7. пан̃ха̄ва̄равибхан̇гаван̣н̣ана̄
401-403. те паччайети те хетуа̄дике паччайе. пат̣ипа̄т̣ийа̄ти еттха паччайапат̣ипа̄т̣ийа̄ кусала̄дипадапат̣ипа̄т̣ийа̄ ва̄ти а̄сан̇ка̄йам̣ убхайавасенапи аттхо йуджджатӣти дассенто пат̣хамам̣ та̄ва сандха̄йа̄ха ‘‘йатха̄ккамена̄’’тиа̄ди. тассаттхо – ‘‘хетупаччайо а̄рамман̣апаччайо’’тиа̄дина̄ найена десана̄ккамена йа̄йа пат̣ипа̄т̣ийа̄ пат̣иччава̄ре паччайа̄ а̄гата̄, таданурӯпам̣ те дассетунти. дутийам̣ пана дассетум̣ ‘‘кусало кусаласса̄’’тиа̄ди вуттам̣. са̄ пана̄йам̣ падапат̣ипа̄т̣и йасма̄ на кусалапададассанаматтена дассита̄ хоти, тасма̄ там̣ екадесена сакалам̣ найато дассенто а̄ха ‘‘кусало кусаласса̄ти…пе… хотӣ’’ти. тена̄ти нидассанаматтена ‘‘кусало кусаласса̄’’ти падена. саббо пабхедоти йам̣ таттха таттха паччайе ‘‘кусало кусаласса̄’’тиа̄дико йаттако пабхедо виссаджджанам̣ лабхати, со саббо пабхедоти аттхо. те паччайе пат̣ипа̄т̣ийа̄ дассетунти те хетуа̄дипаччайе кусала̄дипадапат̣ипа̄т̣ийа̄ дассетум̣.
404. пхалависесам̣ а̄кан̇кханта̄ пат̣игга̄хакато вийа да̄йакатопи йатха̄ даккхин̣а̄ висуджджхати, евам̣ да̄нам̣ дентӣти а̄ха ‘‘висуддхам̣ катва̄’’ти. тесанти ваттаббата̄раханти имина̄ вода̄насса сакада̄га̄миа̄дӣнам̣ а̄вен̣икатам̣ дассети. ка̄мам̣ аггамаггапуреча̄рикампи вода̄намева, асеккхо пана хутва̄ там̣ паччавеккхатӣти на там̣ идха гахитам̣. танти вода̄нам̣. готрабхучиттанти ат̣т̣хамакасса уппаджджанака̄ле ‘‘готрабхӯ’’ти ваттаббата̄рахам̣ читтам̣. готрабхусадисанти ва̄ сота̄панна̄диготра̄бхибха̄вӣти ва̄ готрабхучиттанти еваметтха аттхо ведитаббо. паччайуппаннам̣ бхӯмито ваваттхапети, ‘‘тебхӯмакакусаламева̄’’ти еттха вийа на паччайадхамманти аттхо. десанантаратта̄ти ‘‘кусалачиттасаман̇гисса̄’’тиа̄дина̄ пуггала̄масанадесанато ан̃н̃атта̄, ан̃н̃атха̄ гахитам̣ пуна на ган̣хеййа̄ти адхиппа̄йо.
405. ра̄гарахитасса вийа соманассарахитасса ча ра̄гасса на а̄рамман̣е асса̄данавасена паватти аджджхупеккханатоти вуттам̣ ‘‘асса̄данам̣…пе… кичча’’нти. сахаса̄ка̄раппаватта̄йа уппила̄витасабха̄ва̄йа пӣтийа̄ а̄хитависеса̄йа тан̣ха̄йа там̣ тан̣ха̄бхинандананти вуччатӣти там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘пӣтикиччасахита̄йа тан̣ха̄йа кичча’’нти. йатха̄ ча йатха̄вуттакиччависеса̄йа пӣтийа̄ а̄хитависеса̄ тан̣ха̄ тан̣ха̄бхинандана̄, евам̣ дит̣т̣ха̄бхинандана̄ ведитабба̄. йасма̄ пана са̄ аттхато паччайависесависит̣т̣ха̄ дит̣т̣хийева, тасма̄ вуттам̣ ‘‘дит̣т̣ха̄бхинандана̄ дит̣т̣хийева̄’’ти. еттха пана̄ти ‘‘абхинандатӣ’’ти падасса тан̣ха̄дит̣т̣хивасена вуттесу етесу пана двӣсу аттхесу. абхинандантасса̄ти идам̣ дит̣т̣ха̄бхинанданам̣йева сандха̄йа вуттанти адхиппа̄йена ‘‘паччхиматтхамева гахетва̄’’ти вуттам̣. абхинандантасса̄ти пана ависесато вуттатта̄ тан̣ха̄васена дит̣т̣хивасена абхинандантасса̄ти айаметтха аттхо адхиппето, тасма̄ ‘‘абхинандана̄…пе… на сакка̄ ватту’’нти идамидха вачанаманока̄сам̣. касма̄? дит̣т̣хирахитепи санта̄не абхинанданасса вуттатта̄. тан̣ха̄васена нандатӣти тан̣ха̄бхинанданавасенева вутто аттхо пуримо аттхо. двӣсу пана соманассасахагатачиттуппа̄десӯти дит̣т̣хирахита̄ни соманассасахагатачитта̄ни сандха̄йа̄ха. йатха̄вуттена̄ти ‘‘сара̄гасса соманассасса̄’’тиа̄дина̄ вуттена соманассена асса̄дентасса, ра̄гена ча тесуйева йатха̄вуттесу двӣсу читтесу асса̄дентасса, чатӯсупи соманассасахагатачиттесу саппӣтикатан̣ха̄йа абхинандантасса, чатӯсупи дит̣т̣хисампайуттесу дит̣т̣ха̄бхинандана̄йа абхинандантасса дит̣т̣хи уппаджджатӣти еваметтха йоджана̄ ведитабба̄. тена вуттам̣ ‘‘итипи сакка̄ йоджету’’нти. йатха̄ дит̣т̣хӯпаниссайато дит̣т̣ха̄бхинандана̄ самбхавати, евам̣ тан̣хӯпаниссайато тан̣ха̄бхинандана̄пи самбхаватӣти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘абхинандати ра̄го уппаджджатӣ’’ти вачанато саппӣтикатан̣ха̄йа абхинандантасса ра̄гуппаттипи ваттабба̄, на ва̄ ваттабба̄ тан̣ха̄бхинандана̄йа ева ра̄гуппаттийа̄ вуттатта̄.
406. ‘‘тада̄рамман̣ата̄йа̄’’ти ваттаббе ‘‘тада̄рамман̣ата̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘вибхаттилопо хеттха като’’ти. тада̄рамман̣ата̄ти еттха та̄-садда̄бхидхеййо аттхо бха̄во на̄ма, со пана тада̄рамман̣асадда̄бхидхеййато ан̃н̃о наттхӣти дассенто а̄ха ‘‘бха̄вавантато ва̄ ан̃н̃о бха̄во на̄ма наттхӣ’’ти. етена сакаттхе айам̣ та̄-саддоти дассети. тена̄ха ‘‘випа̄ко тада̄рамман̣абха̄вабхӯтоти аттхо’’ти. етасмин̃чаттхе ‘‘тада̄рамман̣ата̄’’ти паччаттекавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана…пе… на вуттанти йадипи ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄нампи каммам̣ а̄рамман̣ам̣ лаббхати, там̣ пана вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатананевасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанавипа̄ка̄нам̣ вийа на екантена имасса випа̄качиттасса идам̣ каммам̣ а̄рамман̣анти ваваттхитам̣ ка̄ма̄вачаравипа̄качитта̄нам̣ бахубхедатта̄, тасма̄ там̣ лаббхама̄нампи на вуттанти аттхо. йади евам̣ ким̣ там̣ лаббхама̄нампи на дасситамева̄ти а̄сан̇ка̄йам̣ а̄ха ‘‘тада̄рамман̣ена пана̄’’тиа̄ди. ануломато сама̄паджджане йебхуййена а̄саннасама̄паттийа̄ а̄рамман̣абха̄во дассито, ан̃н̃атха̄ ‘‘пат̣иломато ва̄ екантарикавасена ва̄’’ти вачанам̣ нираттхакам̣ сийа̄ти адхиппа̄йо. бхавеййа̄ти ана̄санна̄пи сама̄патти а̄рамман̣ам̣ бхавеййа, на сакка̄ пат̣иккхипитунти аттхо. тенева хи ‘‘йебхуййена̄’’ти вуттам̣. евам̣ сатӣти йади а̄ваджджана̄йа ева а̄рамман̣абха̄вена кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ абйа̄ката̄рамман̣ата̄ адхиппета̄, евам̣ санте. ваттаббам̣ сийа̄ти ‘‘иддхивидхан̃а̄н̣асса̄’’ти ча па̄л̣ийам̣ ваттаббам̣ сийа̄ тасса̄пи а̄ваджджана̄йа а̄рамман̣абха̄вато. там̣ на вуттанти там̣ абйа̄катам̣ иддхивидхан̃а̄н̣ам̣ ‘‘кусала̄ кхандха̄ иддхивидхан̃а̄н̣асса̄’’ти на вуттам̣. хонтӣти а̄рамман̣ам̣ хонти. та̄нӣти четопарийан̃а̄н̣а̄дӣни. йа̄йа ка̄йачӣти четопарийан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ан̃н̃есан̃ча кусала̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена а̄ваджджантийа̄.
407-409. а̄дӣнавадассанена сабха̄вато ча анит̣т̣хата̄маттавасена ча доманассасса уппатти ведитабба̄ти йоджетаббам̣. а̄гха̄таваттхуа̄дибхедена аккхантибхеда̄ ведитабба̄.
410. саббасса̄ти пакаран̣апариччхинне гайхама̄не саббасса абйа̄катасса, аттхантаравасена пана гайхама̄не саббасса н̃еййасса̄ти аттхо. асаккун̣еййатта̄ти идам̣ ваттаббасса ананта̄паримеййата̄йа вуттам̣, на ан̃н̃а̄н̣апат̣игха̄тато.
417. вода̄насан̇кха̄там̣ вут̣т̣ха̄нам̣ апуббато на хотӣти вуттам̣ ‘‘апуббато читтасанта̄нато вут̣т̣ха̄нам̣ бхаван̇гамева̄’’ти. тан̃хи йатха̄ладдхасса висесасса вода̄панам̣ пагун̣абха̄ва̄па̄данам̣ апуббам̣ на̄ма на хоти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘хет̣т̣химам̣ хет̣т̣химан̃хи пагун̣аджджха̄нам̣ упаримасса упаримасса падат̣т̣ха̄нам̣ хоти, тасма̄ вода̄нампи вут̣т̣ха̄нанти вутта’’нти. аваджджетаббатта̄ ваттаббам̣ наттхӣти кусалабха̄вена сама̄натта̄ ваджджетаббата̄йа абха̄вато вибхаджитва̄ ваттаббам̣ наттхи, тасма̄ йадеттха висесанам̣ лаббхати, там̣ дассенто ‘‘невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣…пе… сама̄паттийа̄’’ти а̄ха. читтуппа̄дакан̣д̣е вуттамева̄ти пат̣т̣ха̄не пана ‘‘кусале нируддхе випа̄ко тада̄рамман̣ата̄ уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ ‘‘кирийа̄нантарам̣ тада̄рамман̣абха̄ве’’ти йам̣ ваттаббам̣, там̣ читтуппа̄дакан̣д̣аван̣н̣ана̄йам̣ вуттамева.
та̄ убхопӣти йа̄ ‘‘кусалавипа̄ка̄хетукасоманассасахагата̄ упеккха̄сахагата̄ ча̄’’ти две мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо вутта̄, та̄ убхопи соманассасахагатамановин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена вутта̄. касма̄? дасаннам̣ ка̄ма̄вачарабхаван̇га̄нам̣ аттано тада̄рамман̣ака̄ле сантӣран̣ака̄ле ча вот̣т̣хаббанасса анантарапаччайабха̄вато. упеккха̄сахагата̄ пана йатха̄вутта̄нам̣ дасаннам̣ випа̄ка̄нам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ аттано тада̄рамман̣а̄дика̄ле вот̣т̣хаббанакирийасса сантӣран̣ака̄ле манодха̄тукирийасса бхаван̇гака̄лети йоджетаббам̣.
423. пат̣ивиджджхитва̄ти джа̄нитва̄. дал̣хам̣ на гахетаббанти дал̣хагга̄хам̣ на гахетаббам̣. балавато…пе… випаччанатоти етена балавата̄ дуббалата̄ ча аппама̄н̣ам̣, катока̄сата̄ пама̄н̣анти дассети. катока̄сата̄ ча авасесапаччайасамава̄йе випа̄ка̄бхимукхата̄ти дат̣т̣хаббам̣. йам̣ кин̃чӣти ча балавам̣ дуббалам̣ ва̄ти аттхо. випа̄каджанакампи кин̃чи каммам̣ упаниссайапаччайо на хотӣти сакка̄ ваттум̣. сати хи каммаупаниссайапаччайа̄нам̣ авина̄бха̄ве випа̄каттике упаниссайапаччайе гахите каммапаччайо висум̣ на уддхаритаббо сийа̄, ведана̄ттике ча упаниссайе паччанӣйато т̣хите каммапаччайена саддхим̣ ат̣т̣ха̄ти на ваттаббам̣ сийа̄ти адхиппа̄йо. паччайадвайасса пана лаббхама̄натаппара̄йа десана̄йа упаниссайе гахитепи каммапаччайо уддхаритаббойева̄ти сакка̄ ваттум̣. лаббхама̄насса хи уддхаран̣ам̣ н̃а̄йа̄гатам̣, татха̄ упаниссайе паччанӣйато т̣хитепи каммапаччайо ваттаббова упаниссайасса анекабхедатта̄, випа̄кам̣ джанентам̣ каммам̣ випа̄касса упаниссайо на хотӣти на ваттаббамева̄ти ведитаббам̣.
парасса паваттам̣ ома̄нанти парасанта̄не атта̄нам̣ уддисса паваттам̣ авама̄нам̣. тесӯти йо анена пуббе хато, тасса н̃а̄тимиттесу. ма̄тугха̄танаттхам̣ паваттитата̄йа пуримачетана̄йа ма̄тугха̄такаммена садисата̄, йатха̄ ча а̄н̣аттийам̣ паха̄репи есева найо. тена вуттам̣ ‘‘еса найо двӣхи пака̄рехӣти еттха̄пӣ’’ти.
ват̣т̣аниссито да̄на̄дивасена саддхам̣ уппа̄денто ра̄гам̣ упанисса̄йа да̄на̄дивасена саддхам̣ уппа̄дети на̄ма, на виват̣т̣аниссито ависесена вуттатта̄ти а̄ха ‘‘имина̄ адхиппа̄йена вадатӣ’’ти. етесанти ка̄йикасукхадуккха̄нам̣. екатопӣти идам̣ йадипи екасмим̣ санта̄не сукхадуккха̄нам̣ екасмим̣ кхан̣е уппатти наттхи, паччайасама̄його пана тесам̣ екаджджхампи хотӣти катва̄ вуттам̣.
425. пуримава̄ресу вийа̄ти пат̣иччава̄ра̄дӣсу пуримесу вийа. имасминти пан̃ха̄ва̄ре. паччайена уппатти вуччатӣти хетуа̄дина̄ тена тена паччайена там̣там̣паччайуппаннасса уппатти на вуччати. тесам̣ тесам̣ дхамма̄нанти хетуа̄дӣнам̣ тесам̣ тесам̣ паччайадхамма̄нам̣. там̣там̣паччайабха̄воти хетуа̄дӣнам̣ там̣там̣паччайабха̄во вуччати. тенева пуримесу чхасу ва̄ресу ‘‘кусало дхаммо уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ таттха таттха уппа̄даггахан̣ам̣ катам̣, идха пана ‘‘кусаласса дхаммасса хетупаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ паччайабха̄во гахито. тена̄ти упаттхамбхакаттена паччайабха̄вена. идха̄ти пан̃ха̄ва̄ре.
427. патит̣т̣ха̄бхӯтасса̄ти ниссайабхӯтасса. каммапаччайоти сахаджа̄такаммапаччайо. дукамӯлакадука̄васа̄на̄ти ‘‘кусало ча абйа̄като ча дхамма̄ кусаласса ча абйа̄катасса ча дхаммасса̄’’ти евам̣ дукамӯлакадука̄васа̄на̄ катва̄ вуттапан̃ха̄. таттха̄ти паччайава̄ре. кусало ча абйа̄като ча дхамма̄ти кусала̄бйа̄катаппабхеда̄ паччайуппанна̄ дхамма̄. йато тато ва̄ти паччайадхамманийамам̣ акатва̄ йато тато ва̄ кусала̄бйа̄катавасена убхайапаччайато уппаттиматтамева таттха паччайава̄ре адхиппетам̣, убхайасса йатха̄вуттасса паччайуппаннасса убхиннам̣ йатха̄вутта̄нам̣йева паччайадхамма̄нам̣ паччайабха̄во на адхиппето уппа̄дападха̄натта̄ тасса̄ десана̄йа̄ти адхиппа̄йо. ниссайа̄дибхӯта̄ти ниссайааттхиавигатабхӯта̄ паччайадхамма̄ на лаббханти, тасма̄ кусало ча…пе… на вуттанти йоджана̄.
пан̃ха̄ва̄равибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пан̃ха̄ва̄расса гхат̣ане ануломаган̣ана̄
439. еттха̄ти абйа̄катамӯлаке. йади еванти йади кусала̄кусаламӯлехи алаббхама̄нампи лаббхати, евам̣ санте. ган̣анаматтаса̄ман̃н̃ато, на паччайаса̄ман̃н̃атоти адхиппа̄йо.
440. нидассанавасена дат̣т̣хаббо йебхуййена индрийамаггапаччайа̄нан̃ча хетупаччайасса висабха̄гатта̄. индрийамаггапаччайа̄ ча висабха̄га̄ти висесанена йо таттха сабха̄габха̄во, там̣ ниваттети. татха̄ бха̄ва̄бха̄ватоти тасмим̣ хетупаччайа̄ка̄ре сати бха̄вато, хетудхамма̄нам̣ хетупаччайабха̄ве сати сахаджа̄та̄дипаччайабха̄ватоти аттхо. адхипатипаччайа̄дӣнанти адхипатиндрийамаггапаччайа̄нам̣. висабха̄гата̄ хетупаччайасса. кусала̄дихетӯнанти кусала̄кусалакирийа̄бйа̄катахетӯнам̣. хетупаччайабха̄вети хетупаччайатте хетубха̄вена упака̄ракатте. випа̄капаччайабха̄ва̄бха̄ватоти випа̄капаччайабха̄васса абха̄вато. на хи випа̄ка̄нам̣ випа̄капаччайата̄ аттхи. випа̄кахетӯнам̣ итарахетӯхи хетупаччайата̄йа аттхи сабха̄гата̄ти а̄ха ‘‘хетуваджджа̄на’’нти. випа̄ка̄нам̣ висабха̄гата̄йа бхавитаббам̣, на хи випа̄кадхаммадхамманевавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄нам̣ випа̄кехи сабха̄гата̄ аттхи ра̄сантарабха̄ватоти адхиппа̄йо. убхайапаччайасахитети хетувипа̄капаччайасахите. хетупаччайабха̄ве випа̄камхӣти хетупаччайабха̄вена ваттама̄не випа̄кадхамме. випа̄капаччайатта̄бха̄ва̄бха̄ватоти випа̄капаччайабха̄ва̄бха̄васса абха̄вато. на хи випа̄ко випа̄касса випа̄капаччайо на хоти, тасма̄ наттхи хетувипа̄капаччайа̄нам̣ висабха̄гата̄ти адхиппа̄йо.
ида̄ни вуттамеваттхам̣ уда̄харан̣ена саматтхенто ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. хетусахаджа̄тапаччайасахитети хетупаччайасахаджа̄тапаччайасахите, убхайапаччайайуттети аттхо. хетӯнанти идам̣ ‘‘сахаджа̄тапаччайатта̄бха̄во’’ти имина̄пи самбандхитаббам̣. хетӯнан̃хи хетупаччайасахите ра̄симхи хетупаччайабха̄во вийа сахаджа̄тапаччайабха̄вопи аттхӣти. таттха хетуваджджа̄нам̣ сахаджа̄тадхамма̄нам̣ хетудхаммасса ча на сабха̄гата̄ вуччати сахаджа̄тапаччайена сабха̄габха̄вато. евамидха̄пӣти йатха̄ хетусахаджа̄тапаччайесу вуттаппака̄рена наттхи висабха̄гата̄, евамидха̄пи хетувипа̄капаччайесу наттхи висабха̄гата̄ти аттхо. еса найо виппайуттапаччайепӣти йва̄йам̣ найо хетусахаджа̄тапаччайесу висабха̄гата̄бха̄во вутто, еса найо хетусахите виппайуттапаччайепӣти аттхо. таттха̄пи хи ‘‘хетувиппайуттапаччайасахите ра̄симхӣ’’тиа̄ди сакка̄ йоджетунти. паччуппанно ева паччайуппанно, паччайо пана атӣтопи ана̄гатопи ка̄лавинимуттопи хотӣти паччуппаннаккхан̣е хетупаччайабха̄ве сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вам̣ сандха̄йа татха̄бха̄ва̄бха̄вавасена сабха̄гата̄йа вуччама̄на̄йа на̄на̄ккхан̣ика̄нам̣ кусала̄дӣнам̣ хетӯнам̣ випа̄ка̄нан̃ча васена висабха̄гата̄ тассева хетусса на ваттабба̄ти имаматтхам̣ дассети ‘‘апича̄’’тиа̄дина̄.
аггахитависесато са̄ман̃н̃ато висесо на сувин̃н̃еййо хотӣти адхиппа̄йена̄ха ‘‘кусала̄ вӣмам̣са̄дхипатӣти евам̣ ваттабба’’нти.
441-443. ‘‘итара̄ни две лабхатӣ’’ти евам̣ ваттум̣ на сакка̄, хета̄дхипатидукехи дассита̄ни йа̄ни ‘‘кусало дхаммо кусаласса дхаммасса, кусало дхаммо абйа̄катасса, кусало дхаммо кусаласса ча абйа̄катасса ча, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса̄’’ти чатта̄ри виссаджджана̄ни, тесу хетусахаджа̄таниссайааттхиавигатаиндрийамаггапаччайесу сампайуттапаччайе павит̣т̣хе ‘‘кусало дхаммо кусаласса, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса̄’’ти има̄ни две лабхати. йам̣ сандха̄йа ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ ‘‘саче техи саддхим̣…пе… та̄нева две лабхатӣ’’ти, техи пана итара̄ни на̄ма ‘‘кусало дхаммо абйа̄катасса, кусало дхаммо кусаласса ча абйа̄катасса ча̄’’ти има̄ни двепи сийум̣. на хи кусало дхаммо кусаласса виппайуттапаччайена паччайо хоти. тена вуттам̣ ‘‘итара̄ни две лабхатӣти пуримапа̄т̣хо’’тиа̄ди. итара̄ни двети ва̄ ан̃н̃а̄ни две, йа̄ни сампайуттапаччайавасена две виссаджджана̄ни, виппайуттапавесе пана тато ан̃н̃а̄ни ан̃н̃атха̄бхӯта̄ни две виссаджджана̄ни. йа̄ни сандха̄йа вуттам̣ ‘‘кусало абйа̄катасса, абйа̄като абйа̄катасса̄ти две лабхатӣти пат̣хантӣ’’ти. тесӯти ӯнатараган̣ана̄хетӯсу випа̄каан̃н̃аман̃н̃а̄дӣсу.
ана̄мат̣т̣хавипа̄ка̄нӣти аггахитавипа̄капаччайа̄ни, гхат̣анам̣ апеккхитва̄ айам̣ напум̣саканиддесо. на випа̄кахетурахита̄ни са̄дха̄ран̣авасена вуттатта̄. тена вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘са̄ман̃н̃ато наваннампи хетӯнам̣ васена вутта̄нӣ’’ти, ‘‘випа̄кахетупи лаббхатӣ’’ти ча.
таттха̄ти пан̃чамагхат̣анато пат̣т̣ха̄йа пан̃часу гхат̣анесу. тена випа̄кена саха, самам̣ ва̄ ут̣т̣ха̄нам̣ етасса̄ти самут̣т̣ха̄нанти айампи аттхо самбхаватӣти вуттам̣ ‘‘пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпампи там̣самут̣т̣ха̄наггахан̣енева сан̇ган̣ха̄тӣ’’ти. есева найоти имина̄ кат̣атта̄рӯпампи там̣самут̣т̣ха̄наггахан̣енева сан̇ган̣ха̄тӣти имамеваттхам̣ атидисати.
евампӣти ‘‘етесу пана̄’’тиа̄дина̄ сан̇кхепато вуттаппака̄репӣти аттхо. тена̄ха ‘‘етесу пана…пе… вуттанайенапӣ’’ти. йо йо паччайоти йо йо хетуа̄дипаччайо мӯлабха̄вена т̣хито паресам̣ паччайа̄нам̣. таппаччайадхамма̄нанти техи хетуа̄дипаччайехи паччайабхӯта̄нам̣ хетуа̄дидхамма̄нам̣. ниравасесаӯнаӯнатараӯнатамала̄бхаккамена̄ти те дхамма̄ йесу виссаджджанесу йатха̄рахам̣ ниравасеса̄ лаббханти, йесу ӯна̄ ӯнатара̄ ӯнатама̄ ча лаббханти, тена камена гхат̣ана̄вачанато паччайуппанна̄пи йатха̄ккамам̣ ниравасеса̄диккаменева лаббханти. тена̄ха ‘‘ниравасесала̄бхе ча…пе… ведитаббо’’ти.
хетумӯлакам̣ нит̣т̣хитам̣.
445. пан̃чаме еканти саниссайато абйа̄катамӯлам̣ акусаланти идам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ваттхувасена саниссайам̣ ваккхатӣ’’ти. на иданти идам̣ чатуттхам̣ гхат̣анам̣ лаббхама̄нассапи ваттхусса васена гхат̣анам̣ на хоти тасса ваккхама̄натта̄, тасма̄ ‘‘а̄рамман̣авасенева̄’’ти екам̣со гахитоти аттхайоджана̄.
446. сахаджа̄тапуреджа̄та̄ еко ниссайапаччайоти имина̄ сатипи паччайадхаммабхеде паччайабха̄вабхедо наттхӣти дассети, татха̄ ‘‘аттхипаччайо’’ти имина̄пи. авигатапаччайопеттха аттхипаччайенева сан̇гахитоти дат̣т̣хаббо. ‘‘аттхиавигатапаччайо’’ти па̄т̣хо. сахаджа̄та̄рамман̣а̄дхипати пана на кевалам̣ паччайадхаммаппабхедова, атха кхо паччайабха̄вабхедопи аттхева̄ти а̄ха ‘‘евам̣…пе… абха̄вато’’ти. вуттамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘ниссайабха̄во хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сахаджа̄тапуреджа̄таниссайа̄дӣнанти сахаджа̄таниссайапуреджа̄таниссайа̄дӣнам̣. а̄ди-саддена сахаджа̄тапуреджа̄тааттхиавигатабха̄ве сан̇ган̣ха̄ти. на паневантиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ виваранто ‘‘сахаджа̄то хӣ’’тиа̄дима̄ха. бхиннасабха̄ва̄ти сама̄непи адхипатисаддавачанӣйабха̄ве паччайабха̄вависит̣т̣хена сабха̄вена бхиннасабха̄ва̄, на хетупаччайа̄дайо вийа сабха̄ваматтена. тенева̄ти бхиннасабха̄ватта̄ ева. ан̃н̃атха̄ ‘‘кусало кусаласса сахаджа̄тавасена, абйа̄като а̄рамман̣авасена адхипатипаччайена паччайо хотӣ’’ти тадубхайам̣ екаджджхам̣ катва̄ ваттаббам̣ сийа̄, на ча вуттанти дассенто а̄ха ‘‘пан̃ха̄ва̄равибхан̇ге…пе… на вутта’’нти.
447-452. са̄дха̄ран̣авасена̄ти адхипатиндрийабха̄васа̄ман̃н̃ена. татха̄ чева чха гхат̣ана̄ни йоджетва̄ дассети ‘‘адхипатӣ’’тиа̄дина̄. две паччайадхамма̄ти вӣрийавӣмам̣са̄нам̣ васена две паччайадхамма̄, екойева читта̄дхипативасена. самаггака̄ни пуббе ваттабба̄ни сийум̣ адхипатипат̣ипа̄т̣ийа̄ти адхиппа̄йо. пат̣хаман̃хи вӣрийа̄дхипати паччха̄ читта̄дхипатӣти. тесам̣ а̄ха̄рамаггапаччайа̄нам̣ паччха̄ вутта̄ни самаггака̄ни. садисатта̄ти идам̣ парато ‘‘хетувасена вуттагхат̣анехи садисатта̄’’тиа̄дивачанам̣ сандха̄йа вуттам̣.
457-460. думӯлаканти кусала̄бйа̄катамӯлакам̣. там̣ кусаламӯлакесу касма̄ вуттанти чодана̄йам̣ а̄ха ‘‘абйа̄катасахитасса кусаласса паччайабха̄вадассанавасена̄’’ти. еттха̄ти ануломаган̣ане. йатха̄вуттесӯти ‘‘сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавипа̄касампайуттавиппайуттааттхиавигатамӯлакесӯ’’ти евам̣ вуттесу сахаджа̄та̄димӯлакесу. аттхиавигатамӯлакаваджджесӯти аттхиавигатамӯлака̄ни т̣хапетва̄ авасесесу а̄ха̄рена а̄ха̄рапаччайена гхат̣ана̄ни на йоджита̄нӣти самбандхо. адхипатиндрийехи ча ниссайа̄диваджджесу сахаджа̄та̄дӣсу гхат̣ана̄ни на йоджита̄нӣти йоджана̄. тесӯти хетукаммаджха̄намаггесу а̄ха̄ре адхипатиндрийесу ча там̣там̣гхат̣анавасена йатха̄вуттесу йоджийама̄несу. тена̄ти хетуа̄диарӯпадхамма̄нам̣йева лаббханато. техи гхат̣ана̄нӣти хетуа̄дӣхи йоджийама̄на̄ни гхат̣ана̄ни. рӯпамиссакатта̄бха̄вена̄ти идам̣ вуттасадисата̄йа ка̄ран̣авачанам̣. касма̄ панеттха аттхиавигатамӯлака̄ни ниссайавиппайуттааттхиавигата̄ни техи ваджджита̄нӣти а̄ха ‘‘аттхиавигатехи пана̄’’тиа̄ди. ниссайа̄дӣхи йоджийама̄на̄ни адхипатиндрийа̄ни рӯпамиссака̄ни хонтӣти на вутта̄нӣти самбандхо. йади евам̣ касма̄ аттхиавигатамӯлакесу а̄ха̄рена, ниссайа̄димӯлакесу ча адхипатиндрийехи йоджана̄ ката̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘адхипата̄ха̄риндрийамӯлакесӯ’’тиа̄ди.
473-477. едисесу т̣ха̄несу кхандха-саддо арӯпесвева нирул̣хоти катва̄ вуттам̣ ‘‘на паватте вийа кхандха̄йева паччайуппаннабха̄вена гахетабба̄’’ти. кат̣атта̄рӯпампи пана лаббхатӣти имина̄ ‘‘екаккхан̣икакаммавасена вутта̄нӣ’’ти вачанам̣ пат̣иккхипати. йаматтхам̣ сандха̄йа ‘‘касма̄ на вутта’’нти вуттам̣, там̣ па̄кат̣атарам̣ каронто ‘‘нанӯ’’тиа̄дим̣ ватва̄ пуна там̣ уда̄харан̣ена вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. а̄рамман̣аниссайапаччайабха̄вена̄ти а̄рамман̣апаччайабха̄вена ниссайапаччайабха̄вена ча. каммасса ча паччайабха̄во па̄кат̣ойева̄ти а̄ха ‘‘каммампи а̄рамман̣апаччайабха̄вена ваттабба’’нти. двиннам̣ паччайабха̄ва̄нанти камма̄рамман̣апаччайабха̄ва̄нам̣. ан̃н̃аман̃н̃апат̣иккхепатоти имина̄ двиннам̣ паччайабха̄ва̄нам̣ бхиннатта̄ паваттиа̄ка̄расса екаккхан̣е екасмим̣ паччайадхамме айуджджама̄натам̣ дассети. йатха̄дасситасса нидасситаббена асама̄натам̣ дассенто ‘‘паччуппаннан̃хи…пе… йуттам̣ ватту’’нти а̄ха. каммам̣ пана̄тиа̄дина̄ камма̄рамман̣апаччайа̄нам̣ паваттиа̄ка̄расса бхиннатта̄ екаджджхам̣ хутва̄ аппаваттимева вибха̄вети. йато те ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣иккхепака̄ вутта̄, касма̄ пана там̣йева ваттху а̄рамман̣апаччайо хоти ниссайапаччайо ча, на там̣йева каммам̣ а̄рамман̣апаччайо ча каммапаччайо ча̄ти? на чодетаббаметам̣, дхаммасабха̄во есоти дассенто ‘‘еса ча сабха̄во’’тиа̄дима̄ха. таттха ваттама̄на̄нанти паччуппанна̄нам̣. йанти идам̣ ‘‘ваттаббата̄’’ти имина̄ самбандхийама̄нам̣ ‘‘йа̄’’ти иттхилин̇гавасена випарин̣а̄метаббам̣. йатха̄тиа̄дина̄ тамеваттхам̣ уда̄харан̣адассанена вибха̄вети.
478-483. йам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ адхипатипаччайо на хоти, там̣ ана̄мат̣т̣ха̄дхипатибха̄вам̣ дат̣т̣хаббам̣. ваттхусса васена̄ти ха̄петаббасса ваттхусса васена.
484-495. арӯпиндрийа̄ни рӯпа̄нам̣ паччайаттена лаббхантӣти йоджана̄. йадипи евам̣ вуттам̣ рӯпиндрийа̄нам̣ арӯпа̄нам̣ паччайаттан̃ча лаббхатӣти а̄ха ‘‘чаккха̄дӣни ча пана чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ лаббхантӣ’’ти. там̣сама̄нагатика̄ти вӣрийена сама̄нагатика̄ маггапаччайата̄йа.
511-514. виппайуттамӯлаке ‘‘дасаме кусала̄дайо читтасамут̣т̣ха̄на̄на’’нти идам̣ паваттивасена ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанти а̄ха ‘‘пат̣исандхийам̣ пана ‘кхандха̄ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ ваттху ча кхандха̄на’нти идампи лаббхатӣ’’ти. тасса дассанавасена̄ти тасса ваттхусса дассанавасена, на анавасесато паччайадхаммасса дассанавасена. тена̄ха ‘‘кхандха̄ ча ваттхусса̄ти идампи пана лаббхатева̄’’ти. на ваджджетабба̄нӣти тесампи паччайуппаннабха̄вена йоджетаббатта̄.
515-518. арӯпаваттха̄рамман̣амаха̄бхӯтаиндрийа̄ха̄ра̄нам̣ паччайадхамма̄нанти аттхо. ‘‘а̄ха̄риндрийапаччайа̄ ча̄’’типи пана ваттаббам̣. касма̄? на хи индрийа̄ха̄ра̄нам̣ васена сахаджа̄та̄дайо лаббханти, индрийа̄ха̄ра̄нам̣ пана васена индрийа̄ха̄рапаччайа̄ва лаббханти. ‘‘сахаджа̄там̣ пуреджа̄там̣ паччха̄джа̄там̣ а̄ха̄рам̣ индрийа’’нти хи уддиситва̄ аттхипаччайо вибхаттоти. кечи панеттха ‘‘а̄ха̄раггахан̣ена кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄рова гахито, индрийаггахан̣ена ча рӯпаджӣвитиндрийамева, сеса̄ха̄риндрийа̄ни сахаджа̄та̄дӣсвева антогадха̄ни ката̄ни. йа̄ни тадантогадха̄ни, те сандха̄йа ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘арӯпаваттха̄рамман̣амаха̄бхӯтаиндрийа̄ха̄ра̄нам̣ васена̄’ти еттха индрийа̄ха̄раггахан̣ам̣ катанти ‘сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄тапаччайа̄ лаббхантӣ’ти вутта’’нти ваданти.
таттха арӯпа̄нам̣ сахаджа̄тапаччха̄джа̄та̄ха̄риндрийапаччайабха̄во йатха̄рахам̣ ведитаббо. ваттху сахаджа̄там̣ пуреджа̄тан̃ча, а̄рамман̣ам̣ пуреджа̄тамева, абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣асса пана када̄чи сахаджа̄тампи а̄рамман̣апаччайо хотийева. сахаджа̄таггахан̣ена панеттха сахаджа̄тапаччайабхӯтова гайхати, со ча екуппа̄да̄дилаккхан̣айуттова̄ти йо дхаммо сахаджа̄то хутва̄ а̄рамман̣ам̣ хоти, на со идха адхиппето. йади сахаджа̄топи а̄рамман̣ам̣ хоти, касма̄ па̄л̣ийам̣ татха̄ на вибхаттанти? екакала̄папарийа̄паннасса екуппа̄да̄дилаккхан̣айуттасса бхиннакала̄папарийа̄паннато сан̇карамочанаттхам̣. апича аппачурабха̄вато апа̄кат̣абха̄вато ча там̣ на гахитам̣. татоти наваматоти аттхо, на дасаматоти адхиппа̄йо. на хи ека̄дасаме адхипати аттхӣти. татха̄ чуддасамети еттха татха̄-саддена ваттхуггахан̣ена чаккха̄диваттхӯнипи гахита̄нӣти имаматтхам̣ упасам̣харати. тадева̄ти а̄рамман̣амева.
519. сахаджа̄та̄ни вийа̄ти сахаджа̄тапаччайасахита̄ни вийа гхат̣ана̄ни. сахаджа̄тена̄ти сахаджа̄тапаччайена. та̄нӣти ‘‘пакин̣н̣акагхат̣ана̄нӣ’’ти вуттагхат̣ана̄ни. йа̄ни хи сахаджа̄тапаччайена на йоджита̄ни, та̄неттха пакин̣н̣акагхат̣ана̄нӣти вутта̄ни. пуреджа̄та…пе… васена̄ти еттха айам̣ йоджана̄ – пуреджа̄тасса паччха̄джа̄тасса а̄ха̄расса индрийасса ча сахаджа̄тена ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча са̄ман̃н̃авасена, тесам̣йева сахаджа̄тена ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча аса̄ман̃н̃авасена ча̄ти вуттам̣ хоти. йатха̄ пуреджа̄тасса паччха̄джа̄тасса ча сахаджа̄тена аса̄ман̃н̃ам̣ бхиннасабха̄ватта̄, тато ева а̄ха̄риндрийа̄нампи тена аса̄ман̃н̃ам̣, евам̣ пуреджа̄та̄дӣнам̣ чатуннампи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аса̄ман̃н̃ам̣ бхиннасабха̄ватта̄. евам̣ аса̄ман̃н̃авасена асама̄ната̄васена йатха̄вутта̄ни гхат̣ана̄ни виппакин̣н̣а̄ни. йатха̄ пана сахаджа̄тапаччайадхамма̄ арӯпаккхандха̄дайо тенева сахаджа̄тапаччайата̄сан̇кха̄тена митхӯнам̣ сама̄набха̄вена ан̃н̃ехи асам̣кин̣н̣а̄ аттано паччайуппанна̄нам̣ паччайо хонтӣти аса̄ман̃н̃авасена тесам̣ паватти, евам̣ пуреджа̄та̄дипаччайадхамма̄пӣти тесам̣ сахаджа̄тена ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча йатха̄вуттасса са̄ман̃н̃асса аса̄ман̃н̃асса ча васена та̄ни гхат̣ана̄ни виппакин̣н̣а̄нӣти пакин̣н̣ака̄ни вутта̄ни. евам̣ санте сахаджа̄та̄нампи гхат̣ана̄нам̣ пакин̣н̣акабха̄во а̄паджджатӣти? на̄паджджати, тесам̣ сахаджа̄тата̄йа ева авиппакин̣н̣абха̄васиддхито. тена вуттам̣ ‘‘сахаджа̄там̣ аггахетва̄ вутта̄ни пакин̣н̣ака̄ни на̄ма̄’’ти.
та̄нӣти пакин̣н̣акагхат̣ана̄ни. кусалавипа̄ка̄ти кусала̄ ча випа̄ка̄ ча, йе абхинналаккхан̣а̄ хутва̄ кусаласабха̄ва̄ випа̄касабха̄ва̄ ча̄ти аттхо. евам̣сабха̄ван̃ча екам̣ ан̃н̃индрийамева̄ти а̄ха ‘‘идам̣…пе… лаббхатӣ’’ти. нану ча саддхиндрийа̄дивасенапи айаматтхо лаббхатӣти? тесам̣ кирийасабха̄вата̄пи аттхева̄ти. дуккханти четасикадуккхам̣. тена̄ха ‘‘акусаламева̄’’ти. випа̄касса дуккхасса̄ти йоджана̄. тена вуттам̣ ‘‘аджха̄нан̇гатта̄’’ти. акусалавипа̄какирийа̄ти вичикиччха̄читтапан̃чавин̃н̃а̄н̣акирийа̄манодха̄тӯсу паваттанато акусалавипа̄какирийа̄ва хоти читтат̣т̣хитӣти аттхо. йасма̄ акусалавипа̄ка̄ти еваматтхе гайхама̄не дуккхасса читтат̣т̣хитийа̄ ча васена йатха̄ джха̄несу, евам̣ ан̃н̃есам̣ васена ан̃н̃есу ча на лаббхати, тасма̄ акусаласса випа̄ка̄ти еваматтхе гайхама̄не дуккхиндрийасса васена индрийесу лаббхатӣти дассенто а̄ха ‘‘акусаласса…пе… лаббхеййа̄’’ти. имасмим̣ кусалаттике випа̄ко випа̄ка̄бйа̄катамиччева гайхати, на акусала̄дипадехи висесетва̄ти имаматтхам̣ дассенто ‘‘кусалавипа̄ка̄…пе… наттхӣ’’ти а̄ха.
пан̃ха̄ва̄расса гхат̣ане ануломаган̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччанӣйуддха̄раван̣н̣ана̄
527. нахетупаччайена̄ти еттха на-ка̄ро ан̃н̃аттхоти дассенто ‘‘хетупаччайато ан̃н̃ена паччайена̄’’ти а̄ха. аггахитаггахан̣ена̄хи сахаджа̄та̄дисан̇гахавасена аггахита̄нам̣ гахан̣ена. ат̣т̣ха хонтӣти имисса̄ па̄л̣ийа̄ а̄гата̄ а̄рамман̣а̄дайо ат̣т̣ха паччайа̄ хонти. тесӯти ат̣т̣хасу паччайесу. тӣхӣти а̄рамман̣асахаджа̄таупаниссайапаччайехи. двӣхӣти а̄рамман̣апаччайаупаниссайапаччайехи. тасмим̣ тасмим̣ паччайети тасмим̣ тасмим̣ хетуа̄дике паччайе. тато хетуа̄дипаччайато. йатха̄йогам̣ йоджетабба̄ти йасмим̣ паччайе паччанӣйато т̣хите йе паччайа̄ ануломато йоджанам̣ лабханти, те йоджетабба̄ти аттхо.
двиннанти анантарӯпаниссайасса пакатӯпаниссайасса̄ти имесам̣ двиннам̣. ваттхупуреджа̄тасса васена пуреджа̄там̣ а̄рамман̣апуреджа̄тасса а̄рамман̣ена сан̇гахитатта̄. ан̃н̃исса̄ четана̄йа̄ти на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄венева паватта̄йа четана̄йа. арӯпа̄ха̄ра̄ апариччаттасахаджа̄табха̄ва̄ ева а̄ха̄рапаччайо хонти, рӯпа̄ха̄ро т̣хитиппаттойева̄ти вуттам̣ ‘‘сахаджа̄тато ан̃н̃асса кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса васена а̄ха̄ро’’ти. сахаджа̄тато ан̃н̃асса̄ти ча идам̣ арӯпа̄ха̄раниваттанаттхам̣ вуттам̣, на кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рависесаниваттанаттхам̣ та̄дисассева тасса абха̄вато. на хи рӯпа̄ха̄ро сахаджа̄тапаччайо хоти, на̄пи пуреджа̄тапаччайо хоти. йатха̄ сахаджа̄та̄нам̣ сахаджа̄тапаччайо на хоти, евам̣ пуреджа̄та̄нам̣ паччха̄джа̄тапаччайо на хоти, паччха̄джа̄та̄нан̃ча пуреджа̄тапаччайо на хоти. касма̄? та̄дисасса паччайалаккхан̣асса абха̄вато. йесан̃хи йо джанако, на техи тасса сахаджа̄тата̄ аттхи, на̄пи пуреджа̄тата̄ пуреджа̄тапаччайалаккхан̣айутта̄, паччха̄джа̄тапаччайата̄йа пана ваттаббамева наттхи рӯпадхамматта̄. упаттхамбхакаттепи есева найо, тасма̄ сахаджа̄та̄дивидхуро ева тасса паччайабха̄во ведитаббо. тенева хи ‘‘сахаджа̄там̣ пуреджа̄там̣ паччха̄джа̄там̣ а̄ха̄рам̣ индрийа’’нти еттха рӯпаджӣвитиндрийам̣ вийа рӯпа̄ха̄ро висум̣ гахито. татха̄ ча̄ха ‘‘рӯпа̄ха̄ро…пе… а̄ха̄рапаччайова хотӣ’’ти. сахаджа̄тато пуреджа̄тато ча ан̃н̃асса рӯпаджӣвитиндрийасса̄ти еттха рӯпа̄ха̄ре вуттанайенева аттхо ведитаббо.
еван̃ча катва̄ти пуримапуримехи асан̇гахитасан̇ган̣ханавасена паччхимапаччхима̄нам̣ гахитатта̄ татха̄ рӯпа̄ха̄расса джӣвитиндрийасса ча васена идха а̄ха̄риндрийапаччайа̄нам̣ гахитатта̄ти аттхо, ан̃н̃атха̄ ‘‘а̄ха̄рапаччайена паччайо, индрийапаччайена паччайо’’ти ваттаббам̣ сийа̄ти адхиппа̄йо. тенева̄ха ‘‘а̄рамман̣а…пе… иччева вутта’’нти. тадан̃н̃а̄бха̄ва̄ти тато а̄рамман̣а̄дипаччайато ан̃н̃асса идха̄дхиппетакамма̄дипаччайасса кусале абха̄ва̄. тасма̄ти йасма̄ а̄рамман̣ато ан̃н̃есам̣ двиннам̣ васена упаниссайо вутто, тасма̄ ‘‘а̄рамман̣а̄дхипати а̄рамман̣апаччайе сан̇гахам̣ гаччхатӣ’’ти ваттаббам̣, на а̄рамман̣ӯпаниссайети адхиппа̄йо. йади евам̣ касма̄ париттаттикапан̃ха̄ва̄рапаччанӣйе а̄рамман̣ам̣ на вуттам̣. упаниссайена хи асан̇гахитатте там̣ ваттаббамева сийа̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йам̣ пана̄’’тиа̄ди. таттха пуримехи асан̇гахитавасена вутта̄нанти пуримехи паччайехи асан̇гахитавасена вутта̄нам̣ паччхима̄нам̣ паччайа̄нам̣. сан̇гахитавиваджджана̄бха̄ватоти аттана̄ сама̄налаккхан̣ата̄йа сан̇гахитасса паччайасса виваджджана̄бха̄вато, виваджджане ка̄ран̣ам̣ наттхӣти аттхо. упаниссайато ан̃н̃а̄рамман̣а̄бха̄ватоти аппама̄н̣о дхаммо аппама̄н̣асса дхаммасса а̄рамман̣ам̣ хонто а̄рамман̣ӯпаниссайова хоти а̄рамман̣а̄дхипатибха̄ватоти аттхо. йатха̄ а̄рамман̣е гахите а̄рамман̣ӯпаниссайо гахитова хоти балава̄рамман̣абха̄вато, евам̣ а̄рамман̣ӯпаниссайе гахите а̄рамман̣ам̣ гахитамева хоти там̣сабха̄ватта̄ти таттха там̣ висум̣ на уддхат̣анти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘на пана а̄рамман̣ӯпаниссайасса а̄рамман̣е асан̇гахитатта̄’’ти.
паччха̄джа̄таа̄ха̄ра̄нанти аттано паччайуппаннато пуреджа̄така̄йато паччха̄джа̄та̄нам̣ арӯпа̄ха̄ра̄нам̣. те хи аттана̄ сахаджа̄таарӯпадхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄нарӯпадхамма̄нампи сахаджа̄тааттхипаччайа̄ хонти, пуреджа̄та̄нам̣ пана ваттхӯнам̣ паччха̄джа̄тааттхипаччайо. паччха̄джа̄тиндрийа̄нанти паччха̄джа̄та̄нам̣ арӯпиндрийа̄нам̣. сесам̣ а̄ха̄ре вуттанайена йоджетаббам̣. йасма̄ ете а̄ха̄риндрийа̄ йасмим̣ кхан̣е пуреджа̄тааттхипаччайам̣ лабханти, тасмим̣йева кхан̣е там̣там̣паччайуппанна̄нам̣ сахаджа̄тааттхипаччайо паччха̄джа̄тааттхипаччайо ча хонти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘саха̄пи аттхиавигатапаччайабха̄во хотӣ’’ти. тин̣н̣анти сахаджа̄та̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣. чхахи бхедехӣти висум̣ гахитехи сахаджа̄та̄дӣхи пан̃чахи йатха̄рахам̣ екаджджхам̣ гахитабхедена ча̄ти чхахи аттхипаччайабхедехи. екекам̣ сан̇гахетва̄ти аттхипаччайалаккхан̣ам̣ авигатапаччайалаккхан̣ан̃ча висум̣ висум̣ чхахи бхедехи сан̇гахетва̄ вуттам̣.
аджджхаттикаба̄хирабхедатоти ваттаббам̣ чаккха̄дӣнам̣ джӣвитиндрийасса ча адхиппетатта̄, сапарасанта̄ника̄нан̃ча индрийа̄нам̣ анадхиппетатта̄. ниссайапуреджа̄тавиппайуттааттхиавигата̄нам̣ пуреджа̄табхӯта̄нанти адхиппа̄йо. тесан̃хи пуреджа̄те сан̇гахо. тадекадесасса̄ти а̄рамман̣екадесасса, а̄рамман̣а̄дхипатиа̄рамман̣ӯпаниссайа̄нанти аттхо. тесанти ниссайа̄дӣнам̣. упаниссайа̄дӣсӯти упаниссайапуреджа̄тапаччайа̄дӣсу. там̣ пана пуреджа̄табхӯтам̣ а̄рамман̣ам̣. таттха̄ти упаниссайапаччайасан̇гахе. йатха̄вуттанайо четтха екантена гахетабботи дассетум̣ ‘‘атха пана̄’’тиа̄ди вуттам̣.
ева-саддо а̄нетва̄ йоджетаббо, ан̃н̃атха̄ тесу пан̃хесу екасабха̄ватова паччайасса а̄гаманам̣ вуттам̣ сийа̄. тена̄ти ‘‘екова̄’’ти авадха̄ран̣ена аггахитена. тесӯти сахаджа̄тапуреджа̄тапаччайесу. уккат̣т̣хавасена̄ти ‘‘еко две’’тиа̄дина̄ вуттауккам̣савасена. те те паччайе сан̇гахетва̄ти те хетуа̄дипаччайе сахаджа̄та̄дипаччайехи сан̇гахетва̄. дасситапаччайапариччхедоти сол̣аса̄дибхедена сан̇гахетва̄ дасситапаччайапариччхедо.
пабхедапариха̄нӣсӯти сахаджа̄тапаччайа̄дӣхи сан̇гахитапаччайаппабхеде там̣там̣паччайапат̣иккхепе пан̃ха̄париха̄нийан̃ча̄ти аттхо. нахетупаччайа̄ти имина̄ хетупаччайато ан̃н̃е паччайа̄ гахита̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘нахетупаччайа̄ти еттха лаббхама̄напаччайе сандха̄йа вутта’’нти. еван̃ча катва̄ти саббапаччанӣйаса̄дха̄ран̣алаккхан̣авасена вуттатта̄ ева на ваттаббам̣ сийа̄, на хи хетупаччайе паччанӣйато т̣хите хетудхаммо хетусса дхаммасса сахаджа̄тапаччайена паччайоти сакка̄ ваттум̣. вӣсати паччайа̄ти хетупаччайена саддхим̣ вӣсати паччайа̄. париха̄нӣйам̣ виттха̄ракатхам̣ дассентоти йоджана̄.
528. техи техи паччайехӣти сахаджа̄тапаччайа̄дӣхи техи техи сан̇га̄хакабхӯтехи паччайехи. те те паччайа̄ти сан̇гахетабба̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄дайо хетупаччайа̄дайо ва̄ те те паччайа̄. ан̃н̃есам̣ абха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, на тесам̣ саббесам̣ самбхаванти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄ди. таттха двейева̄ти а̄рамман̣а̄дхипатим̣ апанетва̄ а̄ха. абйа̄катассапӣти пи-саддена на кевалам̣ кусалассева, атха кхо абйа̄катассапӣти кусалам̣ сампин̣д̣ети.
530. тена саддхинти ваттхуна̄ саддхим̣. суддха̄нанти кевала̄нам̣ ваттхуна̄ вина̄ ча гахита̄нам̣ кусалаккхандха̄нам̣. йадипи ваттхуна̄ саддхим̣ сахаджа̄тат̣т̣хо наттхи, ниссайа̄дибха̄во пана аттхева̄ти дассенто ‘‘ваттхуна̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха.
сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄таа̄ха̄риндрийа̄нам̣ аттхипаччайена сан̇гахетаббатта̄ сахаджа̄та̄дӣхи сан̇гахетабба̄нам̣ там̣сан̇гахо сукароти дассетум̣ упаниссайена сан̇гахетабба̄нам̣ сан̇гахо вуттанайо ева̄ти вуттам̣ ‘‘чатӯсу саббапаччайе сан̇ган̣хитва̄’’ти. каммам̣ пана сахаджа̄тӯпаниссайехи асан̇гахетаббата̄пи аттхӣти сарӯпато гахитам̣, ан̃н̃атха̄ ‘‘тӣсу паччайесӯ’’ти ваттаббам̣ сийа̄. миссака̄миссакасса̄ти сахаджа̄тапуреджа̄та̄дибха̄вехи миссакасса татха̄ амиссакасса ча. вуттамеваттхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘на хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тена̄ти аттхипаччайавибха̄гасан̇га̄хака̄нам̣ сахаджа̄та̄дӣнам̣ гахан̣ена. саббапаччайа̄нам̣…пе… хотӣти имина̄ ‘‘имасмим̣ пана паччайуддха̄ре’’тиа̄дина̄ вуттопи паччайасан̇гахо идха аттхато дасситойева̄ти имаматтхам̣ дассети.
ниссайо касма̄ на вутто? сахаджа̄таниссайо пуреджа̄таниссайоти хи сакка̄ вибхаджитунти адхиппа̄йо. виппайутто ва̄ касма̄ на вутто? пуреджа̄тавиппайутто паччха̄джа̄тавиппайуттоти вибхаджитум̣ сакка̄ти аттхо. йам̣ миссака̄миссакабха̄вам̣ манаси катва̄ ‘‘аваттаббатта̄’’ти вуттам̣, там̣ дассенто ‘‘ниссайо та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. висеситаббо ‘‘виппайуттапаччайена паччайо’’ти ависесена па̄л̣ийам̣ вуттатта̄. со вийа̄ти аттхипаччайо вийа, ниссайапаччайо вийа ва̄ аттхипаччайависеса̄бха̄вена виппайуттапаччайо на ваттаббова. двиннам̣ паччайа̄нам̣ вийа пабхедасаббха̄ватоти дассенто ‘‘сахаджа̄тапуреджа̄та̄нан̃ча̄’’тиа̄дима̄ха. татха̄тиа̄дина̄ вуттаматтхам̣ па̄л̣ийа̄ саматтхетум̣ ‘‘ваккхатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха маггапхаладхамма̄нам̣ маггапхалатам̣самут̣т̣ха̄нарӯпавасена сахаджа̄тааттхипаччайо тесам̣йева пуреджа̄тачатусантатирӯпавасена паччха̄джа̄тааттхипаччайо вутто, на пана виппайуттапаччайабха̄во ваккхатӣти йоджана̄. соти виппайуттапаччайо.
хетуа̄дӣнам̣ сахаджа̄тантогадхатта̄ хетуа̄дайо таббисеса̄ хонтӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘сахаджа̄тапаччайо ча хетуа̄дӣхи висесетаббо’’ти. соти сахаджа̄тапаччайо. вируддхапаччайехӣти сахаджа̄тапуреджа̄тасса сахаджа̄та̄дибха̄вена вируддхехи паччайехи. тена̄ха ‘‘уппаттика̄лавируддхехи паччайехӣ’’ти.
паччанӣйуддха̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччанӣйаган̣анаван̣н̣ана̄
нахетумӯлакаван̣н̣ана̄
532. адхипатипаччайа̄дибхӯто а̄рамман̣апаччайоти а̄рамман̣аа̄рамман̣а̄дхипатиа̄рамман̣ӯпаниссайе вадати. те ча йасма̄ а̄рамман̣асабха̄ва̄ ева, тасма̄ вуттам̣ ‘‘париха̄йатийева̄’’ти. паннарасасӯти дутийе сахаджа̄тапаччайе ‘‘хетупаччайо’’тиа̄дина̄ вуттесу паннарасасу. ека̄дасаннам̣ васена̄ти сахаджа̄тапаччайо, сахаджа̄тата̄висит̣т̣ха̄ адхипатиниссайакамма̄ха̄риндрийаттхиавигатахетуджха̄намагга̄ ча̄ти имесам̣ ека̄дасаннам̣ васена. сахаджа̄те антогадха̄ хетуа̄дайо. тасмим̣ пат̣иккхиттети тасмим̣ сахаджа̄те пат̣иккхитте паччанӣйато т̣хите. анантогадха̄ сахаджа̄те, ке пана тети а̄ха ‘‘а̄рамман̣а̄дхипатипуреджа̄таниссайа̄дайо’’ти. а̄рамман̣а̄диа̄ка̄рена̄ти а̄рамман̣апуреджа̄таниссайана̄на̄ккхан̣икакамма̄диа̄ка̄рена.
тасмим̣ пат̣иккхиттети тасмим̣ сахаджа̄тапаччайе пат̣иккхитте. име ва̄ра̄ти сахаджа̄там̣ пуреджа̄танти виссаджджитава̄ра̄. ете ниссайа̄дайоти сахаджа̄тата̄висит̣т̣хе ниссайа̄дике вадати, на итаре. тена̄ха ‘‘йасма̄ ча…пе… пат̣иккхепена пат̣иккхитта̄’’ти.
ниссайа̄дибхӯтан̃ча сахаджа̄тапаччайам̣ т̣хапетва̄ти етена ‘‘т̣хапетва̄ сахаджа̄тапаччайа’’нти еттха антогадханиссайа̄дибха̄войева сахаджа̄тапаччайо гахитоти дассети. ниссайа̄дӣти а̄ди-саддена хетуа̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ан̃н̃аман̃н̃апаччайадхаммавасена паваттисаббха̄ватоти ан̃н̃аман̃н̃апаччайадхаммавасена сахаджа̄та̄дӣхи паваттисаббха̄вато ан̃н̃аман̃н̃е пат̣иккхитте ‘‘кусало кусала̄бйа̄катасса̄’’ти ва̄ро париха̄йати. тесам̣ тесам̣ паччайуппанна̄нанти идам̣ са̄ман̃н̃авачанампи ‘‘ан̃н̃аман̃н̃апаччайасан̇гахам̣ гата̄’’ти вачанато ан̃н̃аман̃н̃апаччайала̄бхӣнам̣йева гахан̣ам̣ сийа̄ти а̄сан̇кам̣ ниваттетум̣ ‘‘кусало ча кусаласса̄’’тиа̄ди вуттам̣. самуда̄йабхӯтоти чатуккхандхасамуда̄йабхӯто. екадесабхӯтехӣти тассева екадесабхӯтехи. ‘‘кусало пана̄’’тиа̄ди ‘‘наан̃н̃аман̃н̃апаччайена…пе… париха̄йатӣ’’ти имасса ат̣т̣хакатха̄вачанасса сама̄дха̄навачанам̣.
рӯпаккхандхекадесова хонти рӯпа̄ха̄рарӯпиндрийавасена, ‘‘екантена виппайуттапаччайадхаммехӣ’’ти вуттадхамма̄ ‘‘те’’ти пачча̄мат̣т̣ха̄ти а̄ха ‘‘тети те виппайуттапаччайадхамма̄’’ти.
533. паччанӣйаган̣анам̣ дассетунти вуттепи нану паччайаган̣анамева дасситам̣ хотӣти кассачи а̄сан̇ка̄ сийа̄ти там̣ ниваттенто а̄ха ‘‘паччанӣйава̄раган̣ана̄ хи дассита̄’’ти. балавакаммам̣ випа̄касса упаниссайо хоти, итарам̣ каммапаччайо ева̄ти а̄ха ‘‘випа̄кассапи пана…пе… каммапаччайо хотӣ’’ти.
нахетумӯлакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
534. париччхиннаган̣ана̄нӣти идам̣ на ган̣ана̄пеккхам̣, атха кхо виссаджджана̄пеккханти а̄ха ‘‘париччхиннаган̣ана̄ни виссаджджана̄нӣ’’ти. паччанӣйато т̣хитопи хету найа̄нам̣ мӯлабха̄венева т̣хитоти а̄ха ‘‘хетумӯлаке’’ти, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘нахетумӯлака’’миччева вуттам̣.
538. мӯлам̣ сан̇кхипитва̄ти саттамӯлакам̣ ат̣т̣хамӯлакам̣ навамӯлакан̃ча сан̇кхипитва̄. двӣсӯти ‘‘тӣн̣ӣ’’ти вуттесу тӣсу виссаджджанесу пуримесу двӣсу ‘‘кусало дхаммо абйа̄катасса, акусало дхаммо абйа̄катасса̄’’ти имесу. тена̄ха ‘‘випа̄ко паччайуппанно хотӣ’’ти. татийети ‘‘абйа̄като дхаммо абйа̄катасса̄’’ти имасмим̣. тесамут̣т̣ха̄никака̄йоти утучитта̄ха̄ра̄нам̣ васена тесамут̣т̣ха̄никака̄йо.
545. етам̣ двайам̣ сандха̄йа вуттам̣, йатха̄ арӯпам̣ арӯпасса, евам̣ рӯпампи рӯпасса виппайуттапаччайо на хотӣти. рӯпа̄бйа̄като арӯпа̄бйа̄катасса̄ти идам̣ ваттхукхандхе сандха̄йа вуттам̣. арӯпа̄бйа̄като рӯпа̄бйа̄катасса̄ти идам̣ пана читтасамут̣т̣ха̄нарӯпан̃ча̄ти тесам̣ екантико виппайуттапаччайабха̄воти а̄ха ‘‘сахаджа̄та…пе… хотийева̄’’ти. сахаджа̄та̄ха̄риндрийавасена̄ти сахаджа̄таарӯпа̄ха̄риндрийавасена.
546. екамӯлакека̄васа̄на̄ анантарапакатӯпаниссайавасена лаббхантӣти идам̣ йатха̄рахавасена вуттанти там̣ йатха̄рахам̣ пат̣иккхепа̄пат̣иккхепавасенапи дассетаббанти ‘‘аттхипаччайе пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. пуримесӯти на̄рамман̣а̄дӣсу. нава̄ти екамӯлака̄васа̄на̄ нава. двейева̄ти ‘‘кусало дхаммо абйа̄катасса, акусало дхаммо абйа̄катасса̄’’ти име двейева.
паччанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ануломапаччанӣйаван̣н̣ана̄
550. имехева̄ти ‘‘кусало кусаласса, акусало акусаласса̄’’ти имехи ева сама̄на̄ хонти кусала̄дита̄са̄ман̃н̃ена. тена вуттам̣ ‘‘аттха̄бха̄вато пана на анурӯпа̄’’ти. ‘‘кусало кусаласса̄’’тиа̄дина̄ сатипи уддесато са̄ман̃н̃е йебхуййена сийа̄ вибхан̇ге висесоти а̄ха ‘‘йатха̄йогам̣ ниддесато ча̄’’ти.
551. хетуна̄манти хету ча там̣ на̄ман̃ча̄ти хетуна̄мам̣. паччайанти тамева паччайабхӯтам̣ сандха̄йа̄ти йоджана̄.
552. двиннампи адхипатӣнанти сахаджа̄та̄рамман̣а̄дхипатӣнам̣ васена, там̣ ‘‘кусалам̣ кусаласса сахаджа̄тато чева а̄рамман̣ато ча̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. на̄рамман̣е сатта̄ти сахаджа̄та̄дхипатисса васена вуттам̣, на сахаджа̄те сатта̄ти а̄рамман̣а̄дхипатисса васена вуттанти йоджана̄. еванти йатха̄ адхипатимхи вуттам̣, евам̣ саббаттха саббапаччайесу. ‘‘тасмим̣ тасмим̣…пе… уддхаритабба̄’’ти ватва̄ тасса ган̣ануддха̄расса сукаратам̣ упа̄йан̃ча дассенто ‘‘ануломе…пе… вин̃н̃а̄ту’’нти а̄ха.
ануломапаччанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччанӣйа̄нуломаван̣н̣ана̄
631. париха̄панаган̣ана̄йа̄ти париха̄петаббаган̣ана̄йа сама̄наттан̃ча на екантикам̣ ӯнатамабха̄вассапи самбхаватоти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘нахетуна̄рамман̣адукасса̄’’тиа̄ди. таттха саддхим̣ йоджийама̄нена ӯнатараган̣анена адхипатипаччайена парихӣна̄пӣти йоджана̄. саддхим̣ парихӣна̄пӣти ва̄ имасмим̣ паккхе ‘‘адхипатипаччайена̄’’ти иттхамбхӯталаккхан̣е каран̣авачанам̣. етанти лаккхан̣ам̣.
ат̣т̣ха̄нанти ануломато ат̣т̣ха̄нам̣ атит̣т̣ханам̣. тит̣т̣хантӣти ануломатоти йоджана̄. тесанти хетуа̄дӣнам̣. итаресӯти йа̄диса̄ адхиппета̄, те дассетум̣ ‘‘адхипатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. има̄ни двети ‘‘кусала̄бйа̄ката̄ абйа̄катасса, акусала̄абйа̄ката̄ абйа̄катасса̄’’ти има̄ни ча две.
нахетумӯлакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
636. хетуйа̄ вуттехи тӣхӣти хетупаччайа̄ вуттехи тӣхи виссаджджанехи саддхим̣. ва̄раса̄ман̃н̃амева вадати, на аттхаса̄ман̃н̃анти адхиппа̄йо. татха̄ камме тӣн̣ӣти хетуйа̄ вутта̄нева̄ти ча̄ти ‘‘камме тӣн̣ӣ’’ти еттха ‘‘хетуйа̄ вутта̄нева̄’’ти имасмим̣ аттхавачанепи татха̄ ва̄раса̄ман̃н̃амева сандха̄йа вадатӣти аттхо.
644. екекамева̄ти екекамева виссаджджанам̣.
650. сакат̣т̣ха̄нети аттана̄ т̣хитат̣т̣ха̄не. тато паретара̄ти тато аггахитапаччайато паретара̄ паччанӣйато. на̄ха̄ре…пе… ла̄бхо хотӣти а̄ха̄рапаччайе паччанӣйато т̣хите индрийапаччайам̣, ануломато индрийапаччайе ча паччанӣйато т̣хите а̄ха̄рапаччайам̣ ануломато йоджетва̄ йатха̄ пан̃хо лаббхатӣти аттхо. тесӯти а̄ха̄риндрийесу. двидха̄ бхинна̄ни паччанӣйато ануломато ча йоджетаббабха̄вена.
паччанӣйа̄нуломаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кусалаттикаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.