маха̄ва̄ро
1. анусайава̄раван̣н̣ана̄
3. паватта̄вира̄мавасена̄ти анусайаппаваттийа̄ авира̄мавасена, авиччхедавасена̄ти аттхо. катхам̣ пана кусала̄бйа̄катачиттаккхан̣е анусайа̄нам̣ паваттӣти а̄ха ‘‘маггенева…пе… пуббе’’ти.
20. читтачетасика̄нан̃ча т̣ха̄нам̣ на̄ма читтуппа̄доти а̄ха ‘‘екасмим̣ читтуппа̄де’’ти. тесам̣ тесам̣ пуггала̄нанти путхуджджана̄дӣнам̣ пуггала̄нам̣. пакатийа̄ сабха̄вена. сабха̄васиддха̄ хи дуккха̄йа ведана̄йа ка̄мара̄гасса ананусайанат̣т̣ха̄ната̄. евам̣ сесесупи йатха̄рахам̣ ваттаббам̣. ваккхати хи ‘‘пакатийа̄ дуккха̄дӣнам̣ ка̄мара̄га̄дӣнам̣ ананусайанат̣т̣ха̄натам̣ сандха̄йа вутта’’нти. паха̄нена̄ти тасса тасса анусайасса самуччхинданена. тин̣н̣ам̣ пуггала̄нанти путхуджджанасота̄паннасакада̄га̄мӣнам̣. двиннам̣ пуггала̄нанти ана̄га̄миараханта̄нам̣. еттха̄ти етасмим̣ пуггалока̄сава̄ре. пуриманайети ‘‘тин̣н̣ам̣ пуггала̄на’’нтиа̄дике пуримасмим̣ виссаджджананайе. ока̄санти уппаттит̣т̣ха̄нам̣, идха пана дуккхаведана̄ ведитабба̄. паччхиманайети ‘‘двиннам̣ пуггала̄на’’нтиа̄дике виссаджджананайе. анока̄сата̄ ананусайанат̣т̣ха̄ната̄.
анусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄
66-131. ‘‘са̄нусайо, паджахати, париджа̄на̄тӣ’’ти пуггало вуттоти ‘‘ка̄мара̄гена са̄нусайо, ка̄мара̄гам̣ паджахати, ка̄мара̄гам̣ париджа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсу анусайасаман̇гибха̄вена паха̄напарин̃н̃а̄кирийа̄йа каттубха̄вена ча пуггало вутто, на дхаммо. бхавависесена ва̄ти кевалена бхавависесена ва̄. итаресӯти пат̣игха̄нусайа̄дӣсу. бхава̄нусайависесена ва̄ти ка̄мабхава̄дибхавависит̣т̣ха̄нусайависесена ва̄. са̄нусайата̄ниранусайата̄дика̄ти еттха а̄ди-саддена паха̄на̄паха̄напарин̃н̃а̄парин̃н̃а̄ сан̇гайханти. нану ча бхавависесе кесан̃чи анусайа̄нам̣ аппаха̄нанти? на там̣ анусайакатам̣, атха кхо паччайавекаллато анока̄сата̄йа ча̄ти на̄йам̣ виродхо. двӣсу ведана̄сӯти сукхаупеккха̄су ведана̄су дуккха̄йа ведана̄йа ка̄мара̄га̄нусайена ниранусайоти йоджетаббам̣. идампи наттхи пуггалавасена вуччама̄натта̄. тена̄ха ‘‘на хи пуггаласса…пе… анусайа̄на’’нти. йадипи пуггаласса анусайанока̄со анока̄со, тасса пана са̄нусайата̄дихету хотӣти дассенто ‘‘анусайасса пана̄’’тиа̄дима̄ха. ниранусайата̄дӣнанти а̄ди-саддена аппаха̄на̄парин̃н̃а̄ сан̇ган̣ха̄ти. париджа̄нанам̣ саматиккамананти парин̃н̃а̄ва̄репи ‘‘апа̄да̄не ниссаккавачана’’нти вуттам̣.
анусайанат̣т̣ха̄натоти анусайанат̣т̣ха̄нахету. ‘‘ананусайанат̣т̣ха̄нато’’ти еттха̄пи есева найо. нимитта̄па̄да̄набха̄вадассанаттханти са̄нусайава̄ре нимиттабха̄вадассанаттхам̣, паджаханапарин̃н̃а̄ва̄ресу апа̄да̄набха̄вадассанаттхан̃ча̄ти йоджетаббам̣. паджахатӣти еттха ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ тато ма̄на̄нусайам̣ паджахатӣ’’ти па̄л̣ипадам̣ а̄харитва̄ йоджетаббам̣, на паджахатӣти еттха пана ‘‘дуккха̄йа ведана̄йа тато ка̄мара̄га̄нусайам̣ наппаджахатӣ’’ти. евама̄дӣсӯти а̄ди-саддена парин̃н̃а̄ва̄рампи сан̇ган̣ха̄ти. бхумманиддесенева хетуаттхенева ниддит̣т̣ха̄ти аттхо.
чатуттхапан̃хависсаджджанена̄ти ‘‘йато ва̄ пана ма̄на̄нусайена са̄нусайо, тато ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо’’ти етасса пан̃хасса виссаджджанена. таттха хи ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄’’тиа̄дина̄ сарӯпато анусайанат̣т̣ха̄на̄ни дассита̄ни. тадаттхети там̣ анусайанат̣т̣ха̄надассанам̣ аттхо етасса̄ти тадаттхо, тасмим̣ тадаттхе. ‘‘анусайасса уппаттит̣т̣ха̄надассанаттхам̣ айам̣ ва̄ро а̄раддхо’’тиа̄дина̄ ‘‘йато’’ти етена анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти имаматтхам̣ вибха̄ветва̄. пама̄даликхитам̣ вийа диссати уппанна-саддена ваттама̄нуппанне вуччама̄не. йатха̄ пана уппаджджанава̄ре уппаджджати-саддена уппаттийогадӣпакатта̄ уппаттираха̄ вуччанти, евамидха̄пи уппаттиарахе вуччама̄не на кочи виродхо. йам̣ пана ваккхати ‘‘на хи апарийа̄панна̄нам̣ анусайуппаттирахат̣т̣ха̄ната̄’’ти, сопи на досо. йаттха йаттха хи анусайа̄ уппаттираха̄, тадева екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘саббаттха̄’’ти вуттанти. татхева диссатӣти там̣ пама̄даликхитам̣ вийа диссатӣти аттхо.
йато уппаннена бхавитаббанти йато анусайанат̣т̣ха̄нато ка̄мага̄ра̄нусайена уппаннена бхавитаббам̣, тена ка̄мара̄га̄нусайена уппаттирахат̣т̣ха̄не ниссаккавачанам̣ катам̣ ‘‘йато’’ти. татха̄ти еттха татха̄-саддо йатха̄ ‘‘йато уппаннена̄’’ти еттха уппаттирахат̣т̣ха̄нато анусайасса уппаттирахата̄ вутта̄, татха̄ ‘‘уппаджджанакена̄’’ти еттха̄пи са̄ ева вуччатӣти дӣпетӣти а̄ха ‘‘саббадхаммесу…пе… а̄паннена̄’’ти. таттха ‘‘уппаджджанако’’ти вутте ануппаджджанако на хотӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йати, татха̄ ча сати тена ануппатти ниччхита̄ти уппаннасабха̄вата̄ ча пака̄сита̄ хотӣти. тена̄ха ‘‘саббадхаммесу…пе… апанетӣ’’ти. ‘‘йо йато ка̄мара̄га̄нусайена ниранусайо, со тато ма̄на̄нусайена ниранусайо’’ти пуччха̄йа ‘‘йато тато’’ти а̄гататта̄ виссаджджане ‘‘саббаттха̄’’ти падасса ниссаккавасенева сакка̄ йоджетунти дассенто ‘‘саббаттха̄ти…пе… на на самбхаватӣ’’ти а̄ха. бхуммато ан̃н̃аттха̄пи саддавидӯ иччханти, йато саббесам̣ па̄дакам̣ ‘‘саббаттхапа̄дака’’нти вуччати, идха пана ниссаккавасена ведитаббам̣.
са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. паджаханава̄раван̣н̣ана̄
132-197. аппаджаханасаббха̄ва̄ти аппаха̄насса, аппахӣйама̄насса ва̄ саббха̄ва̄. тасма̄ти йасма̄ йо ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахати, на со ма̄на̄нусайам̣ ниравасесато паджахати, йо ча ма̄на̄нусайам̣ ниравасесато паджахати, на со ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахати пагева пахӣнатта̄, тасма̄ ‘‘йо ва̄ пана ма̄на̄нусайам̣ паджахати, со ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахатӣти? но’’ти вуттанти ведитаббам̣. йади евам̣ пат̣хамапуччха̄йам̣ катханти а̄ха ‘‘йасма̄ пана…пе… вутта’’нти. таттха паха̄накаран̣аматтамева̄ти паха̄накирийа̄самбхаваматтамева, на ниравасесаппаха̄нанти адхиппа̄йо. те т̣хапетва̄ти дит̣т̣хивичикиччха̄нусайа̄дӣнам̣ ниравасесападжаханаке ат̣т̣хамака̄дике т̣хапетва̄. авасеса̄ти тасса тасса анусайасса ниравасесаппаджаханакехи авасит̣т̣ха̄. тесу йесам̣ екачче анусайа̄ пахӣна̄, тепи аппаджаханасаббха̄венева наппаджахантӣти вутта̄. на ча йатха̄виджджама̄нена̄ти маггакиччабха̄вена виджджама̄наппака̄рена паха̄нена ваджджита̄ рахита̄ ева вутта̄ти йоджана̄.
кесан̃чӣти сота̄паннасакада̄га̄мимаггасаман̇гисакада̄га̄мӣнам̣. пуна кесан̃чӣти ана̄га̄миаггамаггасаман̇гиараханта̄нам̣. убхайанти ка̄мара̄гавичикиччха̄нусайадвайам̣. сеса̄нанти ‘‘сеса̄’’ти вутта̄нам̣ йатха̄вуттапуггала̄нам̣. тесанти вуттаппака̄ра̄нам̣ двиннам̣ анусайа̄нам̣. убхайа̄ппаджаханасса̄ти ка̄мара̄гавичикиччха̄нусайа̄ппаджаханасса. ка̄ран̣ам̣ на хотӣти йесам̣ вичикиччха̄нусайо пахӣно, тесам̣ тасса пахӣната̄, йесам̣ йатха̄вуттам̣ убхайаппахӣнам̣, тесам̣ тадаппаджаханасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣти аттхо. тена̄ха ‘‘тесам̣ пахӣнатта̄ ‘наппаджахантӣ’ти на сакка̄ ватту’’нти. атха пана на таттха ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, йена ка̄ран̣авачанена йатха̄вуттадоса̄патти сийа̄, кевалам̣ пана саннит̣т̣ха̄нена тесам̣ пуггала̄нам̣ гахитата̄дассанаттхам̣ вуттам̣ ‘‘ка̄мара̄га̄нусайан̃ча наппаджахантӣ’’ти, евампи пуччхитасса сам̣сайаттхасса ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣. татха̄ ча сати ‘‘сесапуггала̄ тасса анусайасса пахӣнатта̄ наппаджахантӣ’’ти ка̄ран̣ам̣ ваттаббамева̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘на ваттабба’’нтиа̄ди. таттха на ваттаббанти вуттанайена ка̄ран̣ам̣ на ваттаббам̣ ка̄ран̣абха̄вассева абха̄вато. ‘‘убхайа̄ппаджаханасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣ’’ти вуттам̣, йатха̄ пана ваттаббам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘йо ка̄мара̄га̄нусайам̣…пе… ваттаббатта̄’’ти а̄ха. тена пахӣна̄ппахӣнавасена ка̄ран̣ам̣ на ваттаббам̣, пахӣна̄нам̣йева пана васена ваттаббанти дассети. сам̣сайаттхасан̇гахитети сам̣сайаттхена падена сан̇гахите. саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахитам̣ пана пахӣйама̄натта̄ ‘‘наппаджахатӣ’’ти на сакка̄ ваттунти.
паджаханава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пахӣнава̄раван̣н̣ана̄
264-274. пхалат̣т̣хавасенева десана̄ а̄раддха̄, на маггат̣т̣хавасена, куто путхуджджанавасена. касма̄? пхалаккхан̣е хи анусайа̄ пахӣна̄ти вуччанти, маггаккхан̣е пана пахӣйантӣти. тенева̄ха ‘‘маггасаман̇гӣнам̣ аггахитатам̣ дӣпетӣ’’ти. пат̣иломе хи путхуджджанавасенапи десана̄ гахита̄ ‘‘йасса дит̣т̣ха̄нусайо аппахӣно, тасса вичикиччха̄нусайо аппахӣноти? а̄манта̄’’тиа̄дина̄. анусайаччантапат̣ипаккхекачиттаккхан̣ика̄нанти анусайа̄нам̣ аччантам̣ пат̣ипаккхабхӯтаекачиттаккхан̣ика̄нам̣. маггасаман̇гӣнанти маггат̣т̣ха̄нам̣. еттха ча анусайа̄нам̣ аччантапат̣ипаккхата̄ггахан̣ена уппаттирахатам̣ пат̣иккхипати. на хи те аччантапат̣ипаккхасамуппаттито парато уппаттираха̄ хонти. маггасаман̇гита̄ггахан̣ена ануппаттирахата̄па̄дитатам̣ пат̣иккхипати. на хи маггаккхан̣е те ануппаттирахатам̣ а̄па̄дита̄ на̄ма хонти, атха кхо а̄па̄дӣйантӣти. екачиттаккхан̣иката̄ггахан̣ена санта̄набйа̄па̄рам̣. тена̄ха ‘‘на кочӣ’’тиа̄ди. таттха тети маггасаман̇гино. на кевалам̣ пахӣнава̄рейева, атха кхо ан̃н̃есупӣти дассенто ‘‘анусайа…пе… гахита̄’’ти а̄ха.
275-296. йаттха анусайо уппаттирахо, таттхевасса ануппаттирахата̄па̄дананти ‘‘аттано аттано ока̄се ева ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дито’’ти а̄ха. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ уппаджджама̄на̄ уппаджджати, еттха нивисама̄на̄ нивисатӣ’’ти (вибха. 203) ватва̄ пуна вуттам̣ ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ пахӣйама̄на̄ пахӣйати, еттха нируджджхама̄на̄ нируджджхатӣ’’ти (вибха. 204). тасма̄ти йасма̄ тадока̄саттамева ка̄мадха̄туа̄диока̄саттамева анусайа̄нам̣ дӣпенти пахӣна̄ппахӣнавачана̄ни, тасма̄. анока̄се тадубхайа̄ваттаббата̄ вутта̄ти йасма̄ ка̄мара̄гапат̣игха̄нусайа̄нам̣ двиннам̣ уппаттит̣т̣ха̄нам̣, со ева паха̄нока̄соти сва̄йам̣ тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анока̄со, тасмим̣ анока̄се тадубхайасса паха̄на̄ппаха̄насса наваттаббата̄ вутта̄. ка̄мара̄га̄нусайока̄се хи пат̣игха̄нусайасса аппахӣнатта̄ со ‘‘таттха пахӣно’’ти на ваттаббо, ат̣т̣хитатта̄ пана ‘‘таттха аппахӣно’’ти ча, тасма̄ анока̄се тадубхайа̄ваттаббата̄ вутта̄ти. тена саддхим̣ сама̄нока̄сети тена ка̄мара̄гена саддхим̣ сама̄нока̄се. ‘‘са̄дха̄ран̣ат̣т̣ха̄не’’ти вутте ка̄мадха̄туйам̣ сукхупеккха̄су пахӣно на̄ма хоти, на сама̄нака̄ле пахӣно татийачатуттхамаггаваджджхатта̄ ка̄мара̄гама̄на̄нусайа̄нам̣.
пахӣнава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. дха̄тува̄раван̣н̣ана̄
332-340. аппахӣнуппаттирахабха̄ва̄ идха анугаманасайана̄нӣти дассенто ‘‘йасмим̣ …пе… аттхо’’ти а̄ха. идха̄пи йутта̄ти пуббе вуттамеваттхам̣ пара̄масати. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘ка̄ран̣ала̄бхе уппаттиарахатам̣ дассетӣ’’ти (йама. мӯлат̣ӣ. анусайайамака 1). чха пат̣иседхавачана̄нӣти тиссаннам̣ дха̄тӯнам̣ чутӯпапа̄тависит̣т̣ха̄нам̣ пат̣иседханавасена вуттавачана̄ни, тато ева дха̄тувисесаниддха̄ран̣а̄ни на хонти. пат̣иседхоти хи идха сатта̄пат̣иседхо вуттоти адхиппа̄йена вадати. ан̃н̃аттхе пана на-ка̄ре на̄йам̣ досо. имам̣ на̄ма дха̄тум̣. там̣мӯлика̄сӯти пат̣иседхамӯлика̄су. еван̃хӣти ‘‘на ка̄мадха̄туйа̄ чутасса ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’тиа̄дина̄ пат̣хамайоджана̄йа сати. нака̄мадха̄туа̄дӣсу упапаттикиттаненева нака̄мадха̄туа̄диггахан̣енапи дха̄тувисесассева гахитата̄йа аттхато вин̃н̃а̄йама̄натта̄. тена̄ха ‘‘на ка̄мадха̄ту…пе… вин̃н̃а̄йатӣ’’ти. бхан̃джитабба̄ти вибхаджитабба̄. вибха̄го панеттха дувидхо иччхитоти а̄ха ‘‘двидха̄ ка̄табба̄ти аттхо’’ти. пуччха̄ ча виссаджджана̄ни ча пуччха̄виссаджджана̄ни. йатха̄ авутте бхан̇га̄бха̄васса авин̃н̃а̄татта̄ ‘‘анусайа̄ бхан̇га̄ наттхӣ’’ти ваттаббам̣, татха̄ тайидам̣ ‘‘кати анусайа̄ бхан̇га̄’’ти етадапеккханти тадапи ваттаббам̣. пуччха̄пеккхан̃хи виссаджджананти.
дха̄тува̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
анусайайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. читтайамакам̣
уддесава̄раван̣н̣ана̄
1-62. сара̄га̄дӣти еттха а̄ди-саддена ‘‘йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхатӣ’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘йасса авимуттам̣ читта’’нти ва̄ро, та̄ва сан̇ган̣ха̄ти. кусала̄дӣти пана а̄ди-саддена ‘‘йасса кусалам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхатӣ’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘йасса саран̣ам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхатӣ’’ти ва̄ро, та̄ва сан̇ган̣ха̄ти, тасма̄ сара̄га̄дикусала̄дӣхӣти сара̄га̄дӣхи авимуттантехи, кусала̄дӣхи аран̣антехи падехи миссака̄ ва̄ра̄. суддхика̄ти кевала̄ йатха̄вуттасара̄га̄дӣхи кусала̄дӣхи ча амиссака̄. тайо тайоти пуггаладхаммавасена тайо тайо маха̄ва̄ра̄. йади евам̣ катхам̣ сол̣аса пуггалава̄ра̄ти а̄ха ‘‘таттха таттха пана вутте сампин̣д̣етва̄’’ти. таттха таттха сол̣асавидхе сара̄га̄димиссакачитте вутте пуггале ева екаджджхам̣ сампин̣д̣етва̄ сан̇гахетва̄ ‘‘сол̣аса пуггалава̄ра̄’’ти вуттам̣. ‘‘дхаммапуггаладхаммава̄ра̄’’ти еттха̄пи есева найо. на нирантарам̣ вуттети дхамме пуггаладхамме ча ана̄маситва̄ сол̣асасупи т̣ха̄несу нирантарам̣ пуггале ева вутте сампин̣д̣етва̄ сол̣аса пуггалава̄ра̄ на вутта̄ти аттхо.
сам̣саггавасена̄ти сам̣саджджанавасена десана̄йа вимиссанавасена. ан̃н̃атха̄ хи уппа̄даниродха̄ паччуппанна̄на̄гатака̄ла̄ ча катхам̣ сам̣саджджӣйанти. сеса̄нампи ва̄ра̄нанти уппа̄дуппаннава̄ра̄дӣнам̣. там̣там̣на̄мата̄ти йатха̄ ‘‘йасса читтам̣ уппаджджати, тасса читтам̣ уппанна’’нтиа̄дина̄ уппа̄дауппаннабха̄ва̄масанато уппа̄дауппаннава̄роти на̄мам̣ па̄л̣ито ева вин̃н̃а̄йати, евам̣ сесава̄ра̄нампӣти а̄ха ‘‘там̣там̣на̄мата̄ па̄л̣иануса̄рена ведитабба̄’’ти.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
63. татха̄рӯпассева̄ти паччхимачиттасаман̇гино ева. тан̃ча читтанти тан̃ча йатха̄вуттаккхан̣ам̣ паччхимачиттам̣. ‘‘евам̣пака̄ра’’нти имасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘бхан̇гаккхан̣асаман̇гимева̄’’ти вуттам̣ нируджджхама̄на̄ка̄расса ‘‘евам̣пака̄ра’’нти вуттатта̄.
65-82. двайаметанти йам̣ ‘‘кхан̣апаччуппаннамева читтам̣ уппа̄даккхан̣а̄пагамена уппаджджиттха на̄ма, тадева уппа̄даккхан̣е уппа̄дам̣ паттатта̄ уппаджджиттха, анатӣтатта̄ уппаджджати на̄ма̄’’ти вуттам̣, етам̣ убхайампи. евам̣ на сакка̄ ваттунти имина̄ вуттаппака̄рена на сакка̄ ваттум̣, пака̄рантарена пана сакка̄ ваттунти адхиппа̄йо. таттха ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ пат̣хамапаккхам̣ вибха̄вети. вибхаджитаббам̣ сийа̄ти ‘‘бхан̇гаккхан̣е там̣ читтам̣ уппаджджиттха, но ча уппаджджати, уппа̄даккхан̣е там̣ читтам̣ уппаджджиттха чева уппаджджати ча̄’’ти вибхаджитаббам̣ сийа̄, на ча вибхаттам̣. ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄ кхан̣апаччуппанне читте вуттанайена убхайассапи лаббхама̄натта̄, на ча вуттам̣. ида̄ни йена пака̄рена сакка̄ ваттум̣, там̣ дассетум̣ ‘‘читтасса бхан̇гаккхан̣е’’тиа̄дима̄ха. пуггало вутто, пуггалава̄ро хесоти адхиппа̄йо. тасса̄ти пуггаласса. на ча кин̃чи читтам̣ уппаджджати читтасса бхан̇гаккхан̣асаман̇гибха̄вато. там̣ пана читтам̣ уппаджджати, йам̣ читтасаман̇гӣ со пуггалоти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. йади анекачиттавасена̄йам̣ йамакадесана̄ паватта̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘читтанти хи…пе… тит̣т̣хатӣ’’ти. саннит̣т̣ха̄навасена нийамо ведитаббо, ан̃н̃атха̄ ‘‘но ча тесам̣ читтам̣ уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ пат̣иседхо на йуджджеййа̄ти адхиппа̄йо. та̄дисанти татха̄рӯпам̣, йадаваттхо уппаннауппаджджама̄ната̄дипарийа̄йехи ваттаббо хоти, тадаваттханти аттхо.
83-113. имасса пуггалава̄ратта̄ти ‘‘йасса читтам̣ уппаджджама̄на’’нтиа̄динайаппаваттасса имасса атиккантака̄лава̄расса пуггалава̄ратта̄. пуггало пуччхитоти ‘‘йасса читтам̣ уппаджджама̄нам̣…пе… тасса читта’’нти читтасаман̇гипуггало пуччхитоти пуггалассева виссаджджанена бхавитаббам̣, итаратха̄ ан̃н̃ам̣ пуччхитам̣ ан̃н̃ам̣ виссаджджитам̣ сийа̄. на кочи пуггало на гахито саббасатта̄нам̣ аниббаттачиттата̄бха̄вато. те ча пана саббе пуггала̄. нируджджхама̄наккхан̣а̄тӣтачитта̄ти нируджджхама̄наккхан̣а̄ хутва̄ атӣтачитта̄. татха̄ дутийататийа̄ти йатха̄ пат̣хамапан̃хо анавасесапуггалависайатта̄ пат̣ивачанена виссаджджетаббо сийа̄, татха̄ тато ева дутийататийапан̃ха̄ ‘‘а̄манта̄’’иччева виссаджджетабба̄ сийунти аттхо. чатуттхо пана пан̃хо евам̣ вибхаджитва̄ пуггалавасенева виссаджджетабботи дассенто ‘‘паччхимачиттасса̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ татха̄ авачане ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘читтавасена пуггалававаттха̄нато’’тиа̄дима̄ха. ‘‘бхан̇гаккхан̣е читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ вӣтикканта’’нти имина̄ ваттама̄насса читтасса васена пуггало уппа̄даккхан̣а̄тӣтачитто, ‘‘атӣтам̣ читтам̣ уппа̄даккхан̣ан̃ча вӣтиккантанти бхан̇гаккхан̣ан̃ча вӣтикканта’’нти имина̄ пана атӣтасса читтасса васена пуггало уппа̄даккхан̣а̄тӣтачитто вутто.
таттха̄ти тесу двӣсу пуггалесу. пуримасса̄ти пат̣хамам̣ вуттасса саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахитасса читтам̣ на бхан̇гаккхан̣ам̣ вӣтиккантам̣. ‘‘но ча бхан̇гаккхан̣ам̣ вӣтикканта’’нти хи вуттам̣. паччхимасса вӣтиккантам̣ читтам̣ бхан̇гаккхан̣анти самбандхо. ‘‘бхан̇гаккхан̣ан̃ча вӣтикканта’’нти хи вуттам̣. евама̄дико пуггалавибха̄готи дутийапан̃ха̄дӣсу вуттам̣ сандха̄йа̄ха. тасса читтасса там̣там̣кхан̣авӣтиккама̄вӣтиккамадассанавасена̄ти тасса тасса уппа̄даккхан̣асса бхан̇гаккхан̣асса ча йатха̄рахам̣ вӣтиккамасса авӣтиккамасса ча дассанавасена дассито хоти пуггалавибха̄готи йоджана̄. идха̄ти имасмим̣ атиккантака̄лава̄ре. пуггалависит̣т̣хам̣ читтам̣ пуччхитам̣ ‘‘йасса читтам̣ тасса читта’’нти вуттатта̄. йадипи пуггалаппадха̄на̄ пуччха̄ пуггалава̄ратта̄. атха̄пи читтаппадха̄на̄ пуггалам̣ висесанабха̄вена гахетва̄ читтасса висеситатта̄. убхайатха̄пи дутийапуччха̄йа ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄ анавасесапуггалависайатта̄. татха̄ пана аватва̄ ‘‘атӣтам̣ читта’’нти вуттам̣, касма̄ ниродхаккхан̣а…пе… дассанаттханти дат̣т̣хаббанти йоджана̄. еса найо ‘‘на нируджджхама̄на’’нти еттха̄пӣти нируджджхама̄нам̣ кхан̣ам̣ ниродхаккхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантака̄лам̣ ким̣ тасса читтам̣ на хотӣти аттхо.
114-116. сара̄гапаччхимачиттасса̄ти сара̄гачиттесу паччхимасса читтасса, екасса пуггаласса ра̄гасампайуттачиттесу йам̣ саббапаччхимам̣ читтам̣, тасса. со пана пуггало ана̄га̄мӣ ведитаббо. на нируджджхати ниродха̄саман̇гита̄йа. нируджджхиссати ида̄ни ниродхам̣ па̄пун̣иссати. аппат̣исандхикатта̄ пана тато ан̃н̃ам̣ нуппаджджиссати. итаресанти йатха̄вуттасара̄гапаччхимачиттасаман̇гим̣ вӣтара̄гачиттасаман̇гин̃ча т̣хапетва̄ авасеса̄нам̣ итарасеккха̄нан̃чева путхуджджана̄нан̃ча.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
читтайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.