хи на̄на̄ппака̄рена а̄рамман̣е паваттитум̣ саматтха̄, на сотадва̄рика вин̃н̃а̄н̣авӣтхи ека̄рамман̣ейева паваттанато, татха̄ чева вуттам̣ ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена̄’’ти. тена хи сотадва̄рикавин̃н̃а̄н̣авӣтхи ниваттати. на̄наппака̄рена̄ти ваккхама̄нена анекавихитена бйан̃джанаттхаггахан̣а̄ка̄расан̇кха̄тена на̄на̄видхена а̄ка̄рена, етена имисса̄ йоджана̄йа а̄ка̄раттхо евам̣-саддо гахитоти дассети. паваттибха̄ваппака̄сананти паваттийа̄ аттхибха̄ваппака̄санам̣. йасмим̣ пака̄ре вуттаппака̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣авӣтхи на̄наппака̄рена паватта̄, тадева а̄рамман̣ам̣ сандха̄йа ‘‘дхаммаппака̄сана’’нти вуттам̣, на пана сутасаддасса дхамматтхам̣, тена вуттам̣ ‘‘айам̣ дхаммо суто’’ти. тасса̄ хи вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ а̄рамман̣амева ‘‘айам̣ дхаммо суто’’ти вуччати. тан̃ча нийамийама̄нам̣ йатха̄вутта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ а̄рамман̣абхӯтам̣ суттамева. айан̃хеттха̄тиа̄ди вуттассеваттхасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣. таппа̄кат̣ӣкаран̣аттхо хеттха хи-саддо. вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ каран̣абхӯта̄йа майа̄ на ан̃н̃ам̣ катам̣, идам̣ пана а̄рамман̣ам̣ катам̣. ким̣ пана танти че? айам̣ дхаммо сутоти. айам̣ панеттха̄дхиппа̄йо – а̄ка̄раттхе евам̣-садде ‘‘екена̄ка̄рена̄’’ти йо а̄ка̄ро вутто, со аттхато сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттибха̄войева, тена ча тада̄рамман̣абхӯтасса дхаммассева саванам̣ катам̣, на ан̃н̃анти. евам̣ саванакирийа̄йа каран̣акаттукаммависесо имисса̄ йоджана̄йа дассито.

ан̃н̃ампи йоджанама̄ха ‘‘татха̄’’тиа̄дина̄. нидассанаттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ нидассанена ча нидасситаббасса̄вина̄бха̄вато ‘‘еванти нидасситаббаппака̄сана’’нти вуттам̣. имина̄ хи тадавина̄бха̄вато евам̣саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти дассети, сутасаддасса кирийа̄паратта̄, саванакирийа̄йа ча са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣аппабандхапат̣ибаддхатта̄ тасмин̃ча вин̃н̃а̄н̣аппабандхе пуггалавоха̄роти вуттам̣ ‘‘пуггалакиччаппака̄сана’’нти. са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣аппабандхо хи пан̣н̣аттийа̄ идха пуггало на̄ма, саванакирийа̄ пана тасса киччам̣ на̄ма. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммаппабандхе саванакирийа̄ лаббхати воха̄рависайатта̄ тасса̄ кирийа̄йа̄ти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘ида’’нтиа̄ди пин̣д̣аттхадассанам̣ майа̄ти йатха̄вуттавин̃н̃а̄н̣аппабандхасан̇кха̄тапуггалабхӯтена майа̄. сутанти саванакирийа̄сан̇кха̄тена пуггалакиччена йоджитам̣, имисса̄ пана йоджана̄йа пуггалабйа̄па̄рависайасса пуггаласса, пуггалабйа̄па̄расса ча нидассанам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣.

а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ пуримайоджана̄йа ан̃н̃атха̄пи аттхайоджанам̣ дассетум̣ ‘‘татха̄’’тиа̄ди вуттам̣. читтасанта̄насса̄ти йатха̄вуттавин̃н̃а̄н̣аппабандхасса. на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ти на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттийа̄. на̄наппака̄рам̣ аттхабйан̃джанасса гахан̣ам̣, на̄наппака̄расса ва̄ аттхабйан̃джанасса гахан̣ам̣ татха̄, татойева са̄ ‘‘а̄ка̄рапан̃н̃аттӣ’’ти вутта̄ти тадеваттхам̣ саматтхети ‘‘еванти хӣ’’тиа̄дина̄. а̄ка̄рапан̃н̃аттӣти ча упа̄да̄пан̃н̃аттийева, дхамма̄нам̣ пана паваттиа̄ка̄рамупа̄да̄йа пан̃н̃аттатта̄ тадан̃н̃а̄йа упа̄да̄пан̃н̃аттийа̄ висесанаттхам̣ ‘‘а̄ка̄рапан̃н̃аттӣ’’ти вутта̄ висайаниддесоти уппаттит̣т̣ха̄наниддесо. сотаббабхӯто хи дхаммо саванакирийа̄каттубхӯтасса пуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нам̣ кирийа̄йа каттукаммат̣т̣хатта̄ таббасена ча тада̄дха̄расса̄пи даббасса а̄дха̄рабха̄васса иччхитатта̄, идха пана кирийа̄йа каттупаваттит̣т̣ха̄набха̄во иччхитоти каммамева а̄дха̄равасена вуттам̣, тена̄ха ‘‘катту висайаггахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти, а̄рамман̣амева ва̄ висайо. а̄рамман̣ан̃хи тада̄рамман̣икасса паваттит̣т̣ха̄нам̣. евампи хи аттхо сувин̃н̃еййатаро хоти. йатха̄вуттавачане пин̣д̣аттхам̣ дассетум̣ ‘‘етта̄вата̄’’тиа̄ди вуттам̣. етта̄вата̄ еттакена йатха̄вуттаттхена падаттайена, катам̣ хотӣти самбандхо. на̄на̄ка̄раппаваттена̄ти на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттена. читтасанта̄нена̄ти йатха̄вуттавин̃н̃а̄н̣авӣтхисан̇кха̄тена читтаппабандхена. гахан̣асадде четам̣ каран̣ам̣. читтасанта̄навинимуттасса кассачи катту параматтхато абха̄вепи саддавоха̄рена буддхипарикаппитабхедавачаниччха̄йа читтасанта̄нато ан̃н̃амива там̣саман̇гим̣ катва̄ абхедепи бхедавоха̄рена ‘‘читтасанта̄нена там̣саман̇гино’’ти вуттам̣. воха̄рависайо хи саддо некантапараматтхикоти (ка̄ракарӯпасиддхийам̣ йо ка̄рети сахетусуттам̣ пасситаббам̣) саванакирийа̄висайопи сотаббадхаммо саванакирийа̄васена паваттачиттасанта̄насса идха параматтхато каттубха̄вато тасса висайойева̄ти вуттам̣ ‘‘катту висайаггахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти.

апича саванавасена читтаппаваттийа̄ ева саванакирийа̄бха̄вато там̣васена тадан̃н̃ана̄марӯпадхаммасамуда̄йабхӯтасса там̣кирийа̄катту ча висайо хотӣти катва̄ татха̄ вуттам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – пуриманайе саванакирийа̄, таккатта̄ ча параматтхато татха̄паваттачиттасанта̄намева, тасма̄ кирийа̄висайопи ‘‘катту висайо’’ти вутто. паччхиманайе пана татха̄паваттачиттасанта̄нам̣ кирийа̄, тадан̃н̃адхаммасамуда̄йо пана катта̄, тасма̄ ка̄мам̣ екантато кирийа̄висайойевеса дхаммо, татха̄пи кирийа̄васена ‘‘таббантакатту висайо’’ти вуттоти. там̣саман̇гиноти тена читтасанта̄нена саман̇гино. каттӯти катта̄расса. висайоти а̄рамман̣авасена паваттит̣т̣ха̄нам̣, а̄рамман̣амева ва̄. сута̄ка̄расса ча тхерасса самма̄ ниччхитабха̄вато ‘‘гахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣.

апаро найо – йасса…пе… а̄ка̄рапан̃н̃аттӣти а̄ка̄раттхена евам̣-саддена йоджанам̣ катва̄ тадева авадха̄ран̣аттхампи гахетва̄ имасмим̣йева найе йоджетум̣ ‘‘гахан̣ам̣ катам̣’’ иччева аватва̄ ‘‘гахан̣асаннит̣т̣ха̄нам̣ ката’’нти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. авадха̄ран̣ена хи саннит̣т̣ха̄намидха̄дхиппетам̣, тасма̄ ‘‘етта̄вата̄’’тиа̄дина̄ авадха̄ран̣аттхампи евам̣-саддам̣ гахетва̄ айамева йоджана̄ ката̄ти дассетӣти ведитаббам̣, имисса̄ пана йоджана̄йа гахан̣а̄ка̄рага̄хакатаббисайависесанидассанам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣.

ан̃н̃ампи йоджанама̄ха ‘‘атха ва̄’’тиа̄дина̄. пуббе аттана̄ сута̄нам̣ на̄на̄вихита̄нам̣ суттасан̇кха̄та̄нам̣ аттхабйан̃джана̄нам̣ упадха̄ритарӯпасса а̄ка̄расса нидассанасса, авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санасабха̄во евам̣-саддоти тада̄ка̄ра̄дибхӯтасса упадха̄ран̣асса пуггалапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтадхаммаппабандхабйа̄па̄рата̄йа ‘‘пуггалакиччаниддесо’’ти вуттам̣ аттана̄ сута̄нан̃хи аттхабйан̃джана̄нам̣ пуна упадха̄ран̣ам̣ а̄ка̄ра̄диттайам̣, тан̃ча евам̣-саддасса аттхо. со пана йам̣ дхаммаппабандхам̣ упа̄да̄йа пуггалапан̃н̃атти паватта̄, тасса бйа̄па̄рабхӯтам̣ киччамева, тасма̄ евам̣-саддена пуггалакиччам̣ ниддисӣйатӣти. ка̄мам̣ саванакирийа̄ пуггалабйа̄па̄ропи ависесена, татха̄пи висесато вин̃н̃а̄н̣абйа̄па̄рова̄ти вуттам̣ ‘‘вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. татха̄ хи пуггалава̄дӣнампи саванакирийа̄ вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ наттхи савана̄дӣнам̣ висесато вин̃н̃а̄н̣абйа̄па̄рабха̄вена иччхитатта̄. мети саддаппаваттийа̄ екантенева саттависайатта̄, вин̃н̃а̄н̣акиччасса ча саттавин̃н̃а̄н̣а̄намабхедакаран̣авасена таттхева самодахитаббато ‘‘убхайакиччайуттапуггаланиддесо’’ти вуттам̣. ‘‘айа’’нтиа̄ди таппа̄кат̣ӣкаран̣ам̣. еттха хи саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄ти евам̣-саддена ниддит̣т̣хам̣ пуггалакиччам̣ сандха̄йа вуттам̣, там̣ пана пуггаласса саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гӣбха̄вена пуггалакиччам̣ на̄ма̄ти дассетум̣ ‘‘пуггалакиччасаман̇гина̄’’ти аватва̄ ‘‘саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄’’ти а̄ха, тасма̄ ‘‘пуггалакичча’’нти ниддит̣т̣хасаванакиччавата̄ вин̃н̃а̄н̣ена саман̇гина̄ти аттхо. вин̃н̃а̄н̣авасена, ладдхасаванакиччавоха̄рена̄ти ча сутасаддена ниддит̣т̣хам̣ вин̃н̃а̄н̣акиччам̣ сандха̄йа вуттам̣. саванамева киччам̣ йасса̄ти татха̄. саванакиччанти воха̄ро саванакиччавоха̄ро, ладдхо со йена̄ти татха̄. ладдхасаванакиччавоха̄рена вин̃н̃а̄н̣асан̇кха̄тена васена са̄маттхийена̄ти аттхо. айам̣ пана самбандхо – саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄ пуггалена майа̄ ладдхасаванакиччавоха̄рена вин̃н̃а̄н̣авасена каран̣абхӯтена сутанти.

апича ‘‘ева’’нти саддассаттхо авиджджама̄напан̃н̃атти, ‘‘сута’’нти саддассаттхо виджджама̄напан̃н̃атти, тасма̄ те татха̄рӯпапан̃н̃атти упа̄да̄набхӯтапуггалабйа̄па̄рабха̄венева дассенто а̄ха ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. на хи параматтхатойева нийамийама̄не сати пуггалакиччавин̃н̃а̄н̣акиччавасена айам̣ вибха̄го лаббхатӣти. имисса̄ пана йоджана̄йа каттубйа̄па̄ракаран̣абйа̄па̄ракаттуниддесо катоти ведитаббо.

саббасса̄пи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄, сабба̄сан̃ча пан̃н̃аттӣнам̣ виджджама̄на̄дивасена чхасу пан̃н̃аттибхедесу антогадхатта̄ та̄су ‘‘ева’’нтиа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпам̣ ниддха̄ретва̄ дассенто ‘‘еванти ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘ева’’нти ча ‘‘ме’’ти ча вуччама̄насса аттхасса а̄ка̄ра̄дибхӯтасса дхамма̄нам̣ асаллаккхан̣абха̄вато авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄воти а̄ха ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. саччикат̣т̣хапараматтхавасена̄ти ча бхӯтаттхауттаматтхавасена̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо, ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхо ча на хоти, со рӯпасадда̄дисабха̄во, руппана̄нубхавана̄дисабха̄во ва̄ аттхо ‘‘саччикат̣т̣хо, параматтхо’’ти ча вуччати, ‘‘евам̣ ме’’ти пада̄нам̣ пана аттхо абхӯтатта̄, ануттаматта̄ ча на татха̄ вуччати, тасма̄ бхӯтаттхауттаматтхасан̇кха̄тена саччикат̣т̣хапараматтхавасена висесанабхӯтена авиджджама̄напан̃н̃аттийева̄ти. етена ча висесанена ба̄ладжанехи ‘‘аттхӣ’’ти парикаппитам̣ пан̃н̃аттиматтам̣ ниваттети. тадеваттхам̣ па̄кат̣ам̣ кароти, хетуна̄ ва̄ са̄дхети ‘‘кин̃хеттха та’’нтиа̄дина̄. йам̣ дхаммаджа̄там̣, аттхаджа̄там̣ ва̄ ‘‘ева’’нти ва̄ ‘‘ме’’ти ва̄ ниддесам̣ лабхетха, там̣ еттха рӯпапхасса̄дидхаммасамуда̄йе, ‘‘евам̣ ме’’ти пада̄нам̣ ва̄ аттхе. параматтхато на аттхӣти йоджана̄. рӯпапхасса̄дибха̄вена ниддит̣т̣хо параматтхато еттха аттхева, ‘‘евам̣ ме’’ти пана ниддит̣т̣хо наттхӣти адхиппа̄йо. сутанти пана садда̄йатанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхавасена̄’’ти четтха адхика̄ро. ‘‘йан̃хӣ’’тиа̄ди таппа̄кат̣ӣкаран̣ам̣, хетудассанам̣ ва̄. йам̣ там̣ садда̄йатанам̣ сотена сотадва̄рена, таннисситавин̃н̃а̄н̣ена ва̄ упаладдхам̣ адхигамитаббанти аттхо. тена хи садда̄йатанамидха гахитам̣ каммаса̄дханена̄ти дассети.

евам̣ ат̣т̣хакатха̄найена пан̃н̃аттисарӯпам̣ ниддха̄ретва̄ ида̄ни ат̣т̣хакатха̄муттакена̄пи найена вуттесу чхасу пан̃н̃аттибхедесу ‘‘ева’’нтиа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпам̣ ниддха̄ренто ‘‘татха̄’’тиа̄дима̄ха. упа̄да̄пан̃н̃атти а̄дайо хи пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄то мутта̄ сан̇гахака̄ренева а̄чарийена вутта̄. виттха̄ро абхидхаммат̣т̣хакатха̄йа гахетаббо. там̣ танти там̣ там̣ дхаммаджа̄там̣, сотапатхама̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣асса пачча̄масанавасена еванти ча сасантатипарийа̄панне кхандхе упа̄да̄йа мети ча ваттаббатта̄ти аттхо. рӯпаведана̄дибхедехи дхамме упа̄да̄йа нисса̄йа ка̄ран̣ам̣ катва̄ пан̃н̃атти упа̄да̄пан̃н̃атти йатха̄ ‘‘та̄ни та̄ни ан̇га̄ни упа̄да̄йа ратхо гехам̣, те те рӯпараса̄дайо упа̄да̄йа гхат̣о пат̣о, чандимасӯрийапариватта̄дайо упа̄да̄йа ка̄ло диса̄’’тиа̄ди. пан̃н̃апетаббат̣т̣хена чеса̄ пан̃н̃атти на̄ма, на пан̃н̃а̄панат̣т̣хена. йа̄ пана тасса аттхасса пан̃н̃а̄пана̄, айам̣ авиджджама̄напан̃н̃аттийева. дит̣т̣ха̄дӣниупанидха̄йа ваттаббатоти дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те упанидха̄йа упаттхамбхам̣ катва̄ апеккхитва̄ ваттаббатта̄. дит̣т̣ха̄дисабха̄вавирахите садда̄йатане ваттама̄нопи хи сутавоха̄ро ‘‘дутийам̣ татийа’’нтиа̄дико вийа пат̣хама̄дӣни дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те апеккхитва̄ паватто ‘‘упанидха̄пан̃н̃атӣ’’ти вуччате. са̄ панеса̄ анекавидха̄ тадан̃н̃апеккхӯпанидха̄ хаттхагатӯпанидха̄ сампайуттӯпанидха̄сама̄ропитӯпанидха̄ авидӯрагатӯпанидха̄ пат̣ибха̄гӯпанидха̄ таббахулӯпанидха̄таббисит̣т̣хӯпанидха̄’’тиа̄дина̄. та̄су айам̣ ‘‘дутийам̣ татийа’’нтиа̄дика̄ вийа пат̣хама̄дӣнам̣ дит̣т̣ха̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃амапеккхитва̄ вуттатта̄ тадан̃н̃апеккхӯпанидха̄пан̃н̃атти на̄ма.

евам̣ пан̃н̃аттийа̄пи аттха̄дхигаманӣйата̄сан̇кха̄там̣ дассетаббаттхам̣ дассетва̄ ида̄ни саддаса̄маттхийена дӣпетаббаматтхам̣ ниддха̄ретва̄ дӣпенто ‘‘еттха ча̄’’тиа̄дима̄ха. еттха̄ти етасмим̣ вачанаттайе. ча-саддо упанйа̄со аттхантарам̣ а̄рабхитука̄мена йоджитатта̄. ‘‘сута’’нти вутте асутам̣ на хотӣти пака̄ситойаматтхо, тасма̄ татха̄ сута-саддена пака̄сита̄ аттана̄ пат̣ивиддхасуттасса пака̄рависеса̄ ‘‘ева’’нти тхерена пачча̄мат̣т̣ха̄ти тена евам̣-саддена асаммохо дӣпито на̄ма, тена̄ха ‘‘еванти вачанена асаммохам̣ дӣпетӣ’’ти. асаммоханти ча йатха̄суте сутте асаммохам̣. тадева йуттийа̄, бйатирекена ча саматтхехи ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ ваккхама̄нан̃ча суттам̣ на̄наппака̄рам̣ дуппат̣ивиддхан̃ча. евам̣ на̄наппака̄ре дуппат̣ивиддхе сутте катхам̣ саммӯл̣хо на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо бхависсати. има̄йа йуттийа̄, имина̄ ча бйатирекена тхерасса таттха асаммӯл̣хабха̄васан̇кха̄то дӣпетаббо аттхо вин̃н̃а̄йатӣти вуттам̣ хоти. евамӣдисесу йатха̄рахам̣. бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато упари тхерена дассийама̄натта̄ ‘‘суттасса асаммосам̣ дӣпетӣ’’ти вуттам̣. ка̄лантарена̄ти сутака̄лато апарена ка̄лена. йасса…пе… пат̣иджа̄на̄ти, тхерасса пана суван̣н̣абха̄джане паккхиттасӣхаваса̄ вийа анассама̄нам̣ асаммут̣т̣хам̣ тит̣т̣хати, тасма̄ со евам̣ пат̣иджа̄на̄тӣти вуттам̣ хоти. евам̣ дӣпитена пана аттхена ким̣ пака̄ситанти а̄ха ‘‘иччасса̄’’тиа̄ди. таттха иччасса̄ти ити асса, тасма̄ асаммохасса, асаммосасса ча дӣпитатта̄ асса тхерассапан̃н̃а̄сиддхӣтиа̄дина̄ самбандхо. асаммохена̄ти саммоха̄бха̄вена. пан̃н̃а̄ваджджитасама̄дхиа̄дидхаммаджа̄тена там̣сампайутта̄йа пан̃н̃а̄йа сиддхи сахаджа̄та̄дисаттийа̄ сиджджханато. саммохапат̣ипаккхена ва̄ пан̃н̃а̄сан̇кха̄тена дхаммаджа̄тена. саванака̄ласамбхӯта̄йа хи пан̃н̃а̄йа тадуттарика̄лапан̃н̃а̄сиддхи упаниссайа̄дикот̣ийа̄ сиджджханато. итараттха̄пи йатха̄рахам̣ найо нетаббо.

евам̣ пака̄ситена пана аттхена ким̣ вибха̄витанти а̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. таттха̄ти тесу дуббидхесу дхаммесу. бйан̃джана̄нам̣ пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро, йатха̄сутадха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйам̣, тасма̄ таттха сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ пана гун̣ӣбхӯта̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа̄’’тиа̄ди. пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄ пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄ти хи ниббачанам̣, пуббан̇гамата̄ четтха падха̄набха̄во ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 1) вийа. апича йатха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄ваджджана̄дайо пуббан̇гама̄ сама̄на̄пи тада̄рамман̣асса авиджа̄нанато аппадха̄набхӯта̄, евам̣ пуббан̇гама̄йапи аппадха̄натте сати пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄ етисса̄ти ниббачанампи йуджджати. пуббан̇гамата̄ четтха пуреча̄рибха̄во. ити сахаджа̄тапуббан̇гамо пуреджа̄тапуббан̇гамоти дувидхопи пуббан̇гамо идха самбхавати, йатха̄ четтха, евам̣ сати ‘‘пуббан̇гама̄йа̄’’ти еттха̄пи йатха̄самбхавамеса найо ведитаббо. евам̣ вибха̄витена саматтхата̄вачанена киманубха̄витанти а̄ха ‘‘тадубхайасаматтхата̄йогена̄’’тиа̄ди. таттха аттхабйан̃джанасампаннасса̄ти аттхабйан̃джанена парипун̣н̣асса, сан̇ка̄сана̄дӣхи ва̄ чхахи аттхападехи, аккхара̄дӣхи ча чхахи бйан̃джанападехи саманна̄гатасса, аттхабйан̃джанасан̇кха̄тена ва̄ расена са̄дурасасса. парийаттидхаммойева навалокуттараратанасаннидха̄нато саттавидхасса, дасавидхасса ва̄ ратанасса саннидха̄но косо вийа̄ти дхаммакосо, татха̄ дхаммабхан̣д̣а̄га̄ро, таттха нийуттоти дхаммабхан̣д̣а̄га̄рико. атха ва̄ на̄на̄ра̄джабхан̣д̣араккхако бхан̣д̣а̄га̄рико вийа̄ти бхан̣д̣а̄га̄рико, дхаммасса анураккхако бхан̣д̣а̄га̄рикоти тамева садисата̄ка̄ран̣адассанена висесетва̄ ‘‘дхаммабхан̣д̣а̄га̄рико’’ти вутто. йатха̄ха –

‘‘бахуссуто дхаммадхаро, саббапа̄т̣хӣ ча са̄сане;

а̄нандо на̄ма на̄мена, дхамма̄раккхо тавам̣ муне’’ти. (апа. 1.542);

ан̃н̃атха̄пи дӣпетаббаматтхам̣ дӣпети ‘‘апаро найо’’тиа̄дина̄, евам̣ саддена вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ авипарӣтасаддхаммависайатта̄ таббисайехи техи аттхехи йонисо манасика̄расса дӣпанам̣ йуттанти вуттам̣ ‘‘йони…пе… дӣпетӣ’’ти. ‘‘айонисо’’тиа̄дина̄ бйатирекена н̃а̄пакахетудассанам̣. таттха каттхачи хи-саддо диссати, со ка̄ран̣е, касма̄ти аттхо, имина̄ вачаненева йонисо манасикарото на̄наппака̄рапат̣иведхасамбхавато агги вийа дхӯмена ка̄рийена ка̄ран̣абхӯто со вин̃н̃а̄йатӣти таданвайампи аттха̄паттийа̄ дассети. еса найо саббаттха йатха̄рахам̣. ‘‘брахмаджа̄лам̣ а̄вусо каттха бха̄сита’’нтиа̄ди пуччха̄васена адхуна̄ пакаран̣аппаттасса ваккхама̄насса суттасса ‘‘сута’’нти падена вуччама̄нам̣ бхагавато саммукха̄ саванам̣ сама̄дха̄намантарена на самбхаватӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘авиккхепам̣ дӣпетӣ’’ти. ‘‘виккхиттачиттасса̄’’тиа̄дина̄ бйатирекака̄ран̣ена н̃а̄пакахетум̣ дассетва̄ тадева саматтхети ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄дина̄. саббасампаттийа̄ти саббена аттхабйан̃джанадесакапайоджана̄дина̄ сампаттийа̄. ким̣ имина̄ пака̄ситанти а̄ха ‘‘йонисо манасика̄рена четтха̄’’тиа̄ди. еттха̄ти етасмим̣ дхаммадвайе. ‘‘на хи виккхиттачитто’’тиа̄дина̄ ка̄ран̣абхӯтена авиккхепена, саппурисӯпаниссайена ча пхалабхӯтасса саддхаммассаванасса сиддхийа̄ ева саматтханам̣ вуттам̣, авиккхепена пана саппурисӯпаниссайасса сиддхийа̄ саматтханам̣ на вуттам̣. касма̄ти че? виккхиттачитта̄нам̣ саппурисе пайирупа̄сана̄бха̄васса аттхато сиддхатта̄. аттхавасенева хи со па̄кат̣оти на вутто.

еттха̄ха – йатха̄ йонисо манасика̄рена пхалабхӯтена аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄нам̣ ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ сиддхи вутта̄ тадавина̄бха̄вато, евам̣ авиккхепена пхалабхӯтена саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄нам̣ ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ сиддхи ваттабба̄ сийа̄ ассутавато, саппурисӯпаниссайавирахитасса ча тадабха̄вато. евам̣ сантепи ‘‘на хи виккхиттачитто’’тиа̄дисаматтханавачанена авиккхепена, саппурисӯпаниссайена ча ка̄ран̣абхӯтена саддхаммассаванассева пхалабхӯтасса сиддхи вутта̄, касма̄ паневам̣ вутта̄ти? вуччате – адхиппа̄йантарасамбхавато хи татха̄ сиддхи вутта̄. айам̣ панеттха̄дхиппа̄йо – саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄ на екантена авиккхепасса ка̄ран̣ам̣ ба̄хирака̄ран̣атта̄, авиккхепо пана саппурисӯпаниссайо вийа саддхаммассаванасса екантака̄ран̣ам̣ аджджхаттикака̄ран̣атта̄, тасма̄ екантака̄ран̣е хонте киматтхийа̄ анекантака̄ран̣ам̣ пати пхалабха̄вапарикаппана̄ти татха̄йеветасса сиддхи вутта̄ти. еттха ча пат̣хамам̣ пхалена ка̄ран̣асса сиддхидассанам̣ надӣпӯрена вийа упари вут̣т̣хисаббха̄васса, дутийам̣ ка̄ран̣ена пхаласса сиддхидассанам̣ екантавассина̄ вийа мегхавут̣т̣ха̄нена вут̣т̣хипаваттийа̄.

‘‘апаро найо’’тиа̄дина̄ ан̃н̃атха̄пи дӣпетаббаттхама̄ха, йасма̄ на хотӣти самбандхо. еванти…пе… на̄на̄ка̄раниддесоти хет̣т̣ха̄ вуттам̣, со ча а̄ка̄роти сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхисан̇кха̄тасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄рена а̄рамман̣е паваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣асан̇кха̄то со бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанаппабхедапариччхедавасена сакаласа̄санасампаттиога̄хана̄ка̄ро. евам̣ бхаддакоти ниравасесапарахитапа̄рипӯрибха̄вака̄ран̣атта̄ евам̣ йатха̄вуттена на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ена сундаро сет̣т̣хо, сама̄сападам̣ ва̄ етам̣ евам̣ ӣдисо бхаддо йасса̄ти катва̄. на пан̣ихито аппан̣ихито, самма̄ аппан̣и хито атта̄ йасса̄ти татха̄, тасса. паччхимачаккадвайасампаттинти аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄сан̇кха̄тагун̣адвайасампаттим̣. гун̣ассева хи апара̄паравуттийа̄ паваттанат̣т̣хена чаккабха̄во. чаранти ва̄ етена сатта̄ сампаттибхавам̣, сампаттибхавесӯти ва̄ чаккам̣. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чатта̄рима̄ни бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.31) паччхимабха̄во четтха десана̄ккамавасенева. пуримачаккадвайасампаттинти патирӯпадесава̄сасаппурисӯпаниссайасан̇кха̄тагун̣адвайасампаттим̣. сесам̣ вуттанайамева. тасма̄ти пуримака̄ран̣ам̣ пуримассева̄ти идха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄.

тена ким̣ пака̄ситанти а̄ха ‘‘иччасса̄’’тиа̄ди. ити има̄йа чатучаккасампаттийа̄ ка̄ран̣абхӯта̄йа. асса тхерасса. паччхимачаккадвайасиддхийа̄ти паччхимачаккадвайасса аттхибха̄вена сиддхийа̄. а̄сайасуддхӣти випассана̄н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄йа ануломикакхантийа̄, каммассаката̄н̃а̄н̣а-магган̃а̄н̣асан̇кха̄тасса йатха̄бхӯтан̃а̄н̣асса ча̄ти дувидхасса̄пи а̄сайасса асуддхихетубхӯта̄нам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄вена суддхи. тадева хи двайам̣ виват̣т̣аниссита̄нам̣ суддхасатта̄нам̣ а̄сайо. самма̄пан̣ихитатто хи пуббе ча катапун̃н̃о суддха̄сайо хоти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘самма̄пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти, (дха. па. 43) ‘‘катапун̃н̃оси твам̣ а̄нанда, падха̄намануйун̃джа кхиппам̣ хохиси ана̄саво’’ти (дӣ. ни. 2.207) ча. кечи пана ‘‘каттукамйата̄чхандо а̄сайо’’ти ваданти, тадайуттамева ‘‘та̄йа ча а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхӣ’’ти вачанена виродхато. евампи магган̃а̄н̣асан̇кха̄тасса а̄сайасса суддхи на йутта̄ та̄йа адхигамабйаттисиддхийа̄ аваттаббатоти? но на йутто пуримасса маггасса, паччхима̄нам̣ магга̄нам̣, пхала̄нан̃ча ка̄ран̣абха̄вато. пайогасуддхӣти йонисоманасика̄рапуббан̇гамасса дхаммассаванапайогасса висадабха̄вена суддхи, саббасса ва̄ ка̄йавачӣпайогасса ниддосабха̄вена суддхи. патирӯпадесава̄сӣ, хи саппурисасевӣ ча йатха̄вуттависуддхапайого хоти. татха̄висуддхена йонисоманасика̄рапуббан̇гамена дхаммассаванапайогена, виппат̣иса̄ра̄бха̄ва̄вахена ча ка̄йавачӣпайогена авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хоти, татха̄бхӯто ча тхеро, тена вин̃н̃а̄йати пуримачаккадвайасиддхийа̄ тхерасса пайогасуддхи сиддха̄ва̄ти. тена ким̣ вибха̄витанти а̄ха ‘‘та̄йа ча̄’’тиа̄ди. адхигамабйаттисиддхӣти пат̣иведхасан̇кха̄те адхигаме чхекабха̄васиддхи. адхигаметаббато хи пат̣ивиджджхитаббато пат̣иведхо ‘‘адхигамо’’ти ат̣т̣хакатха̄су вутто, а̄гамоти ча парийатти а̄гаччханти аттаттхапараттха̄дайо етена, а̄бхусо ва̄ гамитаббо н̃а̄табботи катва̄.

тена киманубха̄витанти а̄ха ‘‘итӣ’’тиа̄ди. итӣти евам̣ вуттанайена, тасма̄ сиддхатта̄ти ва̄ ка̄ран̣аниддесо. вачананти нида̄навачанам̣ локато, дхаммато ча сиддха̄йа упама̄йа таматтхам̣ н̃а̄петум̣ ‘‘арун̣уггам̣ вийа̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘упама̄йа мидхекачче, аттхам̣ джа̄нанти пан̣д̣ита̄’’ти (джа̄. 2.19.24) хи вуттам̣. арун̣оти сӯрийасса удайато пуббабха̄ге ут̣т̣хитарам̣си, тасса уггам̣ уггаманам̣ удайато удайантасса удайа̄ва̄самуггаччхато сӯрийасса пуббан̇гамам̣ пуречарам̣ бхавитум̣ арахати вийа̄ти самбандхо. идам̣ вуттам̣ хоти – а̄гама̄дхигамабйаттийа̄ ӣдисасса тхерасса вуттанида̄навачанам̣ бхагавато вачанасса пуббан̇гамам̣ бхавитумарахати, нида̄набха̄вам̣ гатам̣ хотӣти идаматтхаджа̄там̣ анубха̄витанти.

ида̄ни апарампи пуббе вуттасса асаммоха̄саммосасан̇кха̄тасса дӣпетаббассаттхасса дӣпакехи евам̣-садда сута-саддехи пака̄сетаббаматтхам̣ пака̄сенто ‘‘апаро найо’’тиа̄дима̄ха. таттха хи ‘‘на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена, сотаббаппабхедапат̣иведхадӣпакена̄’’ти ча имина̄ техи саддехи пуббе дӣпитам̣ асаммоха̄саммосасан̇кха̄там̣ дӣпетаббаттхама̄ха асаммохена на̄наппака̄рапат̣иведхасса, асаммосена ча сотаббаппабхедапат̣иведхасса сиджджханато. ‘‘аттано’’тиа̄дӣхи пана пака̄сетаббаттхам̣. тена вуттам̣ а̄чарийадхаммапа̄латтхерена ‘‘на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена̄тиа̄дина̄ евам̣-садда сута-садда̄нам̣ тхерасса аттхабйан̃джанесу асаммоха̄саммосадӣпанато чатупат̣исамбхида̄васена аттхайоджанам̣ дассетӣ’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.1). хетугаббхан̃четам̣ пададвайам̣, на̄наппака̄рапат̣иведхасан̇кха̄тасса, сотаббаппабхеда-пат̣иведхасан̇кха̄тасса ча дӣпетаббаттхасса дӣпакатта̄ти вуттам̣ хоти. сантасса виджджама̄насса бха̄во саббха̄во, аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄хи сампаттийа̄ саббха̄во татха̄. ‘‘самбхава’’нтипи па̄т̣хо, самбхаванам̣ самбхаво, аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампаттӣнам̣ самбхаво татха̄. евам̣ итараттха̄пи. ‘‘сотаббаппабхедапат̣иведхадӣпакена̄’’ти етена пана айам̣ сута-саддо евам̣-саддасаннидха̄нато, ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ са̄ман̃н̃енева вуттепи сотаббадхаммависесам̣ а̄масатӣти дассети. еттха ча сотаббадхаммасан̇кха̄та̄йа па̄л̣ийа̄ нидассетабба̄нам̣ бха̄ситаттхапайоджанаттха̄нам̣, тӣсу ча н̃а̄н̣есу паваттан̃а̄н̣асса на̄наппака̄рабха̄вато таббха̄вапат̣иведхадӣпакена евам̣-саддена аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вадӣпанам̣ йуттам̣, сотаббадхаммасса пана аттха̄дхигамахетуто, там̣васена ча тадавасесахетуппабхедасса гахитатта̄, нируттибха̄вато ча сотаббаппабхедадӣпакена сута-саддена дхамманируттипат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вадӣпанам̣ йуттанти ведитаббам̣. тадеваттхан̃хи н̃а̄петум̣ ‘‘асаммохадӣпакена, асаммосадӣпакена̄’’ти ча аватва̄ татха̄ вуттанти.

евам̣ асаммоха̄саммосасан̇кха̄тасса дӣпетаббассаттхасса дӣпакехи евам̣-садда сута-саддехи пака̄сетаббаматтхам̣ пака̄сетва̄ ида̄ни йонисоманасика̄ра̄виккхепасан̇кха̄тасса дӣпетаббассаттхасса дӣпакехипи техи пака̄сетаббаматтхам̣ пака̄сенто ‘‘еванти ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха хи ‘‘еванти…пе… бха̄сама̄но, сутанти идам̣…пе… бха̄сама̄но’’ти ча имина̄ техи саддехи пуббе дӣпитам̣ йонисоманасика̄ра̄виккхепасан̇кха̄там̣ дӣпетаббаттхама̄ха, ‘‘ете майа̄’’тиа̄дӣхи пана пака̄сетаббаттхам̣ саванайогадӣпаканти ча авиккхепавасена саванайогасса сиджджханато тадева сандха̄йа̄ха. татха̄ хи а̄чарийадхаммапа̄латтхерена вуттам̣ ‘‘саванадха̄ран̣авачӣпаричарийа̄ парийаттидхамма̄нам̣ висесена сота̄вадха̄ран̣апат̣ибаддха̄ти те авиккхепадӣпакена сутасаддена йоджетва̄’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.1). манодит̣т̣хӣхи парийаттидхамма̄нам̣ анупеккханасуппат̣иведха̄ висесато манасика̄рапат̣ибаддха̄, тасма̄ таддӣпакавачаненева ете майа̄ дхамма̄ манаса̄нупеккхита̄ дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти имаматтхам̣ пака̄сетӣти вуттам̣ ‘‘еванти ча…пе… дӣпетӣ’’ти таттха дхамма̄ти парийаттидхамма̄. манаса̄нупеккхита̄ти ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ва еттха анусандхайо’’тиа̄дибхедена манаса̄ анупеккхита̄. дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти ниджджха̄наккхантисан̇кха̄та̄йа, н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ сут̣т̣ху ваваттха̄петва̄ пат̣ивиддха̄.

саванадха̄ран̣авачӣпаричарийа̄ ча парийаттидхамма̄нам̣ висесена сота̄вадха̄ран̣апат̣ибаддха̄, тасма̄ таддӣпакавачаненева бахӯ майа̄ дхамма̄ сута̄ дха̄та̄ вачаса̄ паричита̄ти имаматтхам̣ пака̄сетӣти вуттам̣ ‘‘сутанти идам̣…пе… дӣпетӣ’’ти. таттха сута̄ти сотадва̄ра̄нуса̄рена вин̃н̃а̄та̄. дха̄та̄ти суван̣н̣абха̄джане паккхиттасӣхаваса̄ вийа манаси суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханена упадха̄рита̄. вачаса̄ паричита̄ти пагун̣ата̄сампа̄данена ва̄ча̄йа паричита̄ саджджха̄йита̄. ида̄ни пака̄сетаббаттхадвайадӣпакена йатха̄вуттасаддадвайена вибха̄ветаббаматтхам̣ вибха̄венто ‘‘тадубхайенапӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха тадубхайена̄ти пуриманайе, паччхиманайе ча йатха̄вуттасса пака̄сетаббассаттхасса пака̄сакена тена дуббидхена саддена. аттхабйан̃джанапа̄рипӯрим̣ дӣпентоти а̄дараджананасса ка̄ран̣авачанам̣. тадева ка̄ран̣ам̣ бйатирекена виварати, йуттийа̄ ва̄ дал̣хам̣ кароти ‘‘аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ан̃хӣ’’тиа̄дина̄. асун̣антоти четтха лаккхан̣е, хетумхи ва̄ анта-саддо. махата̄ хита̄ти махантато хитасма̄. париба̄хироти саббато бха̄гена ба̄хиро.

етена пана вибха̄ветаббаттхадӣпакена саддадвайена анубха̄ветаббаттхаманубха̄венто ‘‘евам̣ ме сутанти имина̄’’тиа̄дима̄ха. пуббе висум̣ висум̣ аттхе йоджита̄йева ете садда̄ идха екассева̄нубха̄ваттхасса анубха̄вакабха̄вена гахита̄ти н̃а̄петум̣ ‘‘сакалена̄’’ти вуттам̣. ка̄ман̃ча ме-саддо имасмим̣ т̣ха̄не пуббена йоджито, тадапеккха̄нам̣ пана евам̣-садда сута-садда̄нам̣ сахачаран̣ато, авина̄бха̄вато ча татха̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. татха̄гатаппаведитанти татха̄гатена пака̄рато видитам̣, бха̄ситам̣ ва̄. аттано адахантоти аттани ‘‘мамеда’’нти ат̣т̣хапенто. бхумматтхе четам̣ са̄мивачанам̣. асаппурисабхӯминти асаппурисависайам̣, со ча аттхато апакатан̃н̃ута̄сан̇кха̄та̄ ‘‘идхекаччо па̄пабхиккху татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’’ти (па̄ра̄. 195) евам̣ маха̄чорадӣпакена бхагавата̄ вутта̄ анарийавоха̄ра̄ваттха̄, татха̄ ча̄ха ‘‘татха̄гата…пе… адаханто’’ти. хутва̄ти четтха сесо. татха̄ са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нантоти саппурисабхӯмиоккаманасарӯпакатханам̣. нану ча а̄нандаттхерасса ‘‘маметам̣ вачана’’нти адхима̄насса, маха̄кассапаттхера̄дӣнан̃ча тада̄сан̇ка̄йа абха̄вато асаппурисабхӯмисаматиккама̄дивачанам̣ нираттхакам̣ сийа̄ти? найидамевам̣ ‘‘евам̣ ме сута’’нти вадантена айампи аттхо анубха̄витоти аттхассева дассанато. тена хи анубха̄ветаббаматтхам̣йева татха̄ дассети, на пана а̄нандаттхерасса адхима̄насса, маха̄кассапаттхера̄дӣнан̃ча тада̄сан̇ка̄йа самбхаванти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣. кечи пана ‘‘девата̄нам̣ паривитакка̄пеккхам̣ татха̄вачанам̣, тасма̄ едисӣ чодана̄ анавака̄са̄’’ти ваданти. тасмим̣ кира самайе екачча̄нам̣ девата̄нам̣ евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘‘бхагава̄ ча париниббуто, айан̃ча̄йасма̄ а̄нандо десана̄кусало, ида̄ни дхаммам̣ десети, сакйакулаппасуто татха̄гатасса бха̄та̄, чӯл̣апитупутто ча, ким̣ ну кхо со сайам̣ саччхикатам̣ дхаммам̣ десети, уда̄ху бхагаватойева вачанам̣ йатха̄сута’’нти, тесамева четопаривитаккаман̃н̃а̄йа тадабхипарихаран̣аттхам̣ асаппурисабхӯмисаматиккамана̄диаттхо анубха̄витоти. са̄йева йатха̄вутта̄ анарийавоха̄ра̄ваттха̄ асаддхаммо, тадаваттха̄ноккаманасан̇кха̄та̄ ча са̄вакаттапат̣иджа̄нана̄ саддхаммо. евам̣ сати парийа̄йантарена пуриматтхамева дассетӣти гахетаббам̣. апича куханалапана̄дивасена паватто акусалара̄си асаддхаммо, таббирахитабха̄во ча саддхаммо.‘‘кевала’’нтиа̄дина̄пи вуттассеваттхасса парийа̄йантарена дассанам̣, йатха̄вутта̄йа анарийавоха̄ра̄ваттха̄йа паримочети. са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нанена саттха̄рам̣ ападисатӣти аттхо. апича саттхукаппа̄дикирийато атта̄нам̣ паримочети таккирийа̄сан̇ка̄йа самбхавато. ‘‘саттху бхагаватойева вачанам̣ майа̄сута’’нти саттха̄рам̣ ападисатӣти аттхантараманубха̄ванам̣ хоти. ‘‘джинавачана’’нтиа̄дипи парийа̄йантарадассанам̣, аттхантараманубха̄ванамева ва̄. аппетӣти нидассети. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхесу йатха̄рахам̣ сатте нетӣти нетти, дхаммойева нетти татха̄. вуттанайена четтха убхайатха̄ адхиппа̄йо ведитаббо.

апарампи анубха̄ветаббаматтхаманубха̄вети ‘‘апича̄’’тиа̄дина̄. таттха уппа̄дитабха̄ватанти десана̄васена паваттитабха̄вам̣. пуримавачанам̣ виварантоти бхагавата̄ деситавасена пуриматарам̣ сам̣виджджама̄нам̣ бхагавата̄ вачанамева утта̄ним̣ каронто, идам̣ вачананти самбандхо. чатӯхи веса̄раджджан̃а̄н̣ехи виса̄радасса, виса̄радахетубхӯтачатувеса̄раджджан̃а̄н̣асампаннасса ва̄. дасан̃а̄н̣абаладхарасса. самма̄самбуддхабха̄васан̇кха̄те уттамат̣т̣ха̄не т̣хитасса, усабхасса иданти ва̄ аттхена а̄сабхасан̇кха̄те акампанасабха̄вабхӯте т̣ха̄не т̣хитасса. ‘‘евамева кхо бхиккхаве, йада̄ татха̄гато локе уппаджджати…пе… со дхаммам̣ десетӣ’’тиа̄дина̄ (а. ни. 4.33) сӣхопамасутта̄дӣсу а̄гатена анеканайена сӣхана̄данадино. саббасаттесу, саббасатта̄нам̣ ва̄ уттамасса. на четтха ниддха̄ран̣алаккхан̣а̄бха̄вато ниддха̄ран̣авасена сама̄со. саббаттха хи саккатагантхесу, са̄санагантхесу ча евамева вуттам̣. дхаммена сатта̄намиссарасса. дхаммассева иссарасса тадуппа̄данавасена̄типи ваданти. сесапададвайам̣ тассеваттхасса парийа̄йантарадӣпанам̣. дхаммена локасса падӣпамива бхӯтасса, тадуппа̄дакабха̄вена ва̄ дхаммасан̇кха̄тападӣпасампаннасса. ‘‘дхаммака̄йоти бхиккхаве, татха̄гатассетам̣ адхивачана’’нти (дӣ. ни. 3.118) хи вуттам̣. дхаммена локапат̣исаран̣абхӯтасса, дхаммасан̇кха̄тена ва̄ пат̣исаран̣ена сампаннасса. ‘‘йам̣нӯна̄хам̣…пе… тамева дхаммам̣ саккатва̄ гарум̣ катва̄ ма̄нетва̄ пӯджетва̄ упанисса̄йа вихареййа’’нти (а. ни. 4.21; сам̣. ни. 1.173) хи вуттам̣. саддхиндрийа̄дисаддхаммасан̇кха̄тасса варачаккасса паваттино, саддхамма̄наметасса ва̄ а̄н̣а̄чаккаварасса паваттино самма̄самбуддхасса тасса бхагавато идам̣ вачанам̣ саммукха̄ва майа̄ пат̣иггахитанти йоджетаббам̣. бйан̃джанети падасамуда̄йабхӯте ва̄кйе. кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ти еттха дал̣хатарам̣ нивит̣т̣ха̄ вичикиччха̄ кан̇кха̄. на̄тисам̣саппанам̣ матибхедаматтам̣ вимати. саммукха̄ пат̣иггахитамидам̣ майа̄ти татха̄ акаттаббабха̄вака̄ран̣авачанам̣. аттана̄уппа̄дитабха̄вам̣ аппат̣иджа̄нанто пуримавачанам̣ виварантоти пана ассаддхийавина̄санасса, саддха̄сампадамуппа̄данасса ча ка̄ран̣авачанам̣. ‘‘тенета’’нтиа̄дина̄ йатха̄вуттамеваттхам̣ уда̄навасена дассети.

‘‘евам̣ ме сута’’нти евам̣ ваданто готамаготтасса самма̄самбуддхасса са̄вако, готамаготтасамбандхо ва̄ са̄вако а̄йасма̄ а̄нандо бхагавата̄ бха̄ситабха̄васса, саммукха̄ пат̣иггахитабха̄васса ча сӯчанато, татха̄сӯчаненева ча кхалитадуннирутта̄дигахан̣адоса̄бха̄васса сиджджханато са̄сане ассаддхам̣ вина̄сайати, саддхам̣ вад̣д̣хетӣти аттхо. еттха ча пан̃чама̄дайо тиссо аттхайоджана̄ а̄ка̄ра̄диаттхесу аггахитависесамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ дассита̄, тато пара̄ тиссо а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ вибха̄вита̄, паччхима̄ пана тиссо йатха̄ккамам̣ а̄ка̄раттхам̣, нидассанаттхам̣, авадха̄ран̣аттхан̃ча евам̣-саддам̣ гахетва̄ йоджита̄ти дат̣т̣хаббам̣. хонти четтха –

‘‘дассанам̣ дӣпанан̃ча̄пи, пака̄санам̣ вибха̄ванам̣;

анубха̄ванамиччаттхо, кирийа̄йогена пан̃чадха̄.

дассито парампара̄йа, сиддхо некаттхавуттийа̄;

евам̣ ме сутамиччеттха, падаттайе найан̃н̃уна̄’’ти.

ека-саддо пана ан̃н̃асет̣т̣ха̄саха̄йасан̇кхйа̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘сассато атта̄ ча локо ча, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27) ан̃н̃аттхе диссати, ‘‘четасо екодибха̄ва’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.228; па̄ра̄. 11) сет̣т̣хе, ‘‘ековӯпакат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.405; дӣ. ни. 2.215; ма. ни. 1.80; сам̣. ни. 3.63; вибха. 4.445) асаха̄йе, ‘‘екова кхо бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) сан̇кхйа̄йам̣, идха̄пи сан̇кхйа̄йамева̄ти дассенто а̄ха ‘‘еканти ган̣анапариччхеданиддесо’’ти (итиву. ат̣т̣ха. 1; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.парибба̄джакакатха̄ван̣н̣ана̄) екойевеса самайо, на две ва̄ тайо ва̄ти ӯна̄дхика̄бха̄вена ган̣анасса париччхеданиддесо еканти айам̣ саддоти аттхо, тена касса париччхиндананти ануйоге сати ‘‘самайа’’нти вуттанти дассенто а̄ха ‘‘самайанти париччхиннаниддесо’’ти. евам̣ париччхедапариччхиннавасена вуттепи ‘‘айам̣ на̄ма самайо’’ти сарӯпато анийамитатта̄ анийамитавачанамева̄ти дассети ‘‘екам̣…пе…. дӣпана’’нти имина̄.

ида̄ни самайасаддасса анекаттхавуттитам̣ аттхуддха̄равасена дассетва̄ идха̄дхиппетаматтхам̣ нийаменто ‘‘таттха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха̄ти тасмим̣ ‘‘екам̣ самайа’’нти пададвайе, самабхинивит̣т̣хо самайа саддоти самбандхо. на пана диссатӣти тесвекасмим̣йева аттхе идха паваттанато. самава̄йети паччайаса̄маггийам̣, ка̄ран̣асамава̄йети аттхо. кхан̣ети ока̄се. хетудит̣т̣хӣсӯти хетумхи чева ладдхийан̃ча. асса̄ти самайасаддасса. ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄ти еттха ка̄ло на̄ма упасан̇каманасса йуттака̄ло. самайо на̄ма тассева паччайаса̄маггӣ, аттхато пана таданурӯпасарӣрабалан̃чева таппаччайапариссайа̄бха̄во ча. упа̄да̄нам̣ на̄ма н̃а̄н̣ена тесам̣ гахан̣ам̣, тасма̄ йатха̄вуттам̣ ка̄лан̃ча самайан̃ча пан̃н̃а̄йа гахетва̄ упадха̄ретва̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – саче амха̄кам̣ све гаманасса йуттака̄ло бхависсати, ка̄йе баламатта̄ ча пхариссати, гаманапаччайа̄ ча ан̃н̃о апха̄сувиха̄ро на бхависсати, атхетам̣ ка̄лан̃ча гаманака̄ран̣асамава̄йасан̇кха̄там̣ самайан̃ча упадха̄ретва̄ аппева на̄ма свепи а̄гаччхеййа̄ма̄ти. кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайапат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо. йо ‘‘кхан̣о’’ти ча ‘‘самайо’’ти ча вуччати, со екова̄ти адхиппа̄йо. дийад̣д̣хо ма̄со сесо гимха̄нам̣ ун̣хасамайо. васса̄насса пат̣хамо ма̄со парил̣а̄хасамайо. маха̄самайоти маха̄самӯхо. сама̄со ва̄ еса, бйа̄со ва̄. павут̣т̣хам̣ ванам̣ паванам̣, тасмим̣, капилаваттхуса̄манте маха̄ванасан̇кха̄те ванасан̣д̣ети аттхо. самайопи кхоти еттха самайоти сиккха̄падапӯран̣асса хету. бхадда̄лӣти тасса бхиккхусса на̄мам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – тайа̄ бхадда̄ли пат̣ивиджджхитаббайуттакам̣ екам̣ ка̄ран̣ам̣ аттхи, тампи те на пат̣ивиддхам̣ на саллаккхитанти. ким̣ там̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘бхагава̄пи кхо’’тиа̄ди.

‘‘уггахама̄но’’тиа̄дӣсу ма̄ноти тасса парибба̄джакасса пакатина̄мам̣, кин̃чи кин̃чи пана сиппам̣ уггахетум̣ саматтхата̄йа ‘‘уггахама̄но’’ти нам̣ сан̃джа̄нанти, тасма̄ ‘‘уггахама̄но’’ти вуччати. саман̣амун̣д̣икасса путто саман̣амун̣д̣ика̄путто. со кира девадаттасса упат̣т̣ха̄ко. самайам̣ дит̣т̣хим̣ пака̄рена ваданти еттха̄ти самайаппава̄дако, тасмим̣, дит̣т̣хиппава̄дакети аттхо. тасмим̣ кира т̣ха̄не чан̇кӣта̄руккхапоккхараса̄типпабхӯтайо бра̄хман̣а̄, ниган̣т̣ха̄челакапарибба̄джака̄дайо ча паббаджита̄ саннипатитва̄ аттано аттано самайам̣ пака̄рена ваданти катхенти дӣпенти, тасма̄ со а̄ра̄мо ‘‘самайаппава̄дако’’ти вуччати. свева тиндука̄чӣрасан̇кха̄та̄йа тимбарӯсакаруккхапантийа̄ париккхиттатта̄ ‘‘тиндука̄чӣро’’ти вуччати. ека̄ са̄ла̄ еттха̄ти екаса̄лако. йасма̄ панеттха пат̣хамам̣ ека̄ са̄ла̄ ахоси, паччха̄ пана маха̄пун̃н̃ам̣ пот̣т̣хапа̄дапарибба̄джакам̣ нисса̄йа бахӯ са̄ла̄ ката̄, тасма̄ тамева пат̣хамам̣ катам̣ екам̣ са̄лам̣ упа̄да̄йа ладдхапуббана̄мавасена ‘‘екаса̄лако’’ти вуччати. маллика̄йа на̄ма пасенадиран̃н̃о девийа̄ уййа̄набхӯто со пуппхапхаласаччханно а̄ра̄мо, тена вуттам̣ ‘‘маллика̄йа а̄ра̄ме’’ти. пат̣ивасатӣти тасмим̣ пха̄сута̄йа васати.

дит̣т̣хе дхаммети паччаккхе аттабха̄ве. аттхоти вуд̣д̣хи. каммакилесавасена сампаретаббато самма̄ па̄пун̣итаббато сампара̄йо, паралоко, таттха нийутто сампара̄йико, паралокаттхо. аттха̄бхисамайа̄ти йатха̄вуттаубхайаттхасан̇кха̄тахитапат̣ила̄бха̄. сампара̄йикопи хи аттхо ка̄ран̣асса ниппханнатта̄ пат̣иладдхо на̄ма хотӣти там̣ аттхадвайамекато катва̄ ‘‘аттха̄бхисамайа̄’’ти вуттам̣. дхийа̄ пан̃н̃а̄йа там̣тадаттхе ра̄ти ган̣ха̄ти, дхӣ ва̄ пан̃н̃а̄ етассаттхӣти дхӣро. пан̣д̣а̄ вуччати пан̃н̃а̄. са̄ хи сукхумесупи аттхесу пад̣ати гаччхати, дуккха̄дӣнам̣ ва̄ пӣл̣ана̄диа̄ка̄рам̣ джа̄на̄тӣти пан̣д̣а̄. та̄йа ито гатоти пан̣д̣ито. атха ва̄ ита̄ сан̃джа̄та̄ пан̣д̣а̄ етасса, пад̣ати ва̄ н̃а̄н̣агатийа̄ гаччхатӣти пан̣д̣ито. самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ти ма̄насса самма̄ паха̄нена. самма̄ти четтха аггамагган̃а̄н̣ена самуччхедаппаха̄нам̣ вуттам̣. антанти аваса̄нам̣. пӣл̣анам̣ там̣саман̇гино хим̣санам̣ авиппха̄рита̄каран̣ам̣. тадева аттхо татха̄ ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄. самечча паччайехи катабха̄во сан̇кхатат̣т̣хо. дуккхадуккхата̄дивасена санта̄панам̣ паридаханам̣ санта̄пат̣т̣хо. джара̄йа, маран̣ена ча̄ти двидха̄ випарин̣а̄метаббо випарин̣а̄мат̣т̣хо. абхисаметаббо пат̣ивиджджхитаббо абхисамайат̣т̣хо, пӣл̣ана̄дӣнийева. та̄ни хи абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вамупанетва̄ ‘‘абхисамайат̣т̣хо’’ти вутта̄ни. абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса аттхо гочаро абхисамайат̣т̣хоти та̄нийева таббисайа-бха̄вӯпагамана-са̄ман̃н̃ато екаттена вутта̄ни. еттха ча упасагга̄нам̣ джотакаматтатта̄ тасса тасса аттхасса ва̄чако самайасаддо ева̄ти самайасаддасса аттхуддха̄репи саупасагго абхисамайо вутто.

тесу пана аттхесу айам̣ вачанаттхо – сахака̄рӣка̄ран̣авасена санниджджхам̣ самети самаветӣти самайо, самава̄йо. самети сама̄гаччхати маггабрахмачарийаметтха тада̄дха̄рапуггалавасена̄ти самайо, кхан̣о. саменти еттха, етена ва̄ сам̣гаччханти дхамма̄, сатта̄ ва̄ сахаджа̄та̄дӣхи, уппа̄да̄дӣхи ча̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа хи аттхато абхӯтопи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣, каран̣ам̣ вийа ча парикаппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйати. самам̣, самма̄ ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайава̄нам̣ саха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхо, на пана авайававинимутто самӯхо на̄ма кочи параматтхато аттхи. паччайантарасама̄гаме ети пхалам̣ уппаджджати, паваттати ва̄ етасма̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. со хи паччайантарасама̄гаманенева аттано пхалам̣ уппа̄дат̣т̣хитисаман̇гӣбха̄вам̣ кароти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбандхо хутва̄ ети аттано висайе паваттати, дал̣хагган̣абха̄вато ва̄ там̣сан̃н̃утта̄ сатта̄ айанти етена йатха̄бхинивесам̣ паваттантӣти самайо, дит̣т̣хи. дит̣т̣хисам̣йоджанена хи сатта̄ ативийа баджджханти. самити сан̇гати самодха̄нам̣ самайо, пат̣ила̄бхо. самасса ниродхасса йа̄нам̣ па̄пун̣анам̣, самма̄ ва̄ йа̄нам̣ апагамо аппаватти самайо, паха̄нам̣. абхимукхам̣ н̃а̄н̣ена самма̄ етаббо абхигантабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣто сабха̄во. абхимукхабха̄вена там̣ там̣ сабха̄вам̣ самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтасабха̄ва̄вабодхо.

нану ча аттхаматтам̣ йатха̄дхиппетам̣ пати садда̄ абхинивисантӣти на екена саддена анеке аттха̄ абхидхӣйанти, атха касма̄ идха самайасаддасса анекадха̄ аттхо вуттоти? саччаметам̣ саддависесе апеккхите саддависесе хи апеккхите на екена саддена анекаттха̄бхидха̄нам̣ самбхавати. на хи йо ка̄ла̄диаттхо самайа-саддо, сойева самӯха̄диаттхам̣ вадати. еттха пана тесам̣ тесаматтха̄нам̣ самайасаддавачанӣйата̄са̄ман̃н̃амупа̄да̄йа анекаттхата̄ самайа-саддасса вутта̄ти. евам̣ саббаттха аттхуддха̄ре. хоти четтха –

‘‘са̄ман̃н̃авачанӣйатам̣, упа̄да̄йа анекадха̄;

аттхам̣ ваде на хи саддо, еко некаттхако сийа̄’’ти.

самава̄йа̄диаттха̄нам̣ идха асамбхавато, ка̄лассева ча ападиситаббатта̄ ‘‘идха панасса ка̄ло аттхо’’ти вуттам̣. десадесака̄дӣнам̣ вийа хи ка̄ласса нида̄набха̄вена адхиппетатта̄ сопи идха ападисӣйати. ‘имина̄ кӣдисам̣ ка̄лам̣ дӣпетӣти а̄ха ‘‘тена̄’’тиа̄ди. тена̄ти ка̄латтхена самайа-саддена. ад̣д̣хама̄со паккхавасена вутто, пуббан̣ха̄дико дивасабха̄гавасена, пат̣хамайа̄ма̄дико паха̄равасена. а̄ди-саддена кхан̣алайа̄дайо сан̇гахита̄, анийамитавасена екам̣ ка̄лам̣ дӣпетӣти аттхо.

касма̄ панеттха анийамитавасена ка̄ло ниддит̣т̣хо, на утусам̣ваччхара̄дина̄ нийамитавасена̄ти а̄ха ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. кин̃ча̄пи пан̃н̃а̄йа видитам̣ суваваттха̄питам̣, татха̄пӣти самбандхо. вачаса̄ дха̄ретум̣ ва̄ сайам̣ уддиситум̣ ва̄ парена уддиса̄петум̣ ва̄ на сакка̄ на̄наппака̄рабха̄вато баху ча ваттаббам̣ хоти йа̄ва ка̄лаппабхедо, та̄ва ваттаббатта̄. ‘‘екам̣ самайа’’нти вутте пана на со ка̄лаппабхедо аттхи, йо еттха̄нантогадхо сийа̄ти дассети ‘‘екенева падена таматтхам̣ самодха̄нетва̄’’ти имина̄. евам̣ локийасамматака̄лавасена самайаттхам̣ дассетва̄ ида̄ни са̄сане па̄кат̣ака̄лавасена самайаттхам̣ дассетум̣ ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄ди вуттам̣. апича утусам̣ваччхара̄дивасена нийамам̣ акатва̄ самайасаддасса вачане айампи гун̣о ладдхойева̄ти дассенто ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄дима̄ха. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хати тасса̄ висесапариха̄рависайатта̄. таттха йе име самайа̄ти самбандхо. бхагавато ма̄тукуччхиоккаманака̄ло четтха габбхоккантисамайо. чатта̄ри нимитта̄ни пасситва̄ сам̣веджанака̄ло сам̣вегасамайо. чхаббасса̄ни самбодхисамадхигама̄йа чарийака̄ло дуккарака̄рикасамайо. девасикам̣ джха̄напхаласама̄паттӣхи вӣтина̄манака̄ло дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо, висесато пана саттасатта̄ха̄ни джха̄насама̄паттивал̣ан̃джанака̄ло. пан̃чачатта̄лӣсавасса̄ни там̣там̣дхаммадесана̄ка̄ло десана̄самайо. а̄ди-саддена йамакапа̄т̣иха̄рийасамайа̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. пака̄са̄ти дасасахассилокадха̄тупакампанаобха̄сапа̄тубха̄ва̄дӣхи па̄кат̣а̄. ‘‘екам̣ самайа’’нти вутте тадан̃н̃епи самайа̄ сантӣти аттха̄паттито тесу самайесу идха десана̄самайасан̇кха̄то самайависесо ‘‘екам̣ самайа’’нти вуттоти дӣпетӣти адхиппа̄йо.

йатха̄вуттаппабхедесуйева самайесу екадесам̣ пака̄рантарехи сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘йо ча̄йа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха хи н̃а̄н̣акиччасамайо, аттахитапат̣ипаттисамайо ча абхисамбодхисамайойева. арийатун̣хӣбха̄васамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо. карун̣а̄киччапарахитапат̣ипаттидхаммикатха̄самайо десана̄самайо, тасма̄ тесу вуттаппабхедесу самайесу екадесова пака̄рантарена дасситоти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘саннипатита̄нам̣ во бхиккхаве двайам̣ каран̣ӣйам̣ дхаммӣ катха̄ ва̄ арийо ва̄ тун̣хӣбха̄во’’ти (уда̄. 12) вуттасамайе сандха̄йа ‘‘саннипатита̄нам̣ каран̣ӣйадвайасамайесӯ’’ти вуттам̣. тесупи самайесӯти карун̣а̄киччапарахитапат̣ипаттидхаммикатха̄десана̄самайесупи. ан̃н̃атарам̣ самайам̣ сандха̄йа ‘‘екам̣ самайа’’нти вуттам̣ аттхато абхедатта̄.

ан̃н̃аттха вийа бхуммавачанена ча каран̣авачанена ча ниддесамакатва̄ идха упайогавачанена ниддесапайоджанам̣ ниддха̄ретука̄мо параммукхена чоданам̣ самут̣т̣хапети ‘‘касма̄ панеттха̄’’тиа̄дина̄. еттха̄ти ‘‘екам̣ самайа’’нти имасмим̣ паде, каран̣авачанена ниддесо като йатха̄ти самбандхо. бхаванти еттха̄ти бхуммам̣, ока̄со, таттха паваттам̣ вачанам̣ вибхатти бхуммавачанам̣. кароти кирийамабхиниппха̄дебхи етена̄ти каран̣ам̣, кирийа̄ниппхаттика̄ран̣ам̣. упайуджджитаббо кирийа̄йа̄ти упайого, каммам̣, таттха вачанам̣ татха̄. ‘‘таттха̄’’тиа̄дина̄ йатха̄вуттачоданам̣ парихарати. таттха̄ти тесу абхидхамматадан̃н̃асуттападавинайесу. татха̄ти бхуммавачанакаран̣авачанехи аттхасамбхавато ча̄ти йоджетаббам̣, адхикаран̣абха̄венабха̄валаккхан̣аттха̄нам̣, хетукаран̣аттха̄нан̃ча самбхаватоти аттхо. идха̄ти идхасмим̣ суттападе. ан̃н̃атха̄ти упайогавачанена. аттхасамбхаватоти аччантасам̣йогаттхасса самбхавато.

‘‘таттха хӣ’’тиа̄ди таббиваран̣ам̣. итоти ‘‘екам̣ самайа’’нти суттападато. адхикаран̣аттхоти а̄дха̄раттхо. бхаванам̣ бха̄во, кирийа̄, кирийа̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣, тадеваттхо татха̄. кена самайаттхена идам̣ аттхадвайам̣ самбхаватӣти ануйоге сати тадаттхадвайасамбхава̄нурӯпена самайаттхена, там̣ дал̣хам̣ каронто ‘‘адхикаран̣ан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. падаттхатойева хи йатха̄вуттаматтхадвайам̣ сиддхам̣, вибхатти пана джотакаматта̄. таттха ка̄ласан̇кха̄то, ка̄ласаддасса ва̄ аттхо йасса̄ти ка̄латтхо. самӯхасан̇кха̄то, ‘самӯхасаддасса ва̄ аттхо йасса̄ти самӯхаттхо, ко со? самайо. идам̣ вуттам̣ хоти – ка̄латтхо, самӯхаттхо ча самайо таттха абхидхамме вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ адхикаран̣ам̣ а̄дха̄роти, йасмим̣ ка̄ле, дхаммапун̃дже ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева ка̄ле, дхаммапун̃дже ва̄ пхасса̄дайопи хонтӣти айан̃хи таттха аттхо. нану ча̄йам̣ упа̄да̄пан̃н̃аттиматто ка̄ло, воха̄раматто ча самӯхо, со катхам̣ адхикаран̣ам̣ сийа̄ таттха вуттадхамма̄нанти? на̄йам̣ досо. йатха̄ хи ка̄ло сайам̣ параматтхато авиджджама̄нопи сабха̄вадхаммапариччхиннатта̄ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄то, сабха̄вадхаммапариччхинно ча тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе, парато ча абха̄вато ‘‘пуббан̣хеджа̄то, са̄йанхе а̄гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу, самӯхо ча авайававинимутто висум̣ авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхатта̄ авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄пӣйати ‘‘руккхе са̄кха̄, йавара̄сийам̣ паттасамбхӯто’’тиа̄дӣсу, евамидха̄пи сабха̄вадхаммапариччхиннатта̄, каппана̄маттасиддхатта̄ ча тадубхайам̣ таттха вуттадхамма̄нам̣ адхикаран̣абха̄вена пан̃н̃а̄пӣйатӣти.

‘‘кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса̄’’тиа̄ди бха̄венабха̄валаккхан̣аттхасамбхавадассанам̣. таттха кхан̣о на̄ма ат̣т̣хаккхан̣авинимутто навамо буддхуппа̄даккхан̣о, йа̄ни ва̄ панета̄ни ‘‘чатта̄рима̄ни бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ девамусса̄нам̣ чатучаккам̣ паваттатӣ’’ти (а. ни. 4.31) еттха патирӯпадесава̄со саппурисӯпаниссайо аттасамма̄пан̣ӣдхи пуббекатапун̃н̃ата̄ти чатта̄ри чакка̄ни вутта̄ни, та̄ни екаджджхам̣ катва̄ ока̄сат̣т̣хена ‘‘кхан̣о’’ти ведитабба̄ни. та̄ни хи кусалуппаттийа̄ ока̄сабхӯта̄ни. самава̄йо на̄ма ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.204; 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.43, 44; сам̣. ни. 3.60; катха̄. 465, 467) ниддит̣т̣ха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄диса̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дакаттена сан̣т̣хита̄ чаккхурӯпа̄дипаччайаса̄маггӣ. чаккхурӯпа̄дӣнан̃хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄ди са̄дха̄ран̣апхалам̣. хету на̄ма йонисоманасика̄ра̄диджанакахету. йатха̄вуттасса кхан̣асан̇кха̄тасса, самава̄йасан̇кха̄тасса, хетусан̇кха̄тасса ча самайасса сатта̄сан̇кха̄тена бха̄вена тесам̣ пхасса̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ сатта̄сан̇кха̄то бха̄во лаккхӣйати вин̃н̃а̄йатӣти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ ‘‘га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гато’’ти еттха доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евамидха̄пи йатха̄вуттасса самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄, пхасса̄дӣнам̣ бхаванакирийа̄ ча лаккхӣйатӣти. нану четтха сатта̄кирийа̄ авиджджама̄на̄ва, катхам̣ та̄йа лаккхӣйатӣти? саччам̣, татха̄пи ‘‘йасмим̣ самайе’’ти ча вутте сатӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но евахоти ан̃н̃акирийа̄самбандха̄бха̄ве падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄вато, тасма̄ аттхато гамйама̄на̄йа та̄йа сатта̄кирийа̄йа лаккхӣйатӣти. айан̃хи таттха аттхо – йасмим̣ йатха̄вутте кхан̣е, паччайасамава̄йе, хетумхи ва̄ сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева кхан̣е, паччайасамава̄йе, хетумхи ва̄ сати пхасса̄дайопи хонтӣти. айам̣ пана аттхо абхидхаммейева (ат̣т̣хаса̄. ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйе) нидассанавасена вутто, йатха̄рахамеса найо ан̃н̃есупи суттападесӯти. тасма̄ти адхикаран̣аттхасса, бха̄венабха̄валаккхан̣аттхасса ча самбхавато. тадаттхаджотанаттханти тадубхайаттхасса самайасаддаттхабха̄вена виджджама̄нассева бхуммавачанавасена дӣпанаттхам̣. вибхаттийо хи падӣпо вийа ваттхуно виджджама̄нассева аттхасса джотака̄ти, айаматтхо саддасаттхесу па̄кат̣ойева.

хетуаттхо, каран̣аттхо ча самбхаватӣти ‘‘аннена васати, виджджа̄йа васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа хетуаттхо, ‘‘пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа каран̣аттхо ча самбхавати. катхам̣ пана самбхаватӣти а̄ха ‘‘йо хи со’’тиа̄ди. винайе (па̄ра̄. 20) а̄гатасиккха̄падапан̃н̃аттийа̄чанаваттхувасена тхерам̣ марийа̄дам̣ катва̄ ‘‘са̄рипутта̄дӣхипи дувин̃н̃еййо’’ти вуттам̣. тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена̄ти еттха пана там̣там̣ваттхувӣтиккамова сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ хету чева каран̣ан̃ча. татха̄ хи йада̄ бхагава̄ сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ пат̣хамамева тесам̣ тесам̣ таттха таттха сиккха̄падапан̃н̃аттихетубхӯтам̣ там̣ там̣ вӣтиккамам̣ апеккхама̄но вихарати, тада̄ там̣ там̣ вӣтиккамам̣ апеккхитва̄ тадаттхам̣ васатӣти сиддхо ваттхувӣтиккамасса сиккха̄падапан̃н̃аттихетубха̄во ‘‘анненавасатӣ’’тиа̄дӣсу аннамапеккхитва̄ тадаттхам̣ васатӣтиа̄дина̄ ка̄ран̣ена анна̄дӣнам̣ хетубха̄во вийа. сиккха̄падапан̃н̃аттика̄ле пана тенева пуббасиддхена вӣтиккамена сиккха̄падам̣ пан̃н̃апети, тасма̄ сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ са̄дхакатаматта̄ каран̣абха̄вопи вӣтиккамассева сиддхо ‘‘асина̄ чхиндатӣ’’тиа̄дӣсу асина̄ чхинданакирийам̣ са̄дхетӣтиа̄дина̄ ка̄ран̣ена асиа̄дӣнам̣ каран̣абха̄во вийа. евам̣ сантепи вӣтиккамам̣ апеккхама̄но тенева саддхим̣ таннисситампи ка̄лам̣ апеккхитва̄ вихаратӣти ка̄ласса̄пи идха хетубха̄во вутто, сиккха̄падам̣ пан̃н̃апенто ча там̣ там̣ вӣтиккамака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена сиккха̄падам̣ пан̃н̃апетӣти вӣтиккаманиссайасса ка̄ласса̄пи каран̣абха̄во вутто, тасма̄ имина̄ парийа̄йена ка̄ласса̄пи хетубха̄во, каран̣абха̄во ча лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена̄’’ти, ниппарийа̄йена пана вӣтиккамойева хетубхӯто, каран̣абхӯто ча. со хи вӣтиккамаккхан̣е хету хутва̄ паччха̄ сиккха̄падапан̃н̃а̄панаккхан̣е каран̣ампи хотӣти. сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайантоти вӣтиккамам̣ пуччхитва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣аваттхум̣ там̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄, вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхуотин̣н̣ака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена каран̣абхӯтена сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апенто. сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄ноти татийапа̄ра̄джика̄дӣсу (па̄ра̄. 162) вийа сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ хетубхӯтам̣ там̣ там̣ ваттхувӣтиккамасамайам̣ апеккхама̄но тена самайена хетубхӯтена бхагава̄ таттха таттха виха̄сӣти аттхо.

‘‘сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто, сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но’’ти идам̣ йатха̄ккамам̣ каран̣абха̄васса, хетубха̄васса ча саматтханавачанам̣, тасма̄ таданурӯпам̣ ‘‘тенасамайена каран̣абхӯтена хетубхӯтена̄’’ти евам̣ ваттаббепи пат̣хамам̣ ‘‘хетубхӯтена̄’’ти уппат̣ипа̄т̣ивачанам̣ таттха хетубха̄васса са̄тисайамадхиппетатта̄ вуттанти ведитаббам̣. ‘‘бхагава̄ хи веран̃джа̄йам̣ вихаранто дхаммасена̄патиттхерасса сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄чанахетубхӯтам̣ паривитаккасамайам̣ апеккхама̄но тена самайена хетубхӯтена виха̄сӣ’’ти тӣсупи кира ган̣т̣хипадесу вуттам̣. ‘‘ким̣ панеттха йуттичинта̄йа, а̄чарийасса идха камавачаниччха̄ наттхӣти еваметам̣ гахетаббам̣ – ан̃н̃а̄супи хи ат̣т̣хакатха̄су айамева ануккамо вутто, на ча та̄су ‘тена самайена веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’ти винайапа̄л̣ипаде хетуаттхассева са̄тисайам̣ адхиппетабха̄вадӣпанаттхам̣ вутто ависайатта̄, сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто хетубхӯтена, каран̣абхӯтена ча самайена виха̄си, сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но хетубхӯтена самайена виха̄сӣти еваметтха йатха̄ла̄бхам̣ самбандхабха̄вато евам̣ вутто’’типи ваданти. тасма̄ти йатха̄вуттасса дувидхасса̄пи аттхасса самбхавато. тадаттхаджотанаттханти вуттанайена каран̣авачанена тадубхайаттхасса джотанаттхам̣. таттха̄ти тасмим̣ винайе. еттха ча сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ ева вӣтиккамасамайасса са̄дхакатаматта̄ тасса каран̣абха̄ве ‘‘сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто’’ти аджджха̄харитападена самбандхо, хетубха̄ве пана тадапеккханаматтатта̄ ‘‘вихаратӣ’’ти паденева̄ти дат̣т̣хаббам̣. татха̄йева хи вуттам̣ ‘‘тена самайена хетубхӯтена, каран̣абхӯтена ча сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто, сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но бхагава̄ таттха таттха виха̄сӣ’’ти. каран̣ан̃хи кирийаттхам̣, на хету вийа кирийа̄ка̄ран̣ам̣. хету пана кирийа̄ка̄ран̣ам̣, на каран̣ам̣ вийа кирийаттхоти.

‘‘идха пана̄’’тиа̄дина̄ упайогавачанасса аччантасам̣йогаттхасамбхавадассанам̣, аччантамева даббагун̣акирийа̄хи сам̣його аччантасам̣його, нирантарамева техи сам̣йуттабха̄воти вуттам̣ хоти. сойеваттхо татха̄. евам̣джа̄тикети евам̣сабха̄ве. катхам̣ самбхаватӣти а̄ха ‘‘йан̃хӣ’’тиа̄ди. аччантамева̄ти а̄раббхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва десана̄нит̣т̣ха̄нам̣, та̄ва екам̣самева, нирантарамева̄ти аттхо. карун̣а̄виха̄рена̄ти парахитапат̣ипаттисан̇кха̄тена карун̣а̄виха̄рена. татха̄ хи карун̣а̄нида̄натта̄ десана̄йа идха парахитапат̣ипатти ‘‘карун̣а̄виха̄ро’’ти вутта̄, на пана карун̣а̄сама̄паттивиха̄ро. на хи десана̄ка̄ле десетаббадхаммависайасса десана̄н̃а̄н̣асса саттависайа̄йа маха̄карун̣а̄йа сахуппатти самбхавати бхиннависайатта̄, тасма̄ карун̣а̄йа паватто виха̄роти катва̄ парахитапат̣ипаттивиха̄ро идха ‘‘карун̣а̄виха̄ро’’ти ведитаббо. тасма̄ти аччантасам̣йогаттхасамбхавато. тадаттхаджотанаттханти вуттанайена упайогавибхаттийа̄ тадаттхасса джотанаттхам̣ упайоганиддесо като йатха̄ ‘‘ма̄сам̣ саджджха̄йати, дивасам̣ бхун̃джатӣ’’ти. тена̄ти йена ка̄ран̣ена абхидхамме, ито ан̃н̃есу ча суттападесу бхуммавачанасса адхикаран̣аттхо, бха̄венабха̄валаккхан̣аттхо ча, винайе каран̣авачанасса хетуаттхо, каран̣аттхо ча идха упайогавачанасса аччантасам̣йогаттхо самбхавати, тена̄ти аттхо. етанти йатха̄ вуттассаттхасса сан̇гахага̄тха̄падам̣ ан̃н̃атра̄ти абхидхамме ито ан̃н̃есу суттападесу, винайе ча. самайоти самайасаддо. саддейева хи вибхаттипара̄ бхаватиаттхе асамбхавато. соти свева самайасаддо.

евам̣ аттано матим̣ дассетва̄ ида̄ни пора̄н̣а̄чарийаматим̣ дассетум̣ ‘‘пора̄н̣а̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. пора̄н̣а̄ти ча пурима̄ ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. ‘‘тасмим̣ самайе’’ти ва̄…пе… ‘‘екам̣ самайа’’нти ва̄ еса бхедоти самбандхо. абхила̄паматтабхедоти вачанаматтена бхедо висесо, на пана аттхена, тена̄ха ‘‘саббаттха бхуммамеваттхо’’ти, саббесупи аттхато а̄дха̄ро ева аттхоти вуттам̣ хоти. имина̄ ча вачанена суттавинайесу вибхаттивипарин̣а̄мо като, бхумматтхе ва̄ упайогакаран̣авибхаттийо сиддха̄ти дассети. ‘‘тасма̄’’тиа̄дина̄ тесам̣ матидассане гун̣ама̄ха.

бха̄рийат̣т̣хена гару. тадеваттхам̣ сан̇кетато саматтхети ‘‘гарум̣ хӣ’’тиа̄дина̄ сан̇кетависайо хи саддо там̣ваваттхитойева чеса аттхабодхакоти. гарунти гарука̄таббам̣ джанам̣. ‘‘локе’’ти имина̄ на кевалам̣ са̄санейева, локепи гарука̄таббат̣т̣хена бхагава̄ти сан̇кетасиддхӣти дассети. йади гарука̄таббат̣т̣хена бхагава̄, атха айамева са̄тисайам̣ бхагава̄ на̄ма̄ти дассенто ‘‘айан̃ча̄’’тиа̄дима̄ха. татха̄ хи локана̄тхо апаримитанирупамаппабха̄васӣла̄дигун̣ависесасаман̇гита̄йа, сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантупака̄рита̄йа ча апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уттамам̣ га̄рават̣т̣ха̄нанти. на кевалам̣ локейева, атха кхо са̄санепӣти дассети ‘‘пора̄н̣ехӣ’’тиа̄дина̄, пора̄н̣ехӣти ча ат̣т̣хакатха̄чарийехӣти аттхо. сет̣т̣хава̄чакавачанампи сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ато сет̣т̣хамева̄ти вуттам̣ ‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣ха’’нти. вуччати аттхо, етена̄ти хи вачанам̣, саддо. атха ва̄ вуччатӣти вачанам̣, аттхо, тасма̄ йо ‘‘бхагава̄’’ти вачанена вачанӣйо аттхо, со сет̣т̣хоти аттхо. бхагава̄ти вачанамуттаманти еттха̄пи есева найо. га̄равайуттоти гарубха̄вайутто гаругун̣айогатта̄, са̄тисайам̣ ва̄ гарукаран̣а̄рахата̄йа га̄равайутто, га̄рава̄рахоти аттхо. йена ка̄ран̣аттайена со татха̄гато гару бха̄рийат̣т̣хена, тена ‘‘бхагава̄’’ти вуччатӣти самбандхо. гарута̄ка̄ран̣адассанан̃хетам̣ падаттайам̣. ‘‘сиппа̄дисиккха̄пака̄пи гарӯйева на̄ма хонти, на ча га̄равайутта̄, айам̣ пана та̄дисо на хоти, тасма̄ гарӯти катва̄ ‘га̄равайутто’ти вутта’’нти кечи. евам̣ сати тадетам̣ висесанападаматтам̣, пуримапададвайамева ка̄ран̣адассанам̣ сийа̄.

апича̄ти аттхантаравикаппаттхе нипа̄то, апаро найоти аттхо. таттха –

‘‘ван̣н̣агамо ван̣н̣авипарийа̄йо,

две ча̄паре ван̣н̣авика̄рана̄са̄;

дха̄тӯнаматтха̄тисайена його,

тадуччате пан̃чавидха̄ нируттӣ’’ти. –

вуттам̣ нируттилаккхан̣ам̣ гахетва̄, ‘‘писодара̄дӣни йатхопадит̣т̣ха’’нти вуттасадданайена ва̄ писодара̄диа̄катиган̣апаккхепалаккхан̣ам̣ гахетва̄ локийа локуттарасукха̄бхиниббаттакам̣ сӣла̄дипа̄раппаттам̣ бха̄гйамасса аттхӣти ‘‘бха̄гйава̄’’ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘бха̄гйава̄’’ти. татха̄ анекабхедабхиннакилесасатасахасса̄ни, сан̇кхепато ва̄ пан̃чама̄ре абхан̃джӣти ‘‘бхаггава̄’’ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вуттанти дассети ‘‘бхаггава̄’’ти имина̄. локе ча бхага-саддо иссарийадхаммайасасирӣка̄мапайаттесу чхасу дхаммесу паваттати, те ча бхагасан̇кха̄та̄ дхамма̄ асса сантӣти бхагава̄ти аттхам̣ дассетум̣ ‘‘йутто бхагехи ча̄’’ти вуттам̣. кусала̄дӣхи анекабхедехи саббадхамме вибхаджи вибхаджитва̄ виваритва̄ десесӣти ‘‘вибхаттава̄’’ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘вибхаттава̄’’ти. диббабрахмаарийавиха̄ре, ка̄йачиттаупадхививеке, сун̃н̃ата̄нимитта̄ппан̣ихитавимоккхе, ан̃н̃е ча локийалокуттаре уттаримануссадхамме бхаджи севи бахуламака̄сӣти ‘‘бхаттава̄’’ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вуттанти дассети ‘‘бхаттава̄’’ти имина̄. тӣсу бхавесу тан̣ха̄сан̇кха̄там̣ гаманаманена вантам̣ вамитанти ‘‘бхавесу вантагамано’’ти ваттаббе бхавасаддато бха-ка̄рам̣ гаманасаддато га-ка̄рам̣ вантасаддато ва-ка̄рам̣ а̄да̄йа, тасса ча дӣгхам̣ катва̄ ван̣н̣авипарийа̄йена ‘‘бхагава̄’’ти вуттанти дассетум̣ ‘‘вантагамано бхавесӯ’’ти вуттам̣. ‘‘йато бха̄гйава̄, тато бхагава̄’’тиа̄дина̄ паччекам̣ йоджетаббам̣. асса падасса̄ти ‘‘бхагава̄’’ти падасса. виттха̄раттхоти виттха̄рабхӯто аттхо. ‘‘со ча̄’’тиа̄дина̄ гантхамахаттам̣ парихарати. вуттойева, на пана идха пана ваттаббо висуддхимаггасса имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа екадесабха̄ватоти адхиппа̄йо.

апича бхаге вани, вамӣти ва̄ бхагава̄. со хи бхаге сӣла̄дигун̣е вани бхаджи севи, те ва̄ бхагасан̇кха̄те сӣла̄дигун̣е винеййасанта̄несу ‘‘катхам̣ ну кхо уппаджджеййу’’нти вани йа̄чи паттхайи, евам̣ бхаге ванӣти бхагава̄, бхаге ва̄ сирим̣, иссарийам̣, йасан̃ча вами кхел̣апин̣д̣ам̣ вийа чхад̣д̣айи. татха̄ хи бхагава̄ хаттхагатам̣ чаккаваттисирим̣, чатудӣписсарийам̣, чаккаваттисампаттисанниссайан̃ча саттаратанасамуджджалам̣ йасам̣ анапеккхо чхад̣д̣айи. атха ва̄ бха̄ни на̄ма наккхатта̄ни, техи самам̣ гаччханти паваттантӣти бхага̄ а̄ка̄расса рассам̣ катва̄, синеруйугандхара̄дигата̄ бха̄джаналокасобха̄. та̄ бхага̄ вами таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена паджахи, евам̣ бхаге вамӣти бхагава̄ти евама̄дӣхи таттха таттха̄гатанайехи часса аттхо ваттаббо, амхехи пана со гантхабхӣруджана̄нуггахан̣аттхам̣, гантхагарута̄парихаран̣аттхан̃ча аджджхупеккхитоти.

еваметесам̣ авайаваттхам̣ дассетва̄ ида̄ни самуда̄йаттхам̣ дассенто пуримападаттайасса самуда̄йаттхена вутта̄васесена тесаматтха̄нам̣ пат̣ийогита̄йа тена̄пи саха дассетум̣ ‘‘етта̄вата̄’’тиа̄дима̄ха. етта̄вата̄ти етасса ‘‘евам̣ ме сута’’нти вачанена ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄’’ тивачанена̄ти имехи самбандхо. еттха̄ти етасмим̣ нида̄навачане. йатха̄сутам̣ дхаммам̣ десентоти еттха анта-саддо хетуаттхо. татха̄деситатта̄ хи паччаккхам̣ кароти на̄ма. еса найо апараттха̄пи. ‘‘йо кхо а̄нанда, майа̄ дхаммо ча…пе… саттха̄’’ти вачанато дхаммасса саттхубха̄вапарийа̄йо виджджатева̄ти катва̄ ‘‘дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ каротӣ’’ти вуттам̣. дхаммака̄йанти хи бхагавато самбандхӣбхӯтам̣ дхаммасан̇кха̄там̣ ка̄йанти аттхо. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘дхаммака̄йоти бхиккхаве, татха̄гатассетам̣ адхивачана’’нти. там̣ пана киматтхийанти а̄ха ‘‘тена̄’’тиа̄ди. тена̄ти ча та̄дисена паччаккхакаран̣ена̄ти аттхо. идам̣ адхуна̄ ваккхама̄насуттам̣ па̄вачанам̣ пакат̣т̣хам̣ уттамам̣ буддхасса бхагавато вачанам̣ на̄ма. тасма̄ тумха̄кам̣ атиккантасаттхукам̣ атӣтасаттхукабха̄во на хотӣти аттхо. бха̄ваппадха̄но хи айам̣ ниддесо, бха̄валопо ва̄, итаратха̄ па̄вачанамева анатиккантасаттхукам̣, саттхуадассанена пана уккан̣т̣хитасса джанасса атиккантасаттхукабха̄воти аттхо а̄паджджеййа, еван̃ча сати ‘‘айам̣ во саттха̄ти саттхуадассанена уккан̣т̣хитам̣ джанам̣ самасса̄сетӣ’’ тивачанена саха виродхо бхавеййа̄ти ваданти. идам̣ па̄вачанам̣ саттхукиччаниппха̄данена на атӣтасаттхуканти пана аттхо. саттхӯти камматтхе чхат̣т̣хӣ, сама̄сападам̣ ва̄ етам̣ саттхуадассанена̄ти. уккан̣т̣ханам̣ уккан̣т̣хо, киччхаджӣвита̄. ‘‘кат̣ха киччхаджӣване’’ти хи ваданти. тамито паттоти уккан̣т̣хито, анабхиратийа̄ ва̄ пӣл̣ито виккхиттачитто хутва̄ сӣсам̣ уккхипитва̄ уддхам̣ кан̣т̣хам̣ катва̄ ито чито ча олокенто а̄хин̣д̣ати, вихарати ча̄ти уккан̣т̣хито нируттинайена, там̣ уккан̣т̣хитам̣. саддаса̄маттхийа̄дхигатаматто чеса, воха̄рато пана анабхиратийа̄ пӣл̣итанти аттхо. еса найо саббаттха. самасса̄сетӣти асса̄сам̣ джанети.

тасмим̣ самайети имасса суттасса сан̇гӣтисамайе. ка̄мам̣ виджджама̄непи бхагавати евам̣ ваттумарахати, идха пана авиджджама̄нейева тасмим̣ евам̣ вадати, тасма̄ сандха̄йабха̄ситавасена тадаттхам̣ дассетӣти а̄ха ‘‘авиджджама̄набха̄вам̣ дассенто’’ти. паринибба̄нанти анупа̄дисесанибба̄надха̄тувасена кхандхапаринибба̄нам̣. тена̄ти татха̄са̄дханена. евам̣видхасса̄ти евам̣пака̄расса, евам̣сабха̄васса̄типи аттхо. на̄ма-саддо гараха̄йам̣ нипа̄то ‘‘аттхи на̄ма а̄нанда тхерам̣ бхиккхум̣ вихесийама̄нам̣ аджджхупеккхиссатха̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.166) вийа, тена едисо апи бхагава̄ париниббуто, ка̄ на̄ма катха̄ ан̃н̃есанти гарахаттхам̣ джотети. арийадхаммасса̄ти арийа̄нам̣ дхаммасса, арийабхӯтасса ва̄ дхаммасса. дасавидхасса ка̄йабаласса, н̃а̄н̣абаласса ча васена дасабаладхаро. ваджирасса на̄ма ман̣ивисесасса сан̇гха̄то самӯхо екаггхано, тена сама̄но ка̄йо йасса̄ти татха̄. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ ваджирасан̇гха̄то на̄ма на ан̃н̃ена ман̣ина̄ ва̄ па̄са̄н̣ена ва̄ бхеджджо, апи ту сойева ан̃н̃ам̣ ман̣им̣ ва̄ па̄са̄н̣ам̣ ва̄ бхиндати. тенева вуттам̣ ‘‘ваджирасса наттхи кочи абхеджджо ман̣и ва̄ па̄са̄н̣о ва̄’’ти, евам̣ бхагава̄пи кеначи абхеджджасарӣро. на хи бхагавато рӯпака̄йе кеначи антара̄йо ка̄тум̣ сакка̄ти. на̄масаддасса гараха̄джотакатта̄ пи-саддо сампин̣д̣анаджотако ‘‘на кевалам̣ бхагава̄йева, атха кхо ан̃н̃епӣ’’ти. еттха ча евам̣гун̣асаманна̄гататта̄ апариниббутасабха̄вена бхавитум̣ йуттопи еса париниббуто ева̄ти пакаран̣а̄нурӯпаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘ева’’нтиа̄ди вуттанти дат̣т̣хаббам̣. а̄са̄ паттхана̄ кена джанетабба̄, на джанетабба̄ ева̄ти аттхо. ‘‘ахам̣ чирам̣ джӣвим̣, чирам̣ джӣва̄ми, чирам̣ джӣвисса̄ми, сукхам̣ джӣвим̣, сукхам̣ джӣва̄ми, сукхам̣ джӣвисса̄мӣ’’ти маджджанавасена уппанно ма̄но джӣвитамадо на̄ма, тена матто паматто татха̄. сам̣веджетӣти сам̣вегам̣ джанети, татойева асса джанасса саддхамме усса̄хам̣ джанети. сам̣веджанан̃хи усса̄хахету ‘‘сам̣вигго йонисо падахатӣ’’ти вачанато.

десана̄сампаттим̣ ниддисати ваккхама̄насса сакаласуттасса ‘‘ева’’нти нидассанато. са̄вакасампаттинти сун̣антапуггаласампаттим̣ ниддисати пат̣исамбхида̄ппаттена пан̃часу т̣ха̄несу бхагавата̄ етадагге т̣хапитена, пан̃часу ча косаллесу а̄йасмата̄ дхаммасена̄патина̄ пасам̣ситена майа̄ маха̄са̄вакена сутам̣, тан̃ча кхо сайамева сутам̣ на ануссутам̣, на ча парампара̄бхатанти аттхасса дӣпанато. ка̄ласампаттим̣ ниддисати бхагава̄тисадасаннидха̄не пайуттасса самайасаддасса буддхуппа̄да-пат̣иман̣д̣ита-самайа-бха̄ва-дӣпанато. буддхуппа̄дапарама̄ хи ка̄ласампада̄. тенетам̣ вуччати –

‘‘каппакаса̄йакалийуге, буддхуппа̄до ахо махаччхарийам̣;

хутавахамаджджхе джа̄там̣, самудитамакарандамаравинда’’нти. (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.1; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1);

тасса̄йаматтхо – каппасан̇кха̄така̄ласан̃чайасса лекханавасена паватте калийугасан̇кха̄те сакара̄джасаммате васса̄дисамӯхе джа̄то буддхуппа̄дакхан̣асан̇кха̄то динасамӯхо андхасса паббата̄роханамива када̄чи паваттанат̣т̣хена, аччхарам̣ пахаритум̣ йуттат̣т̣хена ча махаччхарийам̣ хоти. кимива джа̄танти че? хутавахасан̇кха̄тасса па̄вакасса маджджхе самма̄ удитамадхумантам̣ аравиндасан̇кха̄там̣ ва̄риджамива джа̄танти. десакасампаттим̣ ниддисати гун̣ависит̣т̣хасаттуттамага̄рава̄дхивачанато.

евам̣ падачхаккасса пада̄нуккамена на̄наппака̄рато аттхаван̣н̣анам̣ катва̄ ида̄ни ‘‘антара̄ ча ра̄джагаха’’нтиа̄дӣнам̣ пада̄наматтхаван̣н̣анам̣ каронто ‘‘антара̄ ча̄’’тиа̄дима̄ха. антара̄ ча ра̄джагахам̣ антара̄ ча на̄л̣анданти еттха самабхинивит̣т̣хо антара̄-саддо диссати са̄ман̃н̃авачанӣйаттхамапеккхитва̄ пакаран̣а̄диса̄маттхийа̄дигататтхамантарена̄ти аттхо. евам̣ панасса на̄наттхабха̄во пайогато авагамӣйатӣти дассети ‘‘тадантара’’нтиа̄дина̄. таттха тадантаранти там̣ ка̄ран̣ам̣. ман̃ча тан̃ча мантенти, кимантарам̣ ким̣ ка̄ран̣анти аттхо. виджджантарика̄йа̄ти виджджуниччхаран̣аккхан̣е. дховантӣ иттхӣ аддаса̄ти самбандхо. антаратоти хадайе. копа̄ти читтака̄луссийакаран̣ато читтапакопа̄ ра̄га̄дайо. антара̄ воса̄нанти а̄рамбханиппхаттӣнам̣ вемаджджхе парийоса̄нам̣ а̄па̄ди. апича̄ти татха̄пи, евам̣ пабхавасампаннепӣти аттхо. двиннам̣ маха̄нирайа̄нанти лохакумбхӣнирайе сандха̄йа̄ха. антарика̄йа̄ти антарена. ра̄джагаханагарам̣ кира а̄виджджхитва̄ маха̄петалоко. таттха двиннам̣ маха̄лохакумбхӣнирайа̄нам̣ антарена айам̣ тапода̄ надӣ а̄гаччхати, тасма̄ са̄ кутхита̄ сандатӣти. сва̄йамидха виваре паваттати тадан̃н̃есамасамбхавато. еттха ча ‘‘тадантарам̣ ко джа̄неййа, (а. ни. 6.44; 10.75) етесам̣ антара̄ каппа̄, ган̣ана̄то асан̇кхийа̄, (бу. вам̣. 28.9) антарантара̄ катхам̣ опа̄тетӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.426; паха̄. ва. 66; чӯл̣ава. 376) вийа ка̄ран̣авемаджджхесу ваттама̄на̄ антара̄садда̄йева уда̄харитабба̄ сийум̣, на пана читтакхан̣авиваресу ваттама̄на̄ антарикаантарасадда̄. антара̄саддасса хи айаматтхуддха̄роти. айам̣ панеттха̄дхиппа̄йо сийа̄ – йесу аттхесу антарикасаддо, антарасаддо ча паваттати, тесу антара̄саддопӣти сама̄наттхатта̄ антара̄саддаттхе ваттама̄но антарикасаддо, антарасаддо, ча уда̄хат̣оти. атха ва̄ антара̄саддойева ‘‘йассантарато’’ти (уда̄. 20) еттха га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ рассам̣ катва̄ вутто –

‘‘йассантарато на санти копа̄,

итибхава̄бхаватан̃ча вӣтиватто;

там̣ вигатабхайам̣ сукхим̣ асокам̣,

дева̄ на̄нубхаванти дассана̄йа̄’’ти. (уда̄. 20); –

хи айам̣ уда̄не бхаддийасутте га̄тха̄. сойева ика-саддена сакаттхапаваттена падам̣ вад̣д̣хетва̄ ‘‘антарика̄йа̄’’ти ча вутто, тасма̄ уда̄харан̣ода̄харитабба̄наметтха виродха̄бха̄во ведитабботи. киматтхам̣ аттхависесанийамо катоти а̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. нану четтха упайогавачанамева, атха касма̄ самбандхӣйаттхо вутто, самбандхӣйаттхе ва̄ касма̄ упайогавачанам̣ катанти ануйогасамбхавато там̣ парихаритум̣ ‘‘антара̄саддена пана̄’’тиа̄ди вуттам̣, тена самбандхӣйаттхе са̄мивачанаппасан̇ге саддантарайогена ладдхамидам̣ упайогавачананти дассети, на кевалам̣ са̄санева, локепи евамевидам̣ ладдханти дассенто ‘‘ӣдисесу ча̄’’тиа̄дима̄ха. висесайогата̄дассанамукхена хи айаматтхопи дассито. екенапи антара̄-саддена йуттатта̄ две упайогавачана̄ни ка̄табба̄ни. двӣхи пана йоге ка̄ катха̄ти аттхасса сиджджханато. аккхарам̣ чинтенти лин̇гавибхаттийа̄дӣхӣти аккхарачинтака̄, саддавидӯ. аккхара-саддена четтха таммӯлака̄ни пада̄дӣнипи гахетабба̄ни. йадипи саддато екамева йуджджанти, аттхато пана со двиккхаттум̣ йоджетаббо екасса̄пи падасса а̄вуттийа̄динайена анекадха̄ сампаджджанатоти дассети ‘‘дутийападенапӣ’’тиа̄дина̄. ко пана досо айоджитети а̄ха ‘‘айоджийама̄не упайогавачанам̣ на па̄пун̣а̄тӣ’’ти. дутийападам̣ на па̄пун̣а̄тӣти аттхо саддантарайогаваса̄ саддейева са̄мивачанаппасан̇ге упайогавибхаттийа̄ иччхитатта̄. садда̄дхика̄ро хи вибхаттипайого.

аддха̄на-саддо дӣгхапарийа̄йоти а̄ха ‘‘дӣгхамагга’’нти. китта̄вата̄ пана со дӣгхо на̄ма тадаттхабхӯтоти чоданамапанети ‘‘аддха̄нагаманасамайасса хӣ’’тиа̄дина̄. аддха̄нагаманасамайасса вибхан̇гети ган̣абходжанасиккха̄пада̄дӣсу аддха̄нагаманасамайасаддасса падабха̄джанӣйабхӯте вибхан̇ге (па̄чи. 217). ад̣д̣хайоджанампи аддха̄намагго, пагева тадуттари. ад̣д̣хамева йоджанасса ад̣д̣хайоджанам̣, двига̄вутаматтам̣. идха пана чатуга̄вутаппама̄н̣ам̣ йоджанамева, тасма̄ ‘‘аддха̄намаггапат̣ипанно’’ти вадатӣти адхиппа̄йо.

махантасаддо уттаматтхо, бахваттхо ча идха̄дхиппетоти а̄ха ‘‘махата̄’’тиа̄ди. гун̣амахаттена̄ти аппиччхата̄дигун̣амахантабха̄вена. сан̇кхйа̄махаттена̄ти ган̣анамахантабха̄вена. тадеваттхам̣ саматтхети ‘‘со хӣ’’тиа̄дина̄. со бхиккхусан̇гхоти идха а̄гато тада̄ парива̄рабхӯто бхиккхусан̇гхо. маха̄ти уттамо. ва̄кйепи хи тамиччханти пайогаваса̄. аппиччхата̄ти ниллобхата̄ саддо четтха са̄васесо, аттхо пана ниравасесо. на хи ‘‘аппалобхата̄ти абхиттхавитумарахатӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣. маджджхима̄гамат̣ӣка̄ка̄ро пана а̄чарийадхаммапа̄латтхеро евама̄ха ‘‘аппасаддасса париттапарийа̄йам̣ манаси катва̄ ‘бйан̃джанам̣ са̄васесам̣ вийа̄’ти (маха̄ни. ат̣т̣ха. 85) ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣. аппасаддо панеттха ‘абха̄ваттхо’ типи сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣ ‘аппа̄ба̄дхатан̃часан̃джа̄на̄мӣ’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.225) вийа̄’’ти. сан̇кхйа̄йапи маха̄ти ган̣ана̄йапи баху ахоси, ‘‘бхиккхусан̇гхо’’ти пада̄ваттхикантавачанавасена сам̣ван̣н̣етаббападасса чхеданамива хотӣти тадапара̄маситва̄ ‘‘тена бхиккхусан̇гхена̄’’ти пуна ва̄кйа̄ваттхикантавачанавасена сам̣ван̣н̣етаббападена садисӣкаран̣ам̣. еса̄ хи сам̣ван̣н̣анака̄нам̣ пакати, йадидам̣ вибхаттийа̄напеккха̄васена йатха̄рахам̣ сам̣ван̣н̣етаббападаттхам̣ сам̣ван̣н̣етва̄ пуна таттха виджджама̄навибхаттивасена париваттетва̄ никкхипананти. дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хататта̄ сан̇гхоти имаматтхам̣ вибха̄венто а̄ха ‘‘дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃асан̇гха̄тена саман̣аган̣ена̄’’ти. еттха пана ‘‘йа̄йам̣ дит̣т̣хи арийа̄ ниййа̄ника̄ ниййа̄ти таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа, татха̄рӯпа̄йа дит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хиса̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324, 356; ма. ни. 1.492; 3.54; пари. 274) евам̣ вутта̄йа дит̣т̣хийа̄. ‘‘йа̄ни та̄ни сӣла̄ни акхан̣д̣а̄ни аччхидда̄ни асабала̄ни акамма̄са̄ни бхуджисса̄ни вин̃н̃уппасаттха̄ни апара̄мат̣т̣ха̄ни сама̄дхисам̣ваттаника̄ни, татха̄рӯпесу сӣлесу сӣласа̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.323; ма. ни. 1.492; 3.54; а. ни. 6.11; пари. 274) евам̣ вутта̄нан̃ча сӣла̄нам̣ са̄ман̃н̃ена сан̇гха̄то сан̇гхат̣ито саметоти дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃асан̇гха̄то, саман̣аган̣о, дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатоти вуттам̣ хоти. ‘‘дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃асан̇гха̄т̣асан̇кха̄тена̄’’ типи па̄т̣хо. татха̄ сан̇кха̄тена катитена̄ти аттхо. татха̄ хи дит̣т̣хисӣла̄дӣнам̣ нийатасабха̄ватта̄ сота̄панна̄пи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хата̄, пагева сакада̄га̄миа̄дайо, татха̄ ча вуттам̣ ‘‘нийато самбодхипара̄йан̣о’’ти, (сам̣. ни. 2.41; 5.198, 1004) ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало сан̃чиччапа̄н̣ам̣ джӣвита̄ воропеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти ча а̄ди. арийапуггаласса хи йаттха каттхачи дӯре т̣хита̄пи аттано гун̣аса̄маггийа̄ сам̣хатата̄йева, ‘‘татха̄рӯпа̄йа дит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хиса̄ман̃н̃агато вихарати, (ма. ни. 1.492) татха̄рӯпесу сӣлесу сӣласа̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (ма. ни. 1.492) вачанато пана путхуджджана̄нампи дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄во лаббхатийева. саддхим̣-саддо екатоти аттхе нипа̄то. пан̃ча…пе… матта̄нӣти пан̃ча-саддена маттасаддам̣ сан̇кхипитва̄ ба̄хираттхасама̄со вутто. етесанти бхиккхусата̄нам̣. пуна пан̃ча матта̄ пама̄н̣а̄ти бйа̄со, ника̄ралопо четтха напум̣сакалин̇гатта̄.

суппийоти тасса на̄мамева, на гун̣а̄ди. на кевалам̣ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ бхагава̄йева, атха кхо суппийопи парибба̄джако брахмадаттена ма̄н̣авена саддхинти пуггалам̣ сампин̣д̣ети, тан̃ча кхо маггапат̣ипаннасабха̄гата̄йа ева, на сӣла̄ча̄ра̄дисабха̄гата̄йа̄ти вуттам̣ ‘‘пи-ка̄ро’’тиа̄ди. сукхучча̄ран̣авасена пубба̄парапада̄нам̣ самбандхаматтакарабха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘падасандхикаро’’ти вуттам̣, на пана сарабйан̃джана̄дисандхибха̄вам̣, тена̄ха ‘‘бйан̃джанасилит̣т̣хата̄васена вутто’’ти, етена падапӯран̣аматтанти дассети. апича авадха̄ран̣аттхопи кхо-саддо йутто ‘‘ассоси кхо веран̃джо бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 1) вийа, тена аддха̄намаггапат̣ипанно ахосийева, на̄сса маггапат̣ипаттийа̄ кочи антара̄йо ахосӣти айаматтхо дӣпито хоти. сан̃джайасса̄ти ра̄джагахава̄сино сан̃джайана̄масса парибба̄джакасса, йасса сантике пат̣хамам̣ упатиссаколита̄пи паббаджим̣су чханнапарибба̄джакова, на ачелакапарибба̄джако. ‘‘йада̄, тада̄’’ти ча етена самака̄ламева аддха̄намаггапат̣ипаннатам̣ дассети. атӣтака̄латтхо па̄л̣ийам̣ хотисаддо йогавибха̄гена, там̣ка̄ла̄пеккха̄йа ва̄ евам̣ вуттам̣, тада̄ хотӣти аттхо.

антети самӣпе. васатӣти ваттапат̣иватта̄дикаран̣авасена саббирийа̄патхаса̄дха̄ран̣авачанам̣, авачаратӣти вуттам̣ хоти, тенева̄ха ‘‘самӣпача̄ро сантика̄вачаро сиссо’’ти. чодита̄ девадӯтехӣти дахаракума̄ро джара̄джин̣н̣асатто гила̄но каммака̄ран̣а̄, каммака̄ран̣ика̄ ва̄ матасаттоти имехи пан̃чахи девадӯтехи чодита̄ овадита̄ сам̣вегам̣ уппа̄дита̄ сама̄на̄пи. те хи дева̄ вийа дӯта̄, висуддхидева̄нам̣ ва̄ дӯта̄ти девадӯта̄. хӣнака̄йӯпага̄ти апа̄йака̄йамупагата̄. нарасан̇кха̄та̄ те ма̄н̣ава̄ти самбандхо. са̄ман̃н̃авасена четтха сатто ‘‘ма̄н̣аво’’ти вутто, итаре пана висесавасена. пакаран̣а̄дхигато хеса аттхуддха̄роти. катакаммехӣти катачоракаммехи. тарун̣оти сол̣асавассато пат̣т̣ха̄йа паттавӣсативассо, уда̄нат̣т̣хакатха̄йан̃хи ‘‘сатта̄ джа̄тадивасато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва пан̃чадасавассака̄, та̄ва ‘кума̄рака̄, ба̄ла̄’ти ча вуччанти. тато парам̣ вӣсативасса̄ни ‘йува̄но’’’ти (уда̄. ат̣т̣ха. 44) вуттам̣. тарун̣о, ма̄н̣аво, йува̄ти ча аттхато екам̣, локийа̄ пана ‘‘два̄дасавассато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва джарамаппатто, та̄ва тарун̣о’’типи ваданти.

тесу ва̄ двӣсу джанесӯти ниддха̄ран̣е бхуммам̣. йо ва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти пуббе адхигато ка̄ло, тасса пат̣иниддесо татра̄ти йан̃хи самайам̣ бхагава̄ антара̄ ра̄джагахан̃ча на̄л̣андан̃ча аддха̄намаггапат̣ипанно, тасмим̣йева самайе суппийопи там̣ аддха̄намаггам̣ пат̣ипанно аван̣н̣ам̣ бха̄сати, брахмадатто ча ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣти. нипа̄таматтанти еттха маттасаддена висесаттха̄бха̄вато падапӯран̣аттам̣ дассети. мадхупин̣д̣икапарийа̄йоти мадхупин̣д̣икадесана̄ на̄ма ити нам̣ суттантам̣ дха̄рехи, ра̄джан̃н̃а̄ти па̄йа̄сира̄джан̃н̃ана̄макам̣ ра̄джа̄нама̄лапати. парийа̄йати париваттатӣти парийа̄йо, ва̄ро. парийа̄йети десетаббаматтхам̣ пат̣ипа̄детӣти парийа̄йо, десана̄. парийа̄йати аттано пхалам̣ пат̣иггахетва̄ паваттатӣти парийа̄йо, ка̄ран̣ам̣. анекасадденева анекавидхена̄ти аттхо вин̃н̃а̄йати адхиппа̄йаматтена̄ти а̄ха ‘‘анекавидхена̄’’ти. ка̄ран̣ан̃четтха ка̄ран̣апатирӯпакамева, на екам̣сака̄ран̣ам̣ аван̣н̣ака̄ран̣асса абхӯтатта̄, тасма̄ ка̄ран̣ена̄ти ка̄ран̣апатирӯпакена̄ти аттхо. татха̄ хи ваккхати ‘‘ака̄ран̣амева ‘ка̄ран̣а’нти ватва̄’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.1). джа̄тивасенидам̣ бахваттхе екавачананти дассети ‘‘бахӯхӣ’’тиа̄дина̄.

‘‘аван̣н̣авирахитасса асама̄наван̣н̣асаманна̄гатассапӣ’’ти ваккхама̄нака̄ран̣асса ака̄ран̣абха̄вахетудассанаттхам̣ вуттам̣, досавирахитассапи асадисагун̣асаманна̄гатасса̄пӣти аттхо. буддхасса бхагавато аван̣н̣ам̣ досам̣ нинданти самбандхо. ‘‘йам̣ локе’’тиа̄дина̄ арасарӯпаниббхогаакирийава̄дауччхедава̄даджегуччхӣвенайикатапассӣапагаббхабха̄ва̄нам̣ ка̄ран̣апатирӯпакам̣ дассети. тасма̄ти хи етам̣ ‘‘арасарӯпо…пе… апагаббхо’’ти имехи падехи самбандхитаббам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – локасаммато абхива̄данапаччут̣т̣ха̄наан̃джалӣкаммаса̄мӣчикаммаа̄сана̄бхинимантанасан̇кха̄то са̄маггӣрасо саман̣асса готамасса наттхи, тасма̄ со са̄маггӣрасасан̇кха̄тена расена асампаннасабха̄во, тена са̄маггӣрасасан̇кха̄тена парибхогена асаманна̄гато. тасса акаттаббата̄ва̄до, уччхиджджитаббата̄ва̄до ча, там̣ саббам̣ гӯтхам̣ вийа ман̣д̣анаджа̄тийо пурисо джегуччхӣ. тасса вина̄сако сова тадакаран̣ато винетаббо. тадакаран̣ена вайовуд̣д̣хе та̄пети тада̄ча̄равирахитата̄йа ва̄ капан̣апурисо. тадакаран̣ена девалокагаббхато апагато, тадакаран̣ато ва̄ со хӣнагаббхо ча̄ти евам̣ тадева абхива̄дана̄диакаран̣ам̣ арасарӯпата̄дӣнам̣ ка̄ран̣апатирӯпакам̣ дат̣т̣хаббам̣. ‘‘наттхи…пе… висесо’’ти етасса пана ‘‘сундарика̄йа на̄ма парибба̄джика̄йа маран̣а̄навабодхо, сам̣са̄расса а̄дикот̣ийа̄ апан̃н̃а̄йанапат̣ин̃н̃а̄, т̣хапанӣйапуччха̄йа абйа̄катаваттхубйа̄каран̣а’’нти евама̄дӣни ка̄ран̣апатирӯпака̄ни ниддха̄ритабба̄ни, татха̄ ‘‘таккапарийа̄хатам̣ саман̣о…пе… сайампат̣ибха̄на’’нти етасса ‘‘ана̄чарийакена са̄мам̣ пат̣иведхена таттха таттха татха̄ татха̄ дхаммадесана̄, каттхачи паресам̣ пат̣ипуччха̄катханам̣, маха̄моггалла̄на̄дӣхи а̄рочитанайенева бйа̄каран̣а’’нти евама̄дӣни, ‘‘саман̣о…пе… на аггапуггало’’ти етесам̣ пана ‘‘саббадхамма̄нам̣ каменева анавабодхо, локантасса аджа̄нанам̣, аттана̄ иччхитатапача̄ра̄бха̄во’’ти евама̄дӣни. джха̄навимоккха̄ди хет̣т̣ха̄ вуттанайена уттаримануссадхаммо. арийам̣ висуддхам̣, уттамам̣ ва̄ н̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ дассанам̣, алам̣ килесавиддхам̣санасаматтхам̣ арийан̃а̄н̣адассанам̣ еттха, етасса̄ти ва̄ аламарийан̃а̄н̣адассано. свева висесо татха̄. арийан̃а̄н̣адассанамева ва̄ висесам̣ вуттанайена алам̣ парийаттам̣ йасса, йасминти ва̄ аламарийан̃а̄н̣адассанависесо, уттаримануссадхаммова. таккапарийа̄хатанти каппана̄маттена самантато а̄харитам̣, витаккена ва̄ паригхат̣итам̣. вӣмам̣са̄нучаританти вӣмам̣сана̄йа пунаппунам̣ паримаджджитам̣. сайампат̣ибха̄нанти сайамева аттано вибхӯтам̣, та̄дисам̣ дхамманти самбандхо. ака̄ран̣анти айуттам̣ анупапаттим̣. ка̄ран̣ападе четам̣ висесанам̣. на хи арасарӯпата̄дайо доса̄ бхагавати сам̣виджджанти, дхаммасан̇гхесу ча дураккха̄тадуппат̣ипанна̄дайо ака̄ран̣анти ва̄ йуттика̄ран̣арахитам̣ аттана̄ пат̣ин̃н̃а̄маттам̣. пакатикаммападан̃четам̣. имасмин̃ча аттхе ка̄ран̣ам̣ ватва̄ти еттха ка̄ран̣ам̣ ива̄ти ива-саддаттхо рӯпаканайена йоджетаббо патирӯпакака̄ран̣асса адхиппетатта̄. татха̄ татха̄ти джа̄тивуд̣д̣ха̄наманабхива̄дана̄дина̄ тена тена а̄ка̄рена. ван̣н̣асаддасса гун̣апасам̣са̄су паваттанато йатха̄ккамам̣ ‘‘аван̣н̣ам̣ досам̣ нинда’’нти вуттам̣.

дураккха̄тоти дут̣т̣хума̄ккха̄то, татха̄ дуппат̣иведито. ват̣т̣ато ниййа̄тӣти ниййа̄нам̣, тадева ниййа̄нико, тато ва̄ ниййа̄нам̣ ниссаран̣ам̣, таттха нийуттоти ниййа̄нико. ват̣т̣ато ва̄ ниййа̄тӣти ниййа̄нико йа-ка̄расса ка-ка̄рам̣, ӣ-ка̄расса ча рассам̣ катва̄. ‘‘анӣйа-саддо хи бахула̄ каттуабхидха̄йако’’ти саддавидӯ ваданти, на ниййа̄нико татха̄. сам̣са̄радуккхасса анупасамасам̣ваттанико вуттанайена. паччанӣкапат̣ипаданти самма̄пат̣ипаттийа̄ вируддхапат̣ипадам̣. анануломапат̣ипаданти саппуриса̄нам̣ анануломапат̣ипадам̣. адхамма̄нуломапат̣ипаданти локуттарадхаммасса анануломапат̣ипадам̣. касма̄ панеттха ‘‘аван̣н̣ам̣ бха̄сати, ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’ти ча ваттама̄нака̄ланиддесо като, нану сан̇гӣтика̄лато со аван̣н̣аван̣н̣а̄нам̣ бха̄санака̄ло атӣтоти? саччаметам̣, ‘‘аддха̄намаггапат̣ипанно хотӣ’’ти еттха хоти-саддо вийа атӣтака̄латтхатта̄ пана бха̄сати-саддасса евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ йасмим̣ ка̄ле техи аван̣н̣о ван̣н̣о ча бха̄сӣйати, тамапеккхитва̄ евам̣ вуттам̣, еван̃ча катва̄ ‘‘татра̄’’ти падасса ка̄лапат̣иниддесавикаппанам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ авуттампи супапаннам̣ хоти.

‘‘суппийасса пана…пе… бха̄сатӣ’’ти па̄л̣ийа̄ самбандхадассанам̣ ‘‘антева̄сӣ панасса̄’’тиа̄дивачанам̣. апара̄маситаббам̣ арийӯпава̄дакаммам̣, татха̄ анаккамитаббам̣.сва̄йанти со а̄чарийо. асидха̄ранти асина̄ тикхин̣абха̄гам̣. какачаданта пантийанти кхандхакакачасса дантасан̇кха̄та̄йа висамапантийа̄. хаттхена ва̄ па̄дена ва̄ йена кеначи ва̄ ан̇гапаччан̇гена пахаритва̄ кӣл̣ама̄но вийа. аккхикан̣н̣акосасан̇кха̄тат̣т̣ха̄навасена тӣхи пака̄рехи бхинно мадо йасса̄ти пабхиннамадо, там̣. аван̣н̣ам̣ бха̄сама̄ноти аван̣н̣ам̣ бха̄санахету. хетуаттхо хи айам̣ ма̄на-саддо. на айо вуд̣д̣хи анайо. сойева бйасанам̣, атирекабйасананти аттхо, там̣ па̄пун̣иссати екантамаха̄са̄ваджджатта̄ ратанаттайопава̄дасса. тенева̄ха –

‘‘йо ниндийам̣ пасам̣сати,

там̣ ва̄ ниндати йо пасам̣сийо;

вичина̄ти мукхена со калим̣,

калина̄ тена сукхам̣ на виндатӣ’’ти. (су. ни. 663; сам̣ ни. 1.180-181; нетти. 92);

‘‘амха̄кам̣ а̄чарийо’’тиа̄дина̄ брахмадаттасса сам̣вегуппаттим̣, аттано а̄чарийе ча ка̄рун̃н̃аппаваттим̣ дассетва̄ кин̃ча̄пи антева̄сина̄ а̄чарийасса анукӯлена бхавитаббам̣, айам̣ пана пан̣д̣итаджа̄тикатта̄ на ӣдисесу т̣ха̄несу тамануваттатӣти ида̄нисса каммассаката̄н̃а̄н̣аппаваттим̣ дассенто ‘‘а̄чарийе кхо пана̄’’тиа̄дима̄ха. хала̄халанти тан̇кхан̣ан̃н̃ева ма̄ран̣акам̣ висам̣. ханатӣти хи хало на-ка̄расса ла-ка̄рам̣ катва̄, хала̄нампи висесо хало хала̄хало маджджхедӣгхавасена, етена ча ан̃н̃е ат̣т̣хавидхе висе ниваттети. вуттан̃ча –

‘‘пуме пан̣д̣е ча ка̄кола, ка̄л̣акӯт̣ахала̄хала̄;

сароттхикосун̇кике йо, брахмапутто падӣпано;

да̄радо ваччхана̄бхо ча, висабхеда̄ име нава̄’’ти.

кхародаканти чан̣д̣асотодакам̣. ‘‘кха̄родака’’нтипи па̄т̣хо, атилон̣ата̄йа титтодаканти аттхо. наракапапа̄танти чорапапа̄там̣. ма̄н̣авака̄ти атта̄намева овадитум̣ а̄лапати ‘‘самайопи кхо те бхадда̄ли аппат̣ивиддхоахосӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.135) вийа. ‘‘каммассака̄’’ти каммамева аттасантакабха̄вам̣ ватва̄ тадева виварати ‘‘аттано камма̄нурӯпамева гатим̣ гаччхантӣ’’тиа̄дина̄. йонисоти упа̄йена н̃а̄йена. уммуджджитва̄ти а̄чарийо вийа айонисо арийӯпава̄де аниммуджджанто йонисо арийӯпава̄дато уммуджджитва̄, уддхам̣ хутва̄ти аттхо. маддама̄ноти мадданто бхинданто. екам̣сака̄ран̣амева идха ка̄ран̣анти дассетука̄мена ‘‘самма̄’’ти вуттам̣. ‘‘йатха̄ та’’нтиа̄дина̄ тасса сама̄раддхабха̄вам̣ дассети, нти ча нипа̄таматтам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ ан̃н̃о пан̣д̣итасабха̄во джа̄ти а̄ча̄равасена кулапутто анекапарийа̄йена тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ ван̣н̣ам̣ бха̄ситума̄рабхати, татха̄ айампи а̄раддхо, тан̃ча кхо апи на̄ма̄йама̄чарийо еттакена̄пи ратанаттайа̄ван̣н̣абха̄сато орамеййа̄ти.

саппара̄джаван̣н̣анти ахира̄джаван̣н̣ам̣. ван̣н̣апоккхарата̄йа̄ти ван̣н̣асундарата̄йа, ван̣н̣асарӣрена ва̄. ва̄риджам̣ камалам̣ на пахара̄ми на бхан̃джа̄ми, а̄ра̄ дӯратова упасин̇гха̄мӣти аттхо. атха̄ти евам̣ сантепи. гандхаттхеноти гандхачоро. сан̃н̃ӯл̣ха̄ти гантхита̄ бандхита̄. гахапатӣти упа̄лигахапатим̣ на̄т̣апуттасса а̄лапанам̣. еттха ча ван̣н̣итаббо ‘‘айамӣдисо’’ти пака̄сетабботи ван̣н̣о, сан̣т̣ха̄нам̣. ван̣н̣ӣйати асан̇карато ваваттха̄пӣйатӣти ван̣н̣о, джа̄ти. ван̣н̣ети вика̄рама̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти ван̣н̣о, рӯпа̄йатанам̣. ван̣н̣ӣйати пхаламетена йатха̄сабха̄вато вибха̄вӣйатӣти ван̣н̣о, ка̄ран̣ам̣. ван̣н̣ӣйати аппамаханта̄дивасена памӣйатӣти ван̣н̣о, пама̄н̣ам̣. ван̣н̣ӣйати пасам̣сӣйатӣти ван̣н̣о, гун̣о. ван̣н̣анам̣ гун̣асам̣киттанам̣ ван̣н̣о, пасам̣са̄. евам̣ таттха таттха ван̣н̣асаддассуппатти ведитабба̄. а̄дисаддена джа̄тарӯпапул̣инаккхара̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. ‘‘идха гун̣опи пасам̣са̄пӣ’’ти вуттамева саматтхети ‘‘айам̣ кира̄’’тиа̄дина̄. кира̄ти четтха ануссаванаттхе, падапӯран̣аматте ва̄. гун̣ӯпасан̃хитанти гун̣опасан̃н̃утам̣. ‘‘гун̣ӯпасан̃хитам̣ пасам̣са’’нти пана ваданто пасам̣са̄йа ева гун̣абха̄санам̣ сиддхам̣ тасса̄ тадавина̄бха̄вато, тасма̄ идаматтхадвайам̣ йуджджатӣти дассети.

катхам̣ бха̄сатӣти а̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. еко ча со пуггало ча̄ти екапуггало. кенат̣т̣хена екапуггало? асадисат̣т̣хена, гун̣ависит̣т̣хат̣т̣хена, асамасамат̣т̣хена ча. со хи пат̣хама̄бхинӣха̄рака̄ле дасаннам̣ па̄рамӣнам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄ваджджанам̣ а̄дим̣ катва̄ бодхисамбха̄расамбхаран̣агун̣ехи чева буддхагун̣ехи ча сесамаха̄джанена асадисо. йе часса гун̣а̄, тепи ан̃н̃асатта̄нам̣ гун̣ехи висит̣т̣ха̄, пуримака̄ ча самма̄самбуддха̄ саббасаттехи асама̄, техи пана айамевеко рӯпака̄йана̄мака̄йехи само.локети сатталоке. ‘‘уппаджджама̄но уппаджджатӣ’’ти пана идам̣ убхайампи виппакатавачанамева уппа̄дакирийа̄йа ваттама̄нака̄ликатта̄. уппаджджама̄но бахуджанахита̄йа уппаджджати, на ан̃н̃ена ка̄ран̣ена̄ти евам̣ панеттха аттхо ведитаббо. лаккхан̣е хеса ма̄на-саддо, еварӯпан̃четтха лаккхан̣ам̣ на сакка̄ ан̃н̃ена саддалаккхан̣ена пат̣иба̄хитум̣. апича уппаджджама̄но на̄ма, уппаджджати на̄ма, уппанно на̄ма̄ти айаметтха бхедо ведитаббо. еса хи дӣпан̇карапа̄дамӯлато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ана̄га̄мипхалам̣, та̄ва уппаджджама̄но на̄ма, арахаттамаггаккхан̣е уппаджджати на̄ма, арахаттапхалаккхан̣е уппанно на̄ма. буддха̄нан̃хи са̄вака̄нам̣ вийа на пат̣ипа̄т̣ийа̄ иддхивидхан̃а̄н̣а̄дӣни уппаджджанти, сахева пана арахаттамаггена сакалопи саббан̃н̃угун̣ара̄си а̄гатова на̄ма хоти, тасма̄ ниббаттасаббакиччатта̄ арахаттапхалаккхан̣е уппанно на̄ма, таданиббаттатта̄ тадан̃н̃аккхан̣е йатха̄рахам̣ ‘‘уппаджджама̄но уппаджджати’’ ччева вуччати. имасмимпи сутте арахаттапхалаккхан̣ам̣йева сандха̄йа ‘‘уппаджджатӣ’’ти вуттам̣. атӣтака̄ликасса̄пи ваттама̄напайогасса каттхачи дит̣т̣хатта̄ уппанно хотӣти айан̃хеттха аттхо. евам̣ сати ‘‘уппаджджама̄но’’ти четтха ма̄на-саддо са̄маттхийаттхо. йа̄вата̄ са̄маттхийена маха̄бодхисатта̄нам̣ чаримабхаве уппатти иччхитабба̄, та̄вата̄ са̄маттхийена бодхисамбха̄рабхӯтена парипун̣н̣ена саманна̄гато хутва̄ти аттхо. татха̄са̄маттхийайогена хи уппаджджама̄но на̄ма̄ти. саббасаттехи асамо, асамехи пуримабуддхехева само маджджхе бхиннасуван̣н̣а никкхам̣ вийа ниббисит̣т̣хо, ‘‘екапуггало’’ти четасса висесанам̣. а̄лайасан̇кха̄там̣ тан̣хам̣ самуггха̄тети самуччхиндатӣти а̄лайасамуггха̄то. ват̣т̣ам̣ упаччхиндатӣти ват̣т̣упаччхедо.

пахонтена̄ти сакконтена. ‘‘пан̃чаника̄йе’’ти ватва̄пи анека̄вайаватта̄ тесам̣ на еттакена саббатха̄ парийа̄да̄нанти ‘‘наван̇гам̣ саттхуса̄санам̣чатура̄сӣти дхаммаккхандхасахасса̄нӣ’’ти вуттам̣. атиттхена̄ти анотаран̣ат̣т̣ха̄нена. на ваттаббо апарима̄н̣аван̣н̣атта̄ буддха̄дӣнам̣, ниравасеса̄нан̃ча тесам̣ идха пака̄санена па̄л̣исам̣ван̣н̣ана̄йа ева сампаджджанато, читтасампахам̣санакаммат̣т̣ха̄насампаджджанавасена ча сапхалатта̄. тха̄мо ведитаббо саббатха̄мена пака̄ситатта̄. ким̣ пана со татха̄ ога̄хетва̄ бха̄сатӣти а̄ха. ‘‘брахмадатто пана̄’’тиа̄ди. ануккамена пунаппунам̣ ва̄ саванам̣ ануссаво, парампарасаванам̣. а̄ди-саддена а̄ка̄рапаривитаккадит̣т̣хиниджджха̄наккхантийо сан̇ган̣ха̄ти. таттха ‘‘сундарамидам̣ ка̄ран̣а’’нти евам̣ сайамева ка̄ран̣апаривитакканам̣ а̄ка̄рапаривитакко. аттано дит̣т̣хийа̄ ниджджха̄йитва̄ кхаманам̣ руччанам̣ дит̣т̣хиниджджха̄наккхантӣти ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣, техийева самбандхитена̄ти аттхо. матта-саддо хеттха висесаниваттиаттхо, тена йатха̄вуттам̣ ка̄ран̣ам̣ ниваттети. аттано тха̄мена̄ти аттано н̃а̄н̣абаленева, на пана буддха̄дӣнам̣ гун̣а̄нурӯпанти адхиппа̄йо. асан̇кхйеййа̄паримеййаппабхеда̄ хи буддха̄дӣнам̣ гун̣а̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,

каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;

кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,

ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.425; уда̄. ат̣т̣ха. 53; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.1; апа. ат̣т̣ха. 2.91; чарийа̄. ат̣т̣ха. 9, 329);

идха̄пи ваккхати ‘‘аппаматтакам̣ кхо панета’’нтиа̄ди.

ити-саддо нидассанаттхо вуттаппака̄рам̣ нидассети. ха-ка̄ро нипа̄таматтанти а̄ха ‘‘евам̣ те’’ти. ан̃н̃аман̃н̃асса̄’’ти идам̣ рул̣хипадам̣ ‘‘еко ека̄йа̄’’ти (па̄ра̄. 444, 452) падам̣ вийа̄ти дассенто ‘‘ан̃н̃оан̃н̃асса̄’’ти рул̣хипаденева виварати. ‘‘уджумева̄’’ти са̄вадха̄ран̣асама̄сатам̣ ватва̄ тена ниваттетаббаттхам̣ а̄ха ‘‘ӣсакампи апарихаритва̄’’ти, тхокатарампи авираджджхитва̄ти аттхо. катханти а̄ха ‘‘а̄чарийена хӣ’’тиа̄ди. пуббе екава̄рамива аван̣н̣аван̣н̣абха̄сане ниддит̣т̣хепи ‘‘уджувипаччанӣкава̄да̄’’ти (дӣ. ни. 1.1) вуттатта̄ анекава̄рамева те евам̣ бха̄сантӣти ведитаббанти дассетум̣ ‘‘пуна итаро аван̣н̣ам̣ итаро ван̣н̣а’’нти вуттам̣. тена хи висаддасса вивидхаттхатам̣ саматтхети. са̄рапхалакети са̄рада̄рупхалаке, уттамапхалаке ва̄. висаруккхаа̄н̣инти висада̄румайапат̣а̄н̣им̣. ирийа̄патха̄нубандханена анубандха̄ хонти, на самма̄пат̣ипаттианубандханена.

сӣса̄нулокиноти сӣсена анулокино, сӣсам̣ уккхипитва̄ магга̄нуккамена олокайама̄на̄ти аттхо. тасмим̣ ка̄лети йамхи сам̣ваччхаре, утумхи, ма̄се, паккхе ва̄ бхагава̄ там̣ аддха̄намаггам̣ пат̣ипанно, тасмим̣ ка̄ле. тена хи анийамато сам̣ваччхараутума̄сад̣д̣хама̄са̄ва ниддисита̄ ‘‘там̣ диваса’’нти дивасасса висум̣ ниддит̣т̣хатта̄, мухутта̄дӣнан̃ча дивасапарийа̄паннато. ‘‘там̣ аддха̄нам̣ пат̣ипанно’’ти четтха а̄дха̄равачанаметам̣. тенева хи кирийа̄виччхедадассанавасена ‘‘ра̄джагахе пин̣д̣а̄йа чаратӣ’’ти саха пуббака̄лакирийа̄хи ваттама̄наниддесо като, итаратха̄ тасмим̣ ка̄ле ра̄джагахе пин̣д̣а̄йа чарати, там̣ аддха̄намагган̃ча пат̣ипанноти анадхиппетаттхо а̄паджджеййа. на хи асама̄нависайа̄ кирийа̄ ека̄дха̄ра̄ самбхаванти, йа̄ четтха адхиппета̄ аддха̄напат̣ипаджджанакирийа̄, са̄ ча анийамита̄ на йутта̄ти. ра̄джагахапариваттакесӯти ра̄джагахам̣ париваттетва̄ т̣хитесу. ‘‘ан̃н̃атарасми’’нти имина̄ тесу бхагавато анибаддхава̄сам̣ дассети. соти евам̣ ра̄джагахе васама̄но со бхагава̄. пин̣д̣а̄йа чаран̣енапи хи таттха пат̣ибаддхабха̄вавачанато саннива̄саттамева дассети. йади пана ‘‘пин̣д̣а̄йа чарама̄но со бхагава̄’’ти пачча̄масеййа, йатха̄вуттова анадхиппетаттхо а̄паджджеййа̄ти. там̣ дивасанти йам̣ дивасам̣ аддха̄намаггам̣ пат̣ипанно, там̣ диваса. там̣ аддха̄нам̣ пат̣ипанноти еттха аччантасам̣йогавачанаметам̣. бхаттабхун̃джанато паччха̄ паччха̄бхаттам̣, тасмим̣ паччха̄бхаттасамайе. пин̣д̣апа̄тапат̣иккантоти йаттха пин̣д̣апа̄таттха̄йа чаритва̄ бхун̃джанти, тато апакканто. там̣ аддха̄нам̣ пат̣ипанноти ‘‘на̄л̣анда̄йам̣ венеййа̄нам̣ вивидхахитасукханиппхаттим̣ а̄кан̇кхама̄но имисса̄ ат̣т̣хуппаттийа̄ тивидхасӣла̄лан̇катам̣ на̄на̄видхакуханалапана̄димиччха̄джӣвавиддхам̣санам̣ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хиджа̄лавинивет̣ханам̣ дасасахассилокадха̄тупакампанам̣ брахмаджа̄ласуттам̣ десесса̄мӣ’’ти там̣ йатха̄вуттам̣ дӣгхамаггам̣ пат̣ипанно, идам̣ пана ка̄ран̣ам̣ пакаран̣атова па̄кат̣анти на вуттам̣. етта̄вата̄ ‘‘касма̄ пана бхагава̄ там̣ аддха̄нам̣ пат̣ипанно’’ти чодана̄ висодхита̄ хоти.

ида̄ни итарампи чоданам̣ висодхитум̣ ‘‘суппийопӣ’’ти вуттам̣. тасмим̣ ка̄ле, там̣ дивасам̣ анубандхоти ча вуттанайена самбандхо. па̄то аситабботи па̄тара̄со, со бхутто йена̄ти бхуттапа̄тара̄со. иччева̄ти евамева манаси саннидха̄йа, на пана ‘‘бхагавантам̣, бхиккхусан̇гхан̃ча пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандхисса̄мӣ’’ти. тена вуттам̣ ‘‘бхагавато там̣ маггам̣ пат̣ипаннабха̄вам̣ аджа̄нантова̄’’ти, татха̄ аджа̄нанто ева хутва̄ анубандхоти аттхо. на хи со бхагавантам̣ дат̣т̣хумева иччхати, тена̄ха ‘‘саче пана джа̄неййа, на̄нубандхеййа̄’’ти. етта̄вата̄ ‘‘касма̄ ча суппийо анубандхо’’ти чодана̄ висодхита̄ хоти. ‘‘со’’тиа̄дина̄ апарампи чоданам̣ висодхети. када̄чи пана бхагава̄ ан̃н̃атаравесенева гаччхати ан̇гулима̄ладаманапаккуса̄тиабхиггамана̄дӣсу, када̄чи буддхасирийа̄, идха̄пи ӣдиса̄йа буддхасирийа̄ти дассетум̣ ‘‘буддхасирийа̄ собхама̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. сирӣти четтха сарӣрасобхагга̄дисампатти, тадева упама̄васена дассети ‘‘раттакамбалапариккхиттамива̄’’тиа̄дина̄. гаччхатӣти джан̇гамо йатха̄ ‘‘чан̇камо’’ти. чан̃чалама̄но гаччханто гири, та̄дисасса канакагирино сикхарамива̄ти аттхо.

‘‘тасмим̣ кира̄’’тиа̄ди таббиваран̣ам̣, па̄л̣ийам̣ адасситатта̄, пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йан̃ча ана̄гататта̄ ануссавасиддха̄ айам̣ катха̄ти дассетум̣ ‘‘кира̄’’ти вуттанти ваданти, татха̄ ва̄ хоту ан̃н̃атха̄ ва̄, аттана̄ адит̣т̣хам̣, асутам̣, амутан̃ча ануссавамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. нӣлапӣталохитода̄таман̃джит̣т̣хапабхассаравасена чхаббан̣н̣а̄. саманта̄ти самантато дасахи диса̄хи. асӣтихаттхаппама̄н̣ети тесам̣ расмӣнам̣ пакатийа̄ паваттит̣т̣ха̄навасена вуттам̣, тасма̄ самантато, упари ча паччекам̣ асӣтихаттхаматте падесе пакатийа̄ва гханӣбхӯта̄ расмийо тит̣т̣хантӣти дат̣т̣хаббам̣, винайат̣ӣка̄йам̣ пана ‘‘та̄йева бйа̄маппабха̄ на̄ма. йато чхаббан̣н̣а̄ расмийо тал̣а̄като ма̄тика̄ вийа дасасу диса̄су дха̄ванти, са̄ йасма̄ бйа̄маматта̄ вийа кха̄йати, тасма̄ бйа̄маппабха̄ти вуччатӣ’’ти вуттам̣, (ви. ви. т̣ӣ. 1.16) сан̇гӣтисуттаван̣н̣ана̄йам̣ пана ваккхати ‘‘пураттхимака̄йато суван̣н̣аван̣н̣а̄ расми ут̣т̣хахитва̄ асӣтихаттхам̣ т̣ха̄нам̣ ган̣ха̄ти. паччхимака̄йато. даккхин̣ахаттхато. ва̄махаттхато суван̣н̣аван̣н̣а̄ расми ут̣т̣хахитва̄ асӣтихаттхам̣ т̣ха̄нам̣ ган̣ха̄ти. упари кесантато пат̣т̣ха̄йа саббакеса̄ват̣т̣ехи морагӣваван̣н̣а̄ расми ут̣т̣хахитва̄ гаганатале асӣтихаттхам̣ т̣ха̄нам̣ ган̣ха̄ти. хет̣т̣ха̄ па̄даталехи пава̄л̣аван̣н̣а̄ расми ут̣т̣хахитва̄ гханапатхавийам̣ асӣтихаттхам̣ т̣ха̄нам̣ ган̣ха̄ти. евам̣ саманта̄ асӣтихаттхаматтам̣ т̣ха̄нам̣ чхаббан̣н̣а̄ буддхарасмийо виджджотама̄на̄ виппхандама̄на̄ видха̄вантӣ’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.299) кечи пана ан̃н̃атха̄пи парикаппана̄маттена ваданти, там̣ на гахетаббам̣ татха̄ ан̃н̃аттха ана̄гататта̄, айуттатта̄ ча. та̄сам̣ пана буддхарасмӣнам̣ тада̄ аниггӯхитабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘тасмим̣ кира самайе’’ти вуттам̣. паккуса̄тиабхиггамана̄дӣсу вийа хи тада̄ та̄сам̣ ниггӯхане кин̃чи ка̄ран̣ам̣ наттхи. а̄дха̄вантӣти абхимукхам̣ дисам̣ дха̄ванти. видха̄вантӣти вивидха̄ хутва̄ видисам̣ дха̄ванти.

тасмим̣ ванантаре диссама̄на̄ка̄рена та̄сам̣ расмӣнам̣ собха̄ вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘ратана̄вел̣а̄’’тиа̄ди. ратана̄вел̣а̄ на̄ма ратанамайават̣ам̣сакам̣ муддхам̣ авати раккхатӣти хи авел̣а̄,а̄вел̣а̄ ва̄, муддхама̄ла̄. укка̄ на̄ма йа̄ саджотибхӯта̄, та̄сам̣ сатам̣, нипатанам̣ нипа̄то, тасса нипа̄то, тена сама̄кулам̣ татха̄. писитаббатта̄ пит̣т̣хам̣, чӣнадесе джа̄там̣ пит̣т̣хам̣ чӣнапит̣т̣хам̣, раттачун̣н̣ам̣, йам̣ ‘‘синдӯро’’типи вуччати, чӣнапит̣т̣хамева чун̣н̣ам̣. ва̄йуно вегена ито чито ча кхиттам̣ танти татха̄. индасса дхану локасан̇кетавасена̄ти индадхану, сӯрийарасмивасена гагане пан̃н̃а̄йама̄на̄ка̄рависесо. кут̣илам̣ ачират̣т̣ха̄йитта̄ вирӯпам̣ хутва̄ джавати дха̄ватӣти виджджу, са̄йева лата̄ там̣садисабха̄вена̄ти татха̄, ва̄йувегато вала̄хакагхат̣т̣аненева джа̄тарасми. та̄йати авиджаханавасена а̄ка̄сам̣ па̄летӣти та̄ра̄, ган̣асаддо паччекам̣ йоджетаббо. тасса пабха̄ татха̄. виппхуритавиччхаритамива̄ти а̄бха̄йа вивидхам̣ пхарама̄нам̣, виджджотайама̄нам̣ вийа ча. ванасса антарам̣ виварам̣ ванантарам̣, бхагавата̄ паттапаттаванаппадесанти вуттам̣ хоти.

асӣтийа̄ анубйан̃джанехи тамбанакхата̄дӣхи ануран̃джитам̣ татха̄. камалам̣ падумапун̣д̣арӣка̄ни, авасесам̣ нӣлараттасетабхедам̣ сарорухам̣ уппалам̣, ити пан̃чавидха̄ пан̇каджаджа̄ти париггахита̄ хоти. викаситам̣ пхуллитам̣ тадубхайам̣ йасса сарасса татха̄. саббена пака̄рена парито самантато пхуллати викасатӣти саббапа̄липхуллам̣ а-ка̄расса а̄-ка̄рам̣, ра-ка̄расса ча ла-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘па̄либхаддо’’ти, та̄ра̄нам̣ марӣчи пабха̄, та̄йа викаситам̣ виджджотитам̣ татха̄. бйа̄маппабха̄йа париккхепо париман̣д̣ало, тена вила̄синӣ собхинӣ татха̄. маха̄пурисалаккхан̣а̄ни ан̃н̃аман̃н̃апат̣ибаддхатта̄ ма̄ла̄ка̄ренева т̣хита̄нӣти вуттам̣ ‘‘дваттим̣саваралаккхан̣ама̄ла̄’’ти. дваттим̣сачанда̄дӣнам̣ ма̄ла̄ кеначи гантхетва̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ ча т̣хапита̄ти на ваттабба̄ ‘‘йади сийа̄’’ти парикаппана̄маттена хи ‘‘гантхетва̄ т̣хапитадваттим̣сачандама̄ла̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. парикаппопама̄ хеса̄, локепи ча диссати.

‘‘майева мукхасобха̄ссе, тйаламиндувикаттхана̄;

йатомбуджепи са̄ттхӣти, парикаппопама̄ айа’’нти.

дваттим̣сачандама̄ла̄йа сирим̣ аттано сирийа̄ абхибхавантӣ ива̄ти самбандхо. еса найо сесесупи.

евам̣ бхагавато тада̄ собхам̣ дассетва̄ ида̄ни бхиккхусан̇гхасса̄пи собхам̣ дассенто ‘‘тан̃ча пана̄’’тиа̄дима̄ха. чатуббидха̄йа аппиччхата̄йа аппиччха̄. два̄дасахи сантосехи сантут̣т̣ха̄. тивидхена вивекена павивитта̄. ра̄джара̄джамаха̄матта̄дӣхи асам̣сат̣т̣ха̄. дуппат̣ипаттика̄нам̣ чодака̄. па̄пе акусале гарахино паресам̣ хитапат̣ипаттийа̄ ватта̄ро. паресан̃ча вачанаккхама̄. вимуттин̃а̄н̣адассанам̣ на̄ма паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. ‘‘теса’’нтиа̄дина̄ тадабхисамбандхена бхагавато собхам̣ дассети. раттападума̄нам̣ сан̣д̣о самӯхо ванам̣, тасса маджджхе гата̄ татха̄. ‘‘раттам̣ падумам̣, сетам̣ пун̣д̣арӣка’’нти паттанийамамантарена татха̄ вуттам̣, паттанийамена пана сатапаттам̣ падумам̣, ӯнакасатапаттам̣ пун̣д̣арӣкам̣. пава̄л̣ам̣ виддумо, тена ката̄йа ведика̄йа париккхитто вийа. мигапаккхӣнампӣти пи-саддо, апи-саддо ва̄ самбха̄вана̄йам̣, тена̄ха ‘‘пагева деваманусса̄на’’нти. маха̄тхера̄ти маха̄са̄ваке сандха̄йа̄ха. суран̃джитабха̄вена ӣсакам̣ кан̣хаван̣н̣ата̄йа мегхаван̣н̣ам̣. екам̣сам̣ каритва̄ти екам̣сапа̄рупанавасена ва̄мам̣се каритва̄. каттарасса джин̣н̣асса а̄ламбано дан̣д̣о каттарадан̣д̣о, ба̄хуллавасена̄йам̣ саман̃н̃а̄. суваммам̣ на̄ма собхан̣ураччхадо, тена ваммита̄ саннаддха̄ти суваммаваммита̄, идам̣ тесам̣ пам̣сукӯладха̄ран̣анидассанам̣. йесам̣ куччхигатам̣ саббампи тин̣апала̄са̄ди гандхаджа̄тамева хоти, те гандхахаттхино на̄ма, йе ‘‘хемавата̄’’типи вуччанти, тесампи тхера̄нам̣ сӣла̄дигун̣агандхата̄йа там̣садисата̄. антоджат̣а̄бахиджат̣а̄сан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄джат̣а̄йа виджат̣итабха̄вато виджат̣итаджат̣а̄. тан̣ха̄бандхана̄йа чхиннатта̄ чхиннабандхана̄. ‘‘со’’тиа̄ди йатха̄вуттавачанасса гун̣адассанам̣. анубуддхехӣти буддха̄наманубуддхехи. тепи хи екадесена бхагавата̄ пат̣ивиддхапат̣ибха̄генева чатта̄ри сачча̄ни буджджханти. паттапарива̄ританти пуппхадалена парива̄ритам̣. кам̣ вуччати камала̄ди, тасмим̣ сарати вира̄джатӣти кесарам̣, кин̃джаккхо. кан̣н̣е карӣйатӣти кан̣н̣ика̄. кан̣н̣а̄лан̇ка̄ро, там̣садисан̣т̣ха̄ната̄йа кан̣н̣ика̄, бӣджакосо. чханнам̣ хам̣сакула̄нам̣ сет̣т̣хо дхатарат̣т̣хо хам̣сара̄джа̄ вийа, ха̄рито на̄ма маха̄брахма̄ вийа.

евам̣ гаччхантам̣ бхагавантам̣, бхиккхӯ ча дисва̄ аттано парисам̣ олокесӣти самбандхо. ка̄джадан̣д̣акети ка̄джасан̇кха̄те бха̄ра̄вахадан̣д̣аке, ка̄джасмим̣ ва̄ бха̄ралаггитадан̣д̣аке. кхуддакам̣ пӣт̣хам̣ пӣт̣хакам̣. мӯле, агге ча тидха̄ като дан̣д̣о тидан̣д̣о. морахаттхако морапин̃чхам̣. кхуддакам̣ пасиббам̣ пасиббакам̣. кун̣д̣ика̄ каман̣д̣алу. са̄ хи кам̣ удакам̣ удети пасавети, раккхатӣти ва̄ кун̣д̣ика̄ нируттинайена. гахитам̣ омакато луджджитам̣, вивидхам̣ луджджитан̃ча пӣт̣хака…пе… кун̣д̣ика̄дианекапариккха̄расан̇кха̄там̣ бха̄рам̣ бхарати вахатӣти гахита…пе… бха̄рабхарита̄. итӣти нидассанаттхо. еванти идаматтхо. евам̣ идам̣ вачанама̄ди йасса вачанасса татха̄, тадева нираттхакам̣ вачанам̣ йасса̄ти евама̄динираттхакавачана̄. мукхам̣ етасса аттхӣти мукхара̄, саббепи мукхаванта̄ ева, айам̣ пана пхаруса̄бхила̄памукхаватӣ, тасма̄ евам̣ вуттам̣. нинда̄йан̃хи айам̣ рапаччайо. мукхена ва̄ амана̄пам̣ каммам̣ ра̄ти ган̣ха̄тӣти мукхара̄. вивидха̄ кин̣н̣а̄ ва̄ча̄ йасса̄ти викин̣н̣ава̄ча̄. тасса̄ти суппийасса парибба̄джакасса. нти йатха̄вуттаппака̄рам̣ парисам̣.

ида̄нӣти тасса татха̄рӯпа̄йа париса̄йа дассанаккхан̣е. пана̄ти аручисам̣сӯчанаттхо, татха̄пӣти аттхо. ла̄бха…пе… ха̄нийа̄ чева хетубхӯта̄йа. катхам̣ ха̄нӣти а̄ха ‘‘ан̃н̃атиттхийа̄нан̃хӣ’’тиа̄ди. ниссирӣкатанти нисобхатам̣, айаматтхо мораджа̄така̄дӣхипи дӣпетаббо. ‘‘упатиссаколита̄нан̃ча̄’’тиа̄дина̄ паккхаха̄нита̄йа виттха̄ро. а̄йасмато са̄рипуттасса, маха̄моггалла̄насса ча бхагавато сантике паббаджджам̣ сандха̄йа ‘‘тесу пана паккантесӯ’’ти вуттам̣. тесам̣ паббаджитака̄лейева ад̣д̣хатеййасатам̣ парибба̄джакапариса̄ паббаджи, тато парампи таданупаббаджита̄ парибба̄джакапариса̄ апарима̄н̣а̄ти дассети ‘‘са̄пи тесам̣ париса̄ бхинна̄’’ти имина̄. йа̄йа ка̄йачи хи парибба̄джакапариса̄йа паббаджита̄йа тасса париса̄ бхинна̄йева на̄ма сама̄наган̣атта̄ти татха̄ вуттам̣. ‘‘имехӣ’’тиа̄дина̄ ла̄бхапаккхаха̄ним̣ нигаманавасена дассети. усӯйасан̇кха̄тасса висасса угга̄ро уггиланам̣ усӯйависугга̄ро, там̣. еттха ча ‘‘йасма̄ панеса̄’’тиа̄дина̄ва ‘‘касма̄ ча со ратанаттайасса аван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’ти чоданам̣ висодхети, ‘‘саче’’тиа̄дикам̣ пана саббампи таппарива̄равачанамева̄ти техипи са̄ висодхита̄йева на̄ма. бхагавато виродха̄нунайа̄бха̄вавӣмам̣санаттхам̣ ете аван̣н̣ам̣ ван̣н̣ам̣ бха̄санти. ‘‘ма̄рена анва̄вит̣т̣ха̄ евам̣ бха̄сантӣ’’ти ча кечи ваданти, тадайуттамева ат̣т̣хакатха̄йа уджувипаччанӣкатта̄. па̄кат̣ойева̄йаматтхоти.

2. йасма̄ аттхан̇гато сӯрийо, тасма̄ ака̄ло да̄ни гантунти самбандхо.

амбалат̣т̣хика̄ти са̄мӣпикавоха̄ро йатха̄ ‘‘варун̣анагарам̣, года̄га̄мо’’ти а̄ха ‘‘тасса кира̄’’тиа̄ди. тарун̣апарийа̄йо лат̣т̣хика̄-саддо руккхависайе йатха̄ ‘‘маха̄ванам̣ аджджхога̄хетва̄ белувалат̣т̣хика̄йа мӯле дива̄виха̄рам̣ нисӣдӣ’’тиа̄дӣсӯти дассети’’ ‘‘тарун̣амбаруккхо’’ти имина̄. кечи пана ‘‘амбалат̣т̣хика̄ на̄ма вуттанайена еко га̄мо’’ти ваданти, тесам̣ мате амбалат̣т̣хика̄йанти самӣпаттхе бхуммавачанам̣. чха̄йӯдакасампаннанти чха̄йа̄йа чева удакена ча сампаннам̣. ман̃джуса̄ти пел̣а̄. пат̣ибха̄начиттавичиттанти иттхипурисасан̃н̃ога̄дина̄ пат̣ибха̄начиттена вичиттам̣, етена ран̃н̃о ага̄рам̣, тадева ра̄джа̄га̄раканти дассети. ра̄джа̄га̄ракам̣ на̄ма вессаван̣амаха̄ра̄джасса дева̄йатананти еке.

бахупариссайоти бахупаддаво. кехӣти вуттам̣ ‘‘чоре’хипӣ’’тиа̄ди. ханда̄ти вачанавоссаггаттхе нипа̄то, тада̄нубха̄вато ниппариссайаттха̄йа ида̄ни упагантва̄ све гамисса̄мӣти адхиппа̄йо. ‘‘саддхим̣ антева̄сина̄ брахмадаттена ма̄н̣авена̄’’ тиччева сӣхал̣ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, тан̃ча кхо па̄л̣иа̄рул̣хавасенева, на пана тада̄ суппийасса париса̄йа абха̄ватоти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘саддхим̣ аттано париса̄йа̄’’ти идха вуттам̣. касма̄ панеттха брахмадаттойева па̄л̣ийама̄рул̣хо, на пана тадавасеса̄ суппийасса париса̄ти? десана̄надхӣнабха̄вена пайоджана̄бха̄вато. йатха̄ четам̣, евам̣ ан̃н̃ампи едисам̣ пайоджана̄бха̄вато сан̇гӣтика̄ракехи на сан̇гӣтанти дат̣т̣хаббам̣. кечи пана ‘‘па̄л̣ийам̣ вутта’’нти а̄дха̄рам̣ ватва̄ ‘тадетам̣ на сӣхал̣ат̣т̣хакатха̄найадассанам̣, па̄л̣ийам̣ вуттабха̄вадассанамева̄’ти’’ ваданти, там̣ на йуджджати. па̄л̣иа̄рул̣хавасенева па̄л̣ийам̣ вуттанти адхиппетаттхасса а̄паджджанато. тасма̄ йатха̄вуттанайенева аттхо гахетабботи. ‘‘вуттанти ва̄ амхехипи идха ваттаббанти аттхо. еван̃хи тада̄ ан̃н̃а̄йапи париса̄йа виджджама̄набха̄вадассанаттхам̣ евам̣ вуттам̣, па̄л̣ийама̄рул̣хавасена пана ан̃н̃атха̄пи идха ваттаббанти адхиппа̄йо йутто’’ти ваданти.

ида̄ни ‘‘татра̄пи суда’’нтиа̄дипа̄л̣ийа̄ самбандхам̣ дассетум̣ ‘‘евам̣ ва̄сам̣ упагато пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. парива̄ретва̄ нисинно хотӣти самбандхо. куччхитам̣ каттаббанти кукатам̣, тасса бха̄во куккуччам̣, куччхитакирийа̄, ито чито ча чан̃чалананти аттхо, хаттхасса куккуччам̣ татха̄. ‘‘са̄ хӣ’’тиа̄дина̄ татха̄бхӯтата̄йа ка̄ран̣ам̣ дассети. нива̄тети ва̄тавирахитат̣т̣ха̄не. йатха̄вуттадоса̄бха̄вена ниччала̄. там̣ вибхӯтинти та̄дисам̣ собхам̣. виппалапантӣти сативоссаггавасена вивидха̄ лапанти. нилла̄литадживха̄ти ито чито ча никкхантадживха̄. ка̄каччхама̄на̄ти ка̄ка̄нам̣ саддасадисам̣ саддам̣ курума̄на̄. гхаругхарупасса̄синоти гхаругхаруити саддам̣ джанетва̄ пассасанта̄. исса̄васена̄ти йатха̄вуттехи двӣхи ка̄ран̣ехи усӯйанавасена. ‘‘саббам̣ ваттабба’’нти имина̄ ‘‘а̄дипеййа̄ланайойа’’нти дассети.