1. пан̣н̣аттива̄ро
уддесава̄раван̣н̣ана̄
1-9. вуттанайена̄ти ‘‘авайавападехи вутто екадесо сакало ва̄ самуда̄йапада̄нам̣ аттхо, самуда̄йападехи пана вутто екантена авайавапада̄нам̣ аттхо’’тиа̄дина̄ вуттена найена. етена йатха̄вуттааттхаван̣н̣ана̄найадассаната̄йа саббапан̣н̣аттива̄ра̄дӣсу йатха̄рахам̣ аттхо нетабботи дассети.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
10-17. ва̄йанам̣ сависайам̣ бйа̄петва̄ паваттанам̣, тайидам̣ йатха̄ гандха̄йатане лаббхати, евам̣ сӣла̄дӣсупӣти па̄л̣ийам̣ ‘‘сӣлагандхо’’тиа̄ди вуттам̣ ‘‘сӣла̄дийева гандхо’’ти катва̄. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘сӣлагандхо…пе… на̄ма̄нӣ’’ти. йасма̄ пана сависайабйа̄панам̣ таттха пасат̣абха̄во па̄кат̣абха̄во ва̄ хоти, тасма̄ ‘‘паса̄ран̣ат̣т̣хена па̄кат̣абха̄ват̣т̣хена ва̄’’ти вуттам̣. аттано ваттхусса сӯчанам̣ ва̄ ва̄йанам̣. ‘‘девака̄йа̄ сама̄гата̄ (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37), пан̣н̣аттидхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 108) самӯхапан̃н̃аттӣсупи ка̄йадхаммасадда̄ а̄гата̄ти ‘‘сасабха̄ва’’нти висесети. ка̄йавачанена…пе… наттхӣти идам̣ ‘‘на дхаммо на̄йатана’’нти еттха дхаммасаддасса виниваттависесасаббасабха̄вадхаммава̄чакатам̣ сандха̄йа вуттам̣, на дхамма̄йатанасан̇кха̄тадхаммависесава̄чакатанти дат̣т̣хаббам̣.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
18-21. етасминти паваттива̄ре. пуччха̄маттала̄бхена̄ти могхапуччха̄бха̄вама̄ха. екеканти ‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджати, тасса садда̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’тиа̄дикам̣ екекам̣. пан̃ча̄ти ‘‘йасса садда̄йатанам̣ уппаджджати, тасса гандха̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’тиа̄дӣни пан̃ча. пуччха̄маттала̄бхена сан̇гахам̣ ануджа̄нанто ‘‘виссаджджанавасена ха̄петабба̄нӣ’’ти а̄ха. ‘‘ваккхати хӣ’’тиа̄дина̄ йатха̄вуттаматтхам̣ ат̣т̣хакатха̄йа саматтхети.
садисависсаджджананти са̄ман̃н̃авачанам̣ висесанивит̣т̣хамева хотӣти там̣ висесам̣ дассенто ‘‘пуггалава̄рамева сандха̄йа вутта’’нти ватва̄ тасса̄ пана садисависсаджджаната̄йа абйа̄питатта̄ йаттха садисам̣, таттха̄пи виссаджджитанти дассенто ‘‘ока̄сава̄ре пана…пе… виссаджджита’’нти а̄ха. таттха танти дутийам̣. пуггалава̄репӣти йаттха садисам̣ виссаджджанам̣, таттха пуггалава̄репи виссаджджитам̣, пагева ока̄сава̄рети адхиппа̄йо. вираттака̄макамманиббаттасса̄ти бха̄вана̄балена виратто ка̄мо етена̄ти вираттака̄мам̣, рӯпа̄вачаракаммам̣, тато ниббаттасса. пат̣исандхи ева бӣджам̣ пат̣исандхибӣджам̣, тасса. ‘‘евам̣сабха̄ватта̄’’ти етена екантато ка̄матан̣ха̄нида̄накаммахетука̄ни гха̄на̄дӣнӣти дассети. гандха̄дайо ча на сантӣти саббена саббам̣ тесампи абха̄вам̣ сандха̄йа вадати. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева.
‘‘сачча’’нти йатха̄вуттавасена гахетаббам̣ чодакена вуттаматтхам̣ сампат̣иччхитва̄ пуна йена̄дхиппа̄йена та̄ни йамака̄ни садисависсаджджана̄ни, там̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – таттха чаккха̄йатанамӯлакесу гха̄на̄йатанайамакена ‘‘сачаккхука̄нам̣ агха̄нака̄нам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄дина̄ найена дживха̄ка̄йа̄йатанайамака̄ни йатха̄ садисависсаджджана̄ни, татха̄ идха гха̄на̄йатанамӯлакесу гха̄на̄йатанайамакена та̄ни дживха̄ка̄йа̄йатанайамака̄ни ‘‘йасса гха̄на̄йатанам̣ уппаджджати, тасса дживха̄йатанам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’тиа̄дина̄ найена садисависсаджджана̄нӣти. еваметтха убхайесам̣ висум̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ садисависсаджджаната̄йа идам̣ вуттам̣, на екаджджхам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ садисависсаджджаната̄йа. тена̄ха ‘‘тасма̄ таттха таттхева садисависсаджджаната̄ па̄л̣иана̄рул̣хата̄йа ка̄ран̣а’’нти. еван̃ча сати чаккха̄йатанамӯлаггахан̣ам̣ киматтхийанти а̄ха ‘‘нидассанабха̄вена̄’’тиа̄ди. таттха нидассанабха̄вена̄ти нидассанабхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асадисависсаджджаната̄сан̇кха̄тена нидассанабха̄венева, на пана тесам̣ нидасситаббехи саббатха̄ садисависсаджджаната̄йа̄ти адхиппа̄йо. ‘‘йебхуййата̄йа̄’’ти вуттам̣ йебхуййатам̣ дассетум̣ ‘‘тесу хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
еванти имина̄ ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣ивачанависсаджджанена йатха̄вуттавачанассева виссаджджанабха̄ва̄нуджа̄нанам̣ каттаббанти имаматтхам̣ а̄кад̣д̣хати. са̄ти дутийапуччха̄. гха̄на̄йатанайамакена̄ти чаккха̄йатанамӯлакесу гха̄на̄йатанайамакенева. там̣сеса̄нӣти тена гха̄на̄йатанамӯлакака̄йа̄йатанайамакена саддхим̣ сеса̄ни. садисависсаджджанатта̄ ана̄рул̣ха̄нӣти еттха ‘‘ана̄рул̣ха̄нӣ’’ти еттакамева татха̄-саддена анукад̣д̣хӣйати, на ‘‘садисависсаджджанатта̄’’ти дассенто ‘‘татха̄ти…пе… саман̃н̃ена̄’’ти ватва̄ ида̄ни ‘‘ка̄ран̣аса̄ман̃н̃ена̄’’ти вуттасса садисависсаджджанаттасса таттха абха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘гха̄надживха̄ка̄йа̄йатана̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха агаббхасеййакесу паваттама̄на̄нанти еттха̄пи ‘‘сахача̄рита̄йа̄’’ти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣, татха̄ ‘‘габбхасеййакесу ча паваттама̄на̄на’’нти. итара̄ни гха̄на̄йатанамӯлака̄ни дживха̄ка̄йа̄йатанайамака̄ни две на виссаджджӣйанти, гха̄на̄йатанамӯлакесу ча йамакесу виссаджджитесу итарадвайамӯлака̄ни дживха̄ка̄йа̄йатанамӯлака̄ни на виссаджджӣйанти ависесатта̄ аппависесатта̄ ча̄ти йоджетаббам̣. таттха ка̄йа̄йатанайамаке дутийапуччха̄васена аппависесо, итаравасена ависесо ведитаббо. рӯпа̄йатанамана̄йатанехи саддхинти идам̣ рӯпа̄йатанамӯлакамана̄йатанавасена вуттанти а̄ха ‘‘рӯпа̄йатана…пе… адхиппа̄йо’’ти. тенева̄ха ‘‘рӯпа̄йатанамӯлакесу хӣ’’тиа̄ди. йамака̄нанти рӯпа̄йатанамӯлакагандхарасапхот̣т̣хабба̄йатанайамака̄нам̣. дутийапуччха̄нанти йатха̄вуттайамака̄нам̣йева дутийапуччха̄нам̣. вуттанайена̄ти ‘‘сарӯпака̄нам̣ ачиттака̄на’’нтиа̄дина̄ вуттена найена. а̄дипуччха̄нанти тесам̣йева йамака̄нам̣ пат̣хамапуччха̄нам̣.
хет̣т̣химехӣти идам̣ ависесавачанампи йесу садисависсаджджаната̄ самбхавати, тадапеккханти а̄ха ‘‘гандхараса…пе… аттхо’’ти. уддит̣т̣хадхаммесу уддеса̄нурӯпам̣ лаббхама̄нависесакатханам̣ виссаджджанам̣, йо таттха на саббена саббам̣ уддеса̄нурӯпагун̣ена упалаббхати, тасса акатханампи аттхато виссаджджанамева на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘ависсаджджаненева алаббхама̄ната̄дассанена виссаджджита̄ни на̄ма хонтӣ’’ти.
чаккхувикаласотавикала̄ вийа чаккхусотавикалопи лаббхатӣти со пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ пи-саддена сан̇гахитоти дассенто ‘‘джаччандхампи…пе… ведитаббо’’ти а̄ха. парипун̣н̣а̄йатанамева опапа̄тикам̣ сандха̄йа вуттанти еттха ат̣т̣ха̄наппайутто ева-саддоти тасса т̣ха̄нам̣ дассенто ‘‘вуттамева̄ти аттхо’’ти ватва̄ тена парипун̣н̣а̄йатанасса таттха анийататта̄ апарипун̣н̣а̄йатанассапи сан̇гахо сиддхоти дассенто ‘‘тена джаччандхабадхирампи сандха̄йа вуттата̄ на нива̄рита̄ хотӣ’’ти а̄ха.
22-254. тасмим̣ пуггаласса ана̄мат̣т̣хатта̄ти касма̄ вуттам̣, йа̄вата̄ ‘‘рӯпӣбрахмалокам̣ пуччхатӣ’’ти имина̄пи ока̄сойева а̄мат̣т̣хоти. ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣ин̃н̃а̄йа ка̄ран̣авибха̄вана̄дхиппа̄йенева ‘‘касма̄ пат̣ин̃н̃а̄та’’нти чоданам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ там̣ ка̄ран̣ам̣ дассетука̄мо ‘‘нанӯ’’тиа̄дима̄ха. габбхасеййакабха̄вам̣ гантва̄ паринибба̄йиссатӣти паччхимабхавикам̣ сандха̄йа̄ха. тадаваттхасса̄ти паччхимабхава̄ваттхасса. бхависсантасса̄ти бха̄вино. пат̣ин̃н̃а̄таббатта̄ти ‘‘уппаджджиссатӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄таббатта̄.
атха касма̄ти еттха̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йади ‘‘йасса рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджиссатӣ’’ти пуччха̄йам̣ вуттена видхина̄ пат̣ин̃н̃а̄таббам̣, атха касма̄ атха кена ка̄ран̣ена пат̣иломе ‘‘йасса ва̄ пана рӯпа̄йатанам̣ нуппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нуппаджджиссатӣ’’ти пуччха̄йа ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣ин̃н̃а̄там̣, нану идам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вируддханти? нанӯтиа̄дина̄пи чодако тамева виродхам̣ вибха̄вети. но ча нуппаджджиссати уппаджджиссати ева̄ти аттхо. ‘‘тасмим̣ бхаве’’тиа̄ди тасса париха̄ро. таттха тасмим̣ бхавети йасмим̣ бхаве ‘‘рӯпа̄йатанам̣ нуппаджджиссатӣ’’ти вуттам̣ паваттама̄натта̄, тасмим̣ бхаве. ана̄гатабха̄вена авачанатоти бха̄вӣбха̄вена аваттаббато а̄раддхуппа̄дабха̄вена паваттама̄натта̄ти адхиппа̄йо. тенева̄ха ‘‘бхавантаре хӣ’’тиа̄ди. на пана вуччатӣти самбандхо. еван̃ча катва̄тиа̄дина̄ па̄т̣хантарена йатха̄вуттаматтхам̣ саматтхети.
йасмим̣ аттабха̄ве йехи а̄йатанехи бхавитаббам̣, там̣там̣а̄йатананиббаттакакаммена авассам̣бха̄вӣа̄йатанасса саттасса, санта̄насса ва̄, ‘‘йасса ва̄ пана рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджиссатӣти? а̄манта̄, йасса ва̄ пана рӯпа̄йатанам̣ нуппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нуппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти ча евам̣ паваттам̣ пуччха̄двайависсаджджанам̣ а̄йатанапат̣ила̄бхасса джа̄тибха̄вато сут̣т̣ху упапаннам̣ бхавати. паччхимабхавика̄дайоти еттха а̄ди-саддена арӯпе уппаджджитва̄ паринибба̄йанака̄ сан̇гайханти. идампи виссаджджанам̣. абхинандитаббатта̄ти ‘‘а̄манта̄’’ти сампат̣иччхитаббатта̄.
йам̣ пана агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачарам̣ упападжджанта̄нанти вуттанти самбандхо. йасса випа̄ко гха̄на̄йатануппаттито пуретарамева упаччхиджджиссати, там̣ гха̄на̄йатана̄ниббаттакакамманти вуттам̣. катхам̣ панӣдисам̣ каммам̣ аттхӣти вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘йасса йаттха̄’’тиа̄ди. евампи габбхасеййако ева идха агха̄накоти адхиппетоти катхамидам̣ вин̃н̃а̄йатӣти чодана̄йа ‘‘на хӣ’’тиа̄дим̣ ватва̄ таматтхам̣ са̄дхетум̣ ‘‘дхаммахадайавибхан̇ге’’тиа̄ди вуттам̣. авачанаттампи хи йатха̄дхаммаса̄сане абхидхамме пат̣иккхепойева̄ти. идха̄ти имасмим̣ а̄йатанайамаке. йатха̄дассита̄сӯти ‘‘йасса ва̄ пана сота̄йатанам̣ нуппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нуппаджджати, йасса йаттха гха̄на̄йатанам̣ на нируджджхати, тасса таттха рӯпа̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣ’’ти ча дасситаппака̄ра̄су пуччха̄су. а̄манта̄ти вуттанти атха касма̄ на вин̃н̃а̄йатӣти йоджана̄. ета̄су пуччха̄су касма̄ пат̣ивачанена виссаджджанам̣ на катанти адхиппа̄йо. саннит̣т̣ха̄нена гахитаттхасса̄ти ‘‘йасса ва̄ пана сота̄йатанам̣ нуппаджджиссати, йасса йаттха гха̄на̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣ’’ти ча евама̄дикена саннит̣т̣ха̄нападена гахитасса аттхасса. екадесе сам̣сайаттхасса самбхавена̄ти екадесе сам̣сайитаббасса аттхасса самбхавена саннит̣т̣ха̄наттхапат̣ийогабхӯтасам̣сайаттхасса пат̣ивачанасса акаран̣ато ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣ивачанависсаджджанасса акаттаббато аттхасса абхиндитва̄ екаджджхам̣ катва̄ аваттаббато. тена̄ха ‘‘бхиндитаббехи на пат̣ивачанависсаджджанам̣ хотӣ’’ти.
йади сийа̄ти бхиндитва̄ ваттаббепи аттхе йади пат̣ивачанависсаджджанам̣ сийа̄, парипун̣н̣ависсаджджанамева на сийа̄ анока̄сабха̄вато бхиндитаббато ча̄ти аттхо. татха̄ хи ‘‘пан̃чавока̄ре париниббанта̄нам̣, арӯпе паччхимабхавика̄нам̣, йе ча арӯпам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, тесам̣ чаванта̄нам̣ тесам̣ сота̄йатанан̃ча нуппаджджиссати, чаккха̄йатанан̃ча нуппаджджатӣ’’ти ча, татха̄ ‘‘рӯпа̄вачаре париниббанта̄нам̣, арӯпа̄нам̣ тесам̣ таттха гха̄на̄йатанан̃ча на нируджджхати, рӯпа̄йатанан̃ча на нируджджхиссатӣ’’ти ча таттха вибха̄гавасена паватто па̄т̣хасесо. атха касма̄ти йади абхиндитаббе пат̣ивачанависсаджджанам̣, на бхиндитаббе, евам̣ санте ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ уппаджджати, тасса чаккхундрийам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’ти имина̄ пат̣ивачанависсаджджанена габбхасеййака̄нам̣ соманассапат̣исандхи наттхӣти касма̄ на вин̃н̃а̄йати, бхиндитаббе на пат̣ивачанависсаджджанам̣ хотӣти сампат̣иччхитаббанти? там̣ на, ан̃н̃а̄йа па̄л̣ийа̄ тадаттхасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄ти дассенто ‘‘ка̄мадха̄туйа̄’’тиа̄дима̄ха.
‘‘йам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхати, там̣ читтам̣ нируджджхиссати, нуппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти тассева читтасса ниродхо ана̄гатабха̄вена тасса уппа̄даккхан̣е йатха̄ вутто, евам̣ тассева каммаджасанта̄насса ниродхо тасса уппа̄де ана̄гатабха̄вена ваттаббо. тенетам̣ дассети ‘‘екачиттасса на̄ма уппа̄даккхан̣е ниродхо ана̄гатабха̄вена вуччати, киман̇гам̣ пана екасанта̄насса̄’’ти. саббаттха саббасмим̣ ана̄гатава̄ре. упападжджанта̄нам̣ ева васена со ниродхо татха̄ ана̄гатабха̄вена вутто, касма̄ панеттха ниродхо упапанна̄нам̣ васена на вуттоти а̄ха ‘‘уппанна̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди. тассева йатха̄паваттасса каммаджасанта̄насса ева. тасма̄ти йасма̄ уппа̄даккхан̣ато уддхам̣ ниродхо а̄раддхо на̄ма хоти, тасма̄. бхеде сатипи ка̄лабхеда̄масанасса ка̄ран̣е сатипи. ана̄гатака̄ла̄масанавасенева ниродхассева васена виссаджджанадвайам̣ упапаннамева йуттамева хотӣти. ан̃н̃есам̣ васена ниродхассева ваттум̣ асаккун̣еййатта̄ ‘‘арахата’’нти вуттам̣.
йади упапаттианантарам̣ ниродхо а̄раддхо на̄ма хоти, атха касма̄ чутийа̄ ниродхавачананти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘таннит̣т̣ха̄набха̄вато пана чутийа̄ ниродхавачана’’нти. таннит̣т̣ха̄набха̄ватоти тасса санта̄насса нит̣т̣ха̄набха̄вато. паваттетиа̄ди вуттассеваттхасса па̄кат̣акаран̣ам̣. таттха тасса̄ти санта̄насса. ваккхатӣтиа̄дипи паватте ниродхам̣ ана̄дийитва̄ чутиниродхассева гахитата̄йа ка̄ран̣авачанам̣. тена̄ти тена йатха̄вуттена па̄т̣хантаравачанена. еттха̄ти етасмим̣ ‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ нируджджхиссатӣ’’тиа̄дике а̄йатанайамаке. йади паватте нируддхассапи чутийа̄ ева ниродхо иччхито, ‘‘сачаккхука̄на’’нтиа̄ди катханти а̄ха ‘‘сачаккхука̄нантиа̄дӣсу ча пат̣иладдхачаккхука̄нантиа̄дина̄ аттхо вин̃н̃а̄йатӣ’’ти. тети арӯпе паччхимабхавика̄. ачаккхукавачанан̃ча са̄васесанти йоджана̄.
паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
а̄йатанайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. дха̄туйамакам̣
1-19. саддадха̄тусамбандха̄нанти идам̣ йа̄ни чаккхудха̄та̄димӯлакесу саддайамака̄ни, сабба̄ни ча саддадха̄тумӯлака̄ни, та̄ни сандха̄йа вуттам̣. на хи та̄ни чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дисамбандха̄ни вийа чутипат̣исандхивасена лаббханти, етенева а̄йатанайамакепи паваттива̄ре саддадха̄тусамбандха̄нам̣ йамака̄нам̣ алаббхама̄ната̄ ча ведитабба̄.
дха̄туйамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. саччайамакам̣
1. пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄
10-26. соти дуккхасаддо. ан̃н̃аттха̄ти сан̇кха̄радуккхавипарин̣а̄мадуккхадуккха̄дхит̣т̣ха̄несу. ан̃н̃анирапеккхоти сан̇кха̄ра̄дипадантара̄напеккхо. тена̄ти ан̃н̃анирапеккхадуккхападаггахан̣ато. тасмим̣ дуккхадуккхе висайабхӯте. еса дуккхасаддо ‘‘дуккхам̣ дуккхасачча’’нти еттха пат̣хамо дуккхасаддо. тан̃ча дуккхадуккхам̣. ‘‘дуккхам̣ дуккхасачча’’нти еттха дуккхамева дуккхасаччанти найидам̣ авадха̄ран̣ам̣ иччхитаббам̣, дуккхам̣ дуккхасаччамева̄ти пана иччхитаббанти а̄ха ‘‘екантена дуккхасаччамева̄’’ти. саччавибхан̇ге вуттесу самудайесу кочи пхаладхаммесу наттхӣти саччавибхан̇ге пан̃чадха̄ вуттесу самудайесу екопи пхаласабха̄весу наттхи, пхаласабха̄во наттхӣти аттхо. ‘‘пхаладхаммо наттхӣ’’ти ча па̄т̣хо. маггасаддо ча пхалан̇гесӯти са̄ман̃н̃апхалан̇гесу самма̄дит̣т̣хиа̄дӣсу ‘‘магган̇гам̣ маггапарийа̄панна’’нтиа̄дина̄ (вибха. 492, 495) а̄гато маггасаддо маггапхалатта̄ паваттати ка̄ран̣ӯпача̄рена̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘на маггакиччасаббха̄ва̄’’тиа̄ди. тасма̄ти йасма̄ саччадесана̄йа пабхава̄дисабха̄ва̄ ева дхамма̄ самудайа̄дипарийа̄йена вутта̄, на аппабхава̄дисабха̄ва̄, тасма̄. еттха ча тебхӯмакадхамма̄нам̣ йатха̄рахам̣ дуккхасамудайасаччантогадхатта̄ асаччасабха̄ве сабха̄вадхамме ча уддхаранто пхаладхамме ева уддхари. нану ча маггасампайутта̄пи дхамма̄ асаччасабха̄ва̄ти тепи уддхаритабба̄ти? на, тесам̣ маггагатикатта̄. ‘‘пхаладхаммесӯ’’ти еттха дхаммаггахан̣ена ва̄ пхаласампайуттадхамма̄нам̣ вийа тесампи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.
падасодханена…пе… идха гахита̄ти етена асаччасабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ пакаран̣ена ниваттитатам̣ а̄ха. тесанти дуккха̄дӣнам̣. таббисесанайогависесанти тена дуккха̄дивисесанайогена висит̣т̣хатам̣. саччависесанабха̄венева дуккха̄дӣнам̣ парин̃н̃еййата̄дибха̄во сиддхоти а̄ха ‘‘екантасаччатта̄’’ти. йатха̄ четтха̄ти йатха̄ етасмим̣ саччайамаке суддхасаччава̄ре саччависесанабхӯта̄ ева дуккха̄дайо гахита̄. евам̣ кхандхайамака̄дӣсупӣти на суддхасаччава̄ре ева айам̣ найо дасситоти аттхо. падасодханава̄ре там̣мӯлачаккава̄ре ча ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо’’тиа̄дина̄ самуда̄йапада̄нам̣йева вуттатта̄ ваттаббамева наттхӣти ‘‘суддхаккхандха̄дива̄ресӯ’’ти вуттам̣. татха̄ четтха̄пи суддхава̄ре ева айам̣ найо дассито. йади суддхаккхандха̄дива̄ресу кхандха̄дивисесанабхӯта̄намева рӯпа̄дӣнам̣ гахан̣ена бхавитаббам̣, атха касма̄ кхандха̄дивисесанато ан̃н̃есампи рӯпа̄дӣнам̣ васена аттхо дасситоти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана̄’’тиа̄ди. пуримо ева аттхо йутто, йуттито па̄т̣хова балава̄ти.
пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
27-164. дуккхапарин̃н̃а̄ йа̄ва дуккхасаматиккаманаттха̄ти саппадесам̣ паватта̄пи са̄ тадаттха̄ваха̄ бхавеййа̄ти кассачи а̄сан̇ка̄ сийа̄ти дассенто а̄ха ‘‘арийатта̄…пе… катва̄ вутта’’нти. кечи панеттха ‘‘антимабхаве т̣хитатта̄’’ти ка̄ран̣ам̣ ваданти, там̣ на йуджджати упапаттийа̄ дуккхавича̄ратта̄, на ча саббе суддха̄ва̄са̄ антимабхавика̄ уддхам̣сотавачанато. ‘‘йасса дуккхасаччам̣ уппаджджатӣ’’ти уппа̄да̄ваттха̄. ависесена дуккхасаччапарийа̄панна̄ дхамма̄ самбандхӣбха̄венева там̣саман̇гӣ ча пуггало вуттоти дассенто ‘‘саббе упападжджанта̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ сва̄йаматтхо йасма̄ ниччхайарӯпена гахито, ниччхитассева ча аттхасса вибха̄гадассанена бхавитаббам̣, тасма̄ ‘‘тесвева…пе… упапаннамева̄’’ти а̄ха. таттха тесвева кечи дассӣйантӣти самбандхо. екакот̣т̣ха̄суппаттисаман̇гиноти дуккхакот̣т̣ха̄суппаттисаман̇гино. тесӯти саннит̣т̣ха̄нена гахитесу. маггапхалуппа̄дасаман̇гӣсӯти маггапхалуппа̄дасаман̇гӣнам̣, айамева ва̄ па̄т̣хо.
еттха ча̄тиа̄дина̄ ‘‘саббеса’’нтиа̄дипа̄л̣ийа̄ пин̣д̣аттхам̣ дассети. таттха самудайасаччуппа̄давомиссасса дуккхасаччуппа̄дасса̄ти идам̣ ана̄даре са̄мивачанам̣. каттхачи самудайасаччуппа̄давомиссепи дуккхасачче там̣рахитасса самудайасаччуппа̄дарахитасса дуккхасаччуппа̄дасса дассанавасена вуттанти йоджана̄. кечи пана ‘‘самудайасачча̄вомиссасса̄’’ти пат̣ханти, тесам̣ ‘‘там̣рахитасса̄’’ти идам̣ пуримападасса аттхавиваран̣ам̣ ведитаббам̣. там̣сахитасса̄ти самудайасаччуппа̄дасахитасса дуккхасаччуппа̄дасса дассанавасена вуттанти йоджана̄. тесанти асан̃н̃асатта̄нам̣, паваттийам̣ дуккхасаччасса уппа̄до ‘‘паватте’’тиа̄дина̄ вуттесу двӣсупи кот̣т̣ха̄сесу на гахитоти аттхо. пат̣исандхийам̣ пана тесам̣ уппа̄дасса пат̣хамакот̣т̣ха̄сена гахитата̄ дассита̄ ева. татха̄ ниродхо ча̄ти йатха̄ асан̃н̃асатта̄нам̣ пат̣исандхийам̣ дуккхасаччасса уппа̄до пат̣хамакот̣т̣ха̄сена гахито, паваттийам̣ пана со двӣхи кот̣т̣ха̄сехи на гахито, татха̄ тесам̣ дуккхасаччасса ниродхопӣти аттхо. татха̄ хи ‘‘саббесам̣ чаванта̄нам̣ паватте тан̣ха̄виппайуттачиттасса бхан̇гаккхан̣е’’тиа̄дина̄ (йама. 1.саччайамака.88) ниродхава̄ре па̄л̣и паватта̄. есева найоти йва̄йам̣ ‘‘еттха ча̄’’тиа̄дина̄ самудайасаччайамаке па̄л̣ийа̄ аттханайо вутто, маггасаччайамакепи есева найо, евамева таттха̄пи аттхо нетабботи аттхо. татха̄ хи ‘‘саббесам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄дина̄ таттха па̄л̣и паватта̄.
еван̃ча сатӣти евам̣ кхан̣авасена ока̄саггахан̣е сатӣти йатха̄вуттаматтхам̣ анануджа̄нанавасена пачча̄масати. етасса виссаджджанети етасса йамакападасса виссаджджане. ‘‘аггамаггасса уппа̄даккхан̣е, араханта̄нам̣ читтасса уппа̄даккхан̣е, йасса читтасса анантара̄ аггамаггам̣ пат̣илабхиссанти, тасса читтасса уппа̄даккхан̣е, асан̃н̃асаттам̣ упападжджанта̄нам̣ тесам̣ таттха дуккхасаччам̣ уппаджджати, но ча тесам̣ таттха самудайасаччам̣ уппаджджиссатӣ’’ти (йама. 1.саччайамака.71) пуримакот̣т̣ха̄сасса а̄гататта̄ виродхо наттхӣти ‘‘паччхимакот̣т̣ха̄се’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тасма̄ти йасма̄ на упапаттичиттуппа̄даккхан̣о бха̄вино самудайапаччуппа̄дасса а̄дха̄ро, атха кхо ка̄ма̄вачара̄диока̄со, тасма̄. пуггалока̄сава̄ро хеса̄ти йасма̄ пуггалока̄сава̄ро еса, тасма̄ ‘‘тесам̣ таттха̄’’ти еттха ока̄савасена таттха-саддасса аттхо ведитаббо. йади пуггалока̄сава̄ре ка̄ма̄вачара̄диока̄савасенева аттхо гахетаббо, на кхан̣авасена, атха касма̄ ‘‘саббесам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄дина̄ ока̄сам̣ ана̄маситва̄ таттха виссаджджанам̣ паваттанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘таттха…пе… со ева̄’’ти. таттха таттха̄ти ока̄сава̄ре. пуггалависесадассанаттханти пуггаласан̇кха̄тависесадассанаттхам̣. йаттха тети йасмим̣ ка̄ма̄вачара̄диока̄се те пуггала̄.
кечӣти дхаммасириттхерам̣ сандха̄йа̄ха. со хи ‘‘паватте читтасса бхан̇гаккхан̣е дуккхасаччам̣ нуппаджджатӣ’’ти еттха читтаджарӯпамева адхиппетам̣ читтапат̣ибаддхавуттитта̄ти ка̄ран̣ам̣ вадати. апаре ‘‘арӯпети имам̣ пурима̄пеккхампи хотӣти тена паваттам̣ висесетва̄ арӯпабхававасена айаматтхо вутто, тасма̄ ‘йасса ва̄ пана самудайасаччам̣ нируджджхати, тасса дуккхасаччам̣ уппаджджатӣти? но’тиа̄дӣсупи еваматтхо ведитаббо’’ти ваданти. пуггало на читтам̣ апеккхитва̄ва гахитоти идам̣ читтасса анадхикататта̄ вуттам̣. йаттха пана самудайасаччасса уппа̄даниччхайо, таттхева тасса ануппа̄даниччхайенапи бхавитаббам̣ читтена ча вина̄ пуггалассева анупалаббханатоти ‘‘йасса самудайасаччам̣ нуппаджджатӣ’’ти еттха самудайасачча̄дха̄рам̣ читтам̣ аттхато гахитамева̄ти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. апича индрийабаддхепи на саббо рӯпуппа̄до екантена читтуппа̄да̄дхӣноти сакка̄ ваттум̣ читтуппаттийа̄ вина̄пи таттха рӯпуппаттидассанато, тасма̄ читтаджарӯпамева читтасса уппа̄даккхан̣е уппаджджати, на итарам̣, итарам̣ пана тасса тӣсупи кхан̣есу уппаджджатӣти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣. вибхаджитабба̄ авибхатта̄ на̄ма наттхӣти сийа̄йам̣ пасан̇го пат̣хамава̄ре, дутийава̄ре пана вибхаджана̄ ева са̄ти на̄йам̣ пасан̇го лаббхати, пат̣хамава̄репи ва̄ на̄йам̣ пасан̇го. касма̄? еса̄ хи йамакасса пакати, йадидам̣ йатха̄ла̄бхавасена йоджана̄.
дутийе читте ваттама̄нети еттха ‘‘пат̣хамам̣ бхаван̇гам̣, дутийам̣ читта’’нти ваданти. бхаваникантийа̄ а̄ваджджанампи випа̄каппаваттито висадисатта̄ ‘‘дутийа’’нти ваттум̣ сакка̄, тато пат̣т̣ха̄йа пуббе тасса таттха самудайасаччам̣ нуппаджджиттха̄ти ваттабба̄ти апаре. бхаваникантийа̄ пана сахаджа̄там̣ пат̣хамам̣ читтам̣ идха дутийам̣ читтанти адхиппетам̣. тато пуббе паваттам̣ саббам̣ абйа̄катабха̄вена сама̄наджа̄тикатта̄ еканти катва̄ тато пат̣т̣ха̄йа хет̣т̣ха̄ тасса таттха самудайасаччам̣ нуппаджджиттхева̄ти. тена̄ха ‘‘саббантимена париччхедена̄’’тиа̄ди. тасминти дутийе читте. тена сама̄нагатикатта̄ти тена йатха̄вуттадутийачиттена ча там̣саман̇гино ва̄ дуккхасаччам̣ уппаджджиттха, но ча самудайасаччанти ваттаббабха̄вена сама̄нагатикатта̄. еван̃ча катва̄ти тена сама̄нагатиката̄йа дасситатта̄ ева. йатха̄вутта̄ти дутийа̄кусалачиттато пуримасаббачиттасаман̇гино аггахита̄ хонти итарабха̄ва̄бха̄вато. вуттамеваттхам̣ па̄т̣хантарена саматтхетум̣ ‘‘йатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. тети чатувока̄ра̄. ваджджетабба̄ти ‘‘итареса’’нти висесанена ниваттетабба̄. пан̃чавока̄ра̄ вийа йатха̄вутта̄ суддха̄ва̄са̄ти дутийачиттаккхан̣асаман̇гибха̄вена вуттаппака̄ра̄ йатха̄ суддха̄ва̄сасан̇кха̄та̄ пан̃чавока̄ра̄ пуббе вутта̄ санти, евам̣ чатувока̄ра̄ пуббе вутта̄ на хи сантӣти йоджана̄.
‘‘йасса йаттха̄’’ти пуггалока̄са̄ а̄дхеййа̄дха̄рабха̄вена апеккхита̄ти а̄ха ‘‘пуггалока̄са̄ ан̃н̃аман̃н̃апариччхинна̄ гахита̄’’ти. ка̄ма̄вачаре…пе… упапанна̄ти еттха ка̄ма̄вачаре абхисамета̄вино рӯпа̄вачарам̣ упапанна̄, рӯпа̄вачаре абхисамета̄вино арӯпа̄вачарам̣ упапанна̄, ва̄-саддена ка̄ма̄вачаре абхисамета̄вино арӯпа̄вачарам̣ упапанна̄ти ча йоджетаббам̣. таттха̄ти упапаннока̄се. абхисамайоти упаримагга̄бхисамайо йа̄ва упапанно на бхависсати, та̄ва те таттха упапаннапуггала̄ еттха етасмим̣ ‘‘абхисамета̄вӣна’’нтиа̄дина̄ вутте дутийакот̣т̣ха̄се на гайханти пуггалока̄са̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ париччхиннатта̄. йади евам̣ ким̣ те имасмим̣ йамаке асан̇гахита̄ти а̄ха ‘‘те пана̄’’тиа̄ди. таттха йам̣ вуттам̣ ‘‘сама̄нагатика̄ти висум̣ на дассита̄’’ти, там̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘анабхисамета̄вӣна’’нтиа̄ди вуттам̣. тассаттхо – ‘‘анабхисамета̄вӣна’’нти имина̄ пат̣хамападена гахита̄ саббаттха маггуппаттирахе сампаттибхаве таттха суддха̄ва̄се йе анабхисамета̄вино, тесу двиппака̄ресу суддха̄ва̄са̄ йасмим̣ ка̄ле таттха анабхисамета̄виноти гахетабба̄, таттха несам̣ татха̄ гахетаббака̄ласса висесанаттхам̣ ‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читте ваттама̄не’’ти вуттанти.
етена̄ти етена вачанена. вода̄начиттам̣ на̄ма маггачитта̄нам̣ анантарапаччайабхӯтам̣ читтам̣, идха пана аггамаггачиттасса. татоти йатха̄вуттавода̄начиттато пуриматарачиттасаман̇гино, ануломан̃а̄н̣асампайуттачиттасаман̇гино, авасит̣т̣хавут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄читта̄дисаман̇гинопи. тена̄ха ‘‘йа̄ва саббантиматан̣ха̄сампайуттачиттасаман̇гӣ, та̄ва дассита̄’’ти.
пат̣исандхичутичитта̄нам̣ бхан̇гуппа̄даккхан̣а̄ паватте читтасса бхан̇гуппа̄даккхан̣ехи дуккхасачча̄дӣнам̣ нуппа̄да̄дӣсу сама̄нагатика̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘паватте читтасса̄’’тиа̄ди. таттха чутичиттассапи уппа̄даккхан̣асса гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббанти йоджана̄. двӣсупи кот̣т̣ха̄сесӯти самудайасаччасса бха̄вино ниродхасса аппат̣иккхепапат̣иккхепавасена паваттесу пуримапаччхимакот̣т̣ха̄сесу. на висеситанти йатха̄вутте аппат̣иккхепе ча сатипи висесетва̄ на вуттанти аттхо. екассапи пуггаласса та̄дисасса маггасса ча пхаласса ча бхан̇гаккхан̣асаман̇гино пуримакот̣т̣ха̄сассева абхаджанато кот̣т̣ха̄садвайасамбхава̄бха̄ватоти аттхо. ида̄ни тамеваттхам̣ виваритум̣ ‘‘йасса дуккхасачча’’нтиа̄ди вуттам̣. кесан̃чи пуггала̄нам̣. ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣. ‘‘маггасса ча пхаласса ча̄’’ти вуттамаггапхала̄ни дассенто ‘‘тин̣н̣ам̣ пхала̄нам̣ двиннан̃ча магга̄на’’нти а̄ха. та̄ни пана хет̣т̣хима̄ни тӣн̣и пхала̄ни маджджхе ча две магга̄ ведитабба̄. нирантарам̣ ануппа̄детва̄ти пат̣ипаккхадхаммехи авокин̣н̣ам̣ катва̄ саха випассана̄йа маггам̣ уппа̄дентена йа̄ са̄таччакирийа̄ ка̄табба̄, там̣ акатва̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘антарантара̄…пе… уппа̄детва̄’’ти. ‘‘арӯпе маггасса ча пхаласса ча бхан̇гаккхан̣е’’ти ависесато вутте катхамайам̣ висесо лаббхатӣти а̄ха ‘‘са̄ман̃н̃авачаненапӣ’’тиа̄ди. тена апава̄дависайапарийа̄йена упасагга̄ абхинивисантӣти локасиддхойам̣ н̃а̄йоти дассети.
паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄
165-170. еттхева̄ти имасмим̣ саччайамаке ева. апарин̃н̃еййата̄дассанаттханти еттха а-ка̄ро на парин̃н̃еййа̄бха̄вавачано, на̄пи парин̃н̃еййапат̣ипаккхавачано, атха кхо тадан̃н̃авачаноти йатха̄рахам̣ саччесу лаббхама̄на̄нам̣ паха̄таббата̄дӣнампи дассане а̄паннейева самайава̄ро дассанапаро, йесан̃ча на дассанапаро, тесу кесучи саччесу лаббхама̄на̄нампи кесан̃чи висеса̄нам̣ айам̣ ва̄ро на дассанапароти дассенто ‘‘саччхикаран̣а…пе… дассанаттхан̃ча̄’’ти а̄ха. самудайе паха̄напарин̃н̃а̄ва вутта̄, на тӣран̣апарин̃н̃а̄ти йуттам̣ та̄ветам̣ самудайассапи тӣретаббасабха̄ватта̄, ‘‘дуккхе тӣран̣апарин̃н̃а̄ва вутта̄, на паха̄напарин̃н̃а̄’’ти идам̣ пана касма̄ вуттам̣, нану дуккхам̣ аппаха̄таббамева̄ти? самудайасаччавибхан̇ге вутта̄нам̣ кесан̃чи самудайакот̣т̣ха̄са̄нам̣ дуккхасачче сан̇гахан̣ато дуккхасамудайе ва̄ асан̇каратова гахетва̄ бхӯтакатханаметам̣ дат̣т̣хаббам̣. убхайаттха̄ти дуккхе самудайе ча вутта̄. касма̄? тесам̣ са̄дха̄ран̣а̄ти. евам̣ са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣абхедабхиннам̣ йатха̄вуттам̣ парин̃н̃а̄киччам̣ пуббабха̄ге на̄наккхан̣е лаббхама̄нампи маггака̄ле екаккхан̣е ева лаббхати екан̃а̄н̣акиччатта̄ти дассетум̣ ‘‘магган̃а̄н̣ан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
саччайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. сан̇кха̄райамакам̣
1. пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄
1. сатипи кусаламӯла̄дӣнампи вибхаттабха̄ве кхандха̄дивибха̄го тато са̄тисайоти дассенто ‘‘кхандха̄дайо вийа пуббе авибхатта̄’’ти а̄ха. пака̄раттхо ва̄ еттха а̄ди-саддо ‘‘бхӯва̄дайо’’тиа̄дӣсу вийа̄ти кусаламӯла̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. авин̃н̃а̄татта̄ ниса̄ментехи. хетуаттхо ва̄ еттха луттаниддит̣т̣хо авин̃н̃а̄питатта̄ти аттхо. йадипи ка̄йасан̇кха̄ра̄нам̣ викаппадвайепи хетупхалабха̄войева иччхито, са̄мивачанарӯпа̄вибхӯто пана аттхева аттхабхедоти дассенто ‘‘ка̄йасса…пе… каттуаттхе’’ти а̄ха. со пана̄ти каттуаттхо.
2-7. суддхикаекекападавасена̄ти ‘‘ка̄йо сан̇кха̄ро’’тиа̄дӣсу двӣсу двӣсу падесу ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асаммиссаекекападавасена. аттха̄бха̄ватоти йатха̄дхиппетаттха̄бха̄вато. ан̃н̃атха̄ караджака̄йа̄дико аттхо аттхева. тенева̄ха ‘‘падасодхана…пе… авачанӣйатта̄’’ти. ида̄ни тамева аттха̄бха̄вам̣ бйатирекавасена дассенто ‘‘йатха̄’’тиа̄дима̄ха. касма̄ пана убхайаттха сама̄не сама̄сападабха̄ве таттха аттхо лаббхати, идха на лаббхатӣти? бхинналаккхан̣атта̄. таттха хи рӯпаккхандха̄дипада̄ни сама̄на̄дхикаран̣а̄нӣти пададвайа̄дхит̣т̣ха̄но еко аттхо лаббхати, идха пана ка̄йасан̇кха̄ра̄дипада̄ни бхинна̄дхикаран̣а̄нӣти татха̄рӯпо аттхо на лаббхатӣти. тена̄ха ‘‘йатха̄дхиппетаттха̄бха̄вато’’ти.
висум̣ адӣпетва̄ти ‘‘ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ саха вуччама̄нопи ка̄йасан̇кха̄расаддо висум̣ висум̣ аттано аттхам̣ аджотетва̄ екам̣ аттхам̣ йади дӣпетӣти парикаппавасена вадати. тена ка̄йасан̇кха̄расадда̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣атам̣ уллин̇гети. ‘‘ка̄йасан̇кха̄расаддо ка̄йасан̇кха̄раттхе ваттама̄но’’ти касма̄ вуттам̣, ‘‘сан̇кха̄расаддо сан̇кха̄раттхева ваттама̄но’’ти пана ваттаббам̣ сийа̄. еван̃хи сати кхандхаттхе ваттама̄но кхандхасаддо вийа рӯпасаддена ка̄йасаддена висеситабботи идам̣ вачанам̣ йуджджеййа, ка̄йасан̇кха̄расадда̄нам̣ пана сама̄на̄дхикаран̣атте на кевалам̣ сан̇кха̄расаддойева сан̇кха̄раттхе ваттати, атха кхо ка̄йасаддопӣти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘ка̄йасан̇кха̄расаддо ка̄йасан̇кха̄раттхе ваттама̄но’’ти вуттам̣ сийа̄, ка̄йасаддена сама̄на̄дхикаран̣ена̄ти адхиппа̄йо. бйадхикаран̣ена пана сан̇кха̄расса висеситаббата̄ аттхева̄ти.
имасса ва̄расса̄ти суддхасан̇кха̄рава̄расса. падасодханена дассита̄нанти еттакева вуччама̄не таттха дасситабха̄васа̄ман̃н̃ена суддхака̄йа̄дӣнампи гахан̣ам̣ а̄паджджеййа̄ти там̣нива̄ран̣аттхам̣ ‘‘йатха̄дхиппета̄намева̄’’ти а̄ха. ка̄йа̄дипадехи аггахитатта̄ти суддхака̄йа̄дипадехи аггахитатта̄. идха пана̄ти ат̣т̣хакатха̄йам̣. суддхасан̇кха̄рава̄рам̣ сандха̄йа вуттампи суддхасан̇кха̄рава̄рамеветтха анануджа̄нанто сакаласан̇кха̄райамакависайанти а̄ха ‘‘идха пана сан̇кха̄райамаке’’ти. адхиппетаттхапаричча̄готи асса̄сапасса̄са̄дикасса адхиппетаттхасса аггахан̣ам̣ четана̄ка̄йаабхисан̇кхаран̣асан̇кха̄ра̄ди анадхиппетаттхапариггахо. йади ‘‘ка̄йо сан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ суддхасан̇кха̄ратам̣мӯлачаккава̄ра̄ аттха̄бха̄вато идха на гахетабба̄, атха касма̄ паваттива̄рамева ана̄рабхитва̄ ан̃н̃атха̄ десана̄ а̄раддха̄ти а̄ха ‘‘падасодханава̄ратам̣мӯлачаккава̄рехӣ’’тиа̄ди. сам̣сайо хоти сан̇кха̄расаддавачанӣйата̄са̄ман̃н̃ато ка̄йасан̇кха̄ра̄дипада̄нам̣ бйадхикаран̣абха̄вато ча. тенева̄ха ‘‘асама̄на̄дхикаран̣ехи…пе… дассита̄йа̄’’ти.
пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
19. сан̇кха̄ра̄нам̣ пуггала̄нан̃ча ока̄сатта̄ти сампайутта̄нам̣ ниссайапаччайата̄йа, сан̇кха̄ра̄нам̣ сама̄паджджитаббата̄йа пуггала̄нам̣ джха̄насса ока̄сата̄ ведитабба̄, бхӯми пана йадаггена пуггала̄нам̣ ока̄со, тадаггена сан̇кха̄ра̄нампи ока̄со. ‘‘дутийе джха̄не татийе джха̄не’’тиа̄дина̄ джха̄нам̣, ‘‘ка̄ма̄вачаре рӯпа̄вачаре’’тиа̄дина̄ бхӯми ча висум̣ ока̄сабха̄вена гахита̄. итӣти хетуаттхо, йасма̄ джха̄нампи ока̄сабха̄вена гахитам̣, тасма̄ти аттхо. пуггалава̄ре ча ока̄савасена пуггалаггахан̣ети пуггалава̄ре ча йада̄ пуггалока̄сасан̇кха̄ра̄дӣнам̣ ока̄сабха̄вена гайхати, тада̄ тесам̣ двиннам̣ ока̄са̄нам̣ васена гайханам̣ хотӣти йаттха со пуггало, йан̃ча тасмим̣ пуггале джха̄нам̣ упалаббхати, тесам̣ двиннам̣ бхӯмиджха̄насан̇кха̄та̄нам̣ ока̄са̄нам̣ васена йатха̄рахам̣ ка̄йасан̇кха̄ра̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ катханам̣ хотӣти. тасма̄ти йасма̄ етадева, тасма̄. дутийататийаджджха̄нока̄савасена̄ти дутийататийаджджха̄насан̇кха̄таока̄савасена гахита̄. катхам̣? ‘‘вина̄ витаккавича̄рехи асса̄сапасса̄са̄нам̣ уппа̄даккхан̣е’’ти евам̣ гахита̄ пуггала̄ висесетва̄ дассита̄. кена? тенева витаккавича̄рарахитаасса̄сапасса̄суппа̄даккхан̣ена̄ти йоджетаббам̣.
пат̣хамакот̣т̣ха̄се джха̄нока̄савасена пуггаладассанам̣ катанти вуттам̣ ‘‘пуна…пе… дассетӣ’’ти. бхӯмиока̄савасена пуггалам̣ дассетӣти самбандхо. двиппака̄ра̄нанти джха̄набхӯмиока̄сабхедена дувидха̄нам̣. тесанти пуггала̄нам̣. ‘‘пат̣хамам̣ джха̄нам̣ сама̄панна̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄на’’нти ча идам̣ ниваттетаббагахетаббаса̄дха̄ран̣авачанам̣, тасса ча аваччхедакам̣ ‘‘асса̄сапасса̄са̄нам̣ уппа̄даккхан̣е’’ти иданти вуттам̣ ‘‘висеса…пе… кхан̣е’’ти. тена висесанена. ка̄ма̄вачара̄нампӣти пи-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена на кевалам̣ рӯпа̄рӯпа̄вачаресу пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄панна̄нам̣, атха кхо ка̄ма̄вачара̄нампӣти вуттамеваттхам̣ сампин̣д̣ети. кӣдиса̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄нанти а̄ха ‘‘габбхагата̄дӣна’’нти. а̄ди-саддена удаканимуггависан̃н̃ибхӯта̄ сан̇гахита̄, на матачатуттхаджджха̄насама̄паннаниродхасама̄панна̄. те хи ака̄ма̄вачарата̄йа вийа рӯпа̄рӯпабхавасаман̇гино витаккавича̄руппаттийа̄ва ниваттита̄. екантикатта̄ти асса̄сапасса̄са̄бха̄васса екантикатта̄. нидассита̄ти рӯпа̄рӯпа̄вачара̄ нидассанабха̄вена вутта̄, на таббирахита̄нам̣ ан̃н̃есам̣ абха̄ватоти адхиппа̄йо. пат̣хамаджджха̄нока̄са̄ асса̄сапасса̄савирахависит̣т̣ха̄ти йоджана̄. пат̣хаман̃четтха пат̣хамаджджха̄насаман̇гӣнам̣ рӯпа̄рӯпа̄вачара̄нам̣ гахан̣ам̣, дутийам̣ йатха̄вуттагаббхагата̄дӣнам̣. имина̄ найена̄ти йва̄йам̣ ‘‘сан̇кха̄ра̄нам̣ пуггала̄нан̃ча̄’’тиа̄дина̄ джха̄нока̄сабхӯмиока̄савасена пуггалавибха̄ганайо вутто, имина̄ найена упа̄йена. саббаттха саббапуччха̄су.
21. етасмим̣ пана аттхе сатӣти йва̄йам̣ уппаттибхӯмийа̄ джха̄нам̣ висесетва̄ аттхо вутто, етасмим̣ аттхе гайхама̄не ан̃н̃аттхапи уппаттибхӯмийа̄ джха̄нам̣ висеситаббам̣ бхавеййа, татха̄ ча анит̣т̣хам̣ а̄паджджатӣти дассенто ‘‘чатуттхаджджха̄не’’тиа̄дима̄ха. ким̣ пана там̣ анит̣т̣ханти а̄ха ‘‘бхӯмӣнам̣ ока̄сабха̄вассева аггахитата̄паттито’’ти. йаттха йаттха хи джха̄нам̣ гайхати, таттха таттха там̣ уппаттибхӯмийа̄ висеситаббам̣ хоти. татха̄ сати джха̄нока̄сова гахито сийа̄, на бхӯмиока̄со гун̣абхӯтатта̄. кин̃ча ‘‘чатуттхаджджха̄не рӯпа̄вачаре арӯпа̄вачаре’’ти еттха рӯпа̄рӯпабхӯмийа̄ чатуттхаджджха̄не висесийама̄не тадекадесова ока̄савасена гахито сийа̄, на саббам̣ чатуттхаджджха̄нам̣. тена̄ха ‘‘саббачатуттхаджджха̄насса ока̄савасена аггахитата̄паттито ча̄’’ти. джха̄набхӯмока̄са̄нанти джха̄нока̄сабхӯмиока̄са̄нам̣.
нану ча джха̄набхӯмиока̄се асан̇карато йоджийама̄не на саббасмим̣ пат̣хамаджджха̄нока̄се ка̄йасан̇кха̄ро вачӣсан̇кха̄ро ча аттхи, татха̄ саббасмим̣ ка̄ма̄вачарока̄сети чодануппаттим̣ сандха̄йа тасса париха̄рам̣ ваттум̣ ‘‘йадипӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха̄ти пат̣хамаджджха̄нока̄се ка̄ма̄вачарока̄се ча. там̣двайуппаттӣти тасса ка̄йавачӣсан̇кха̄радвайасса уппатти. ока̄садвайасса асан̇карато гахан̣е айан̃ча гун̣о ладдхо хотӣти а̄ха ‘‘висум̣…пе… на ваттаббам̣ хотӣ’’ти. таттха ан̇гаматтавасена̄ти витакка̄диджха̄нан̇гаматтавасена. таттха ваттаббам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттамева. витаккарахитопи вича̄ро вачӣсан̇кха̄ройева̄ти а̄ха ‘‘авитакка…пе… гаччхатӣ’’ти. муддхабхӯтам̣ дутийаджджха̄нанти чатукканайе дутийаджджха̄нама̄ха. тан̃хи сакалаккхобхакарадхаммавигамена витаккекан̇гаппаха̄йикато са̄тисайатта̄ ‘‘муддхабхӯта’’нти ваттаббатам̣ лабхати. асан̃н̃асатта̄ вийа̄ти идам̣ висадисуда̄харан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.
37. а̄ваджджанато пуббе паваттам̣ саббам̣ читтам̣ пат̣исандхичиттена сама̄нагатикатта̄ екам̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘пат̣хамато’’ти. тена̄ха ‘‘авитаккаавича̄рато’’тиа̄ди. читтасан̇кха̄расса а̄дидассанаттханти суддха̄ва̄се читтасан̇кха̄расса а̄дидассанаттхам̣. татха̄ ‘‘вачӣсан̇кха̄расса а̄дидассанаттха’’нти еттха̄пи.
паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
сан̇кха̄райамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. анусайайамакам̣
париччхедапариччхиннуддесава̄раван̣н̣ана̄
1. ‘‘авиджджа̄самудайа̄ рӯпасамудайо, тан̣ха̄самудайа̄ рӯпасамудайо, каммасамудайа̄ рӯпасамудайо. лобхо нида̄нам̣ камма̄нам̣ самудайа̄йа̄’’ти ча евама̄дина̄ кусаламӯлакусала̄дӣнам̣ паччайабха̄во вуттоти а̄ха ‘‘паччайадӣпакена мӯлайамакена̄’’ти. ‘‘со ‘аниччам̣ рӯпам̣, аниччам̣ рӯпа’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. чаккху аниччам̣, рӯпа̄ аничча̄’’ти ча а̄дина̄ бахулакхандха̄димукхена аничча̄нупассана̄дайо вихита̄ти вуттам̣ ‘‘кхандха̄дӣсу тӣран̣аба̄хуллато’’ти. килеса̄нам̣ самуччхинданато парам̣ паха̄накиччам̣ наттхӣти а̄ха ‘‘анусайапаха̄нанта̄ паха̄напарин̃н̃а̄’’ти. йадипи анусайехи сампайогато а̄рамман̣ато ва̄ паха̄напарин̃н̃а̄ наппаваттати, анусайа̄бха̄ве пана тада̄рамбхо ева наттхӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘анусайехи паха̄напарин̃н̃ам̣ вибха̄вету’’нти. анусайабха̄вена лаббхама̄на̄нанти анусайабха̄вена виджджама̄на̄нам̣, анусайасабха̄ва̄нанти аттхо. тӣха̄ка̄рехӣти париччхеда̄дӣхи тӣхи пака̄рехи. анусайесу ган̣анасарӯпаппаваттит̣т̣ха̄нато абодхитесу пуггалока̄са̄дивасена паваттийама̄на̄ таббисайа̄ десана̄ на сувин̃н̃еййа̄ хотӣти дассенто а̄ха ‘‘тесу татха̄…пе… дуравабодхатта̄’’ти.
еттха пуримесӯти падуддха̄ро анантарасса видхи пат̣иседхо ва̄ти катва̄ са̄нусайава̄ра̄диапеккхо, на анусайава̄ра̄диапеккхо анусайава̄ре па̄л̣иваваттха̄насса пагева кататта̄ти дассенто ‘‘етесу са̄нусайава̄ра̄дӣсу пуримесӯти аттхо’’ти а̄ха. са̄нусайава̄ра̄дӣсу хи тӣсу пуримесу ока̄сава̄ре йато татоти десана̄ паватта̄, на анусайава̄ра̄дӣсу. аттхависеса̄бха̄ватоти ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ чутасса̄’’тиа̄дина̄ (йама. 2.анусайайамака.302) па̄л̣иа̄гатападасса, ‘‘ка̄мадха̄тум̣ ва̄ пана упападжджантасса̄’’тиа̄дина̄ йамакабха̄вена ат̣т̣хакатха̄а̄дигатападасса ча аттхависеса̄бха̄вато. катхамайам̣ йамакадесана̄ сийа̄ дутийасса падасса абха̄ватоти аттхо. йади на̄йам̣ йамакадесана̄, атха касма̄ идха̄гата̄ти а̄ха ‘‘пуримава̄ре хӣ’’тиа̄ди. таттха анусайат̣т̣ха̄напариччхедадассананти анусайат̣т̣ха̄ната̄йа париччхедадассанам̣. евампи катхамидам̣ анусайайамакам̣ йамакадесана̄саббха̄ватоти а̄ха ‘‘йамакадесана̄…пе… на̄мам̣ дат̣т̣хабба’’нти. аттхавасена̄ти пат̣иломаттхавасена. пат̣хамападена хи вуттасса випариваттанавасенапи йамакадесана̄ хоти ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, рӯпаккхандхо рӯпа’’нтиа̄дӣсу (йама. 1.кхандхайамака.2), таттха пана аттхависесо аттхи, идха наттхи, тасма̄ на татха̄ десана̄ ката̄ти дассенто а̄ха ‘‘аттхависеса̄бха̄вато пана на вутта̄’’ти. лаббхама̄ната̄васена̄ти пуччха̄йа лаббхама̄ната̄васена.
уппаттиарахатам̣ дассетӣти имина̄ ниппарийа̄йена анусайа̄ ана̄гата̄ти дасситам̣ хоти йато те маггаваджджха̄, на ча атӣтапаччуппанна̄ уппаттираха̄ти вуччанти уппаннатта̄. йам̣сабха̄ва̄ пана дхамма̄ ана̄гата̄ анусайа̄ти вуччанти, там̣сабха̄ва̄ ева те атӣтапаччуппанна̄ вутта̄. на хи дхамма̄нам̣ аддха̄бхедена сабха̄вабхедо аттхи, тасма̄ анусайа̄нам̣ атӣтапаччуппаннабха̄ва̄ парийа̄йато лаббхантӣти ат̣т̣хакатха̄йам̣ (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 1) ‘‘атӣтопи хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣пака̄ра̄ти анусайаппака̄ра̄, ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджана̄раха̄иччева аттхо. со евам̣пака̄ро уппаджджанава̄ре уппаджджати-саддена гахито уппаджджана̄рахата̄йа авиччхиннабха̄вадӣпанаттханти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘на кхандхайамака̄дӣсу вийа уппаджджама̄ната̄’’ти, паччуппанната̄ти аттхо. тенева̄тиа̄дина̄ йатха̄вуттаматтхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. таттха нинна̄на̄каран̣оти ниббисесо. уппаджджана̄нусайа̄нам̣ нинна̄на̄каран̣атта̄ ева хи ‘‘еттхеса̄ тан̣ха̄ уппаджджама̄на̄ уппаджджати, еттха нивисама̄на̄ нивисатӣ’’ти вибхан̇ге (вибха. 203) а̄гатам̣. анусайанан̃хи еттха нивисананти адхиппетам̣.
ида̄ни йена парийа̄йена атӣтапаччуппаннесу анусайавоха̄ро, там̣ дассетука̄мо ана̄гатампи техи саддхим̣ екаджджхам̣ катва̄ дассенто ‘‘анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ пана…пе… вуччантӣ’’ти а̄ха. етена бхӯтапуббагатийа̄ атӣтапаччуппаннесу уппаттирахата̄ ведитабба̄ти дассети. уппаттиарахата̄ на̄ма килеса̄нам̣ маггена асамуччхинната̄йа ведитабба̄. са̄ ча атӣтапаччуппаннесупи аттхева̄ти пака̄рантаренапи тесам̣ парийа̄йатова анусайабха̄вам̣ пака̄сети. тенева̄ха ‘‘маггасса пана̄’’тиа̄ди. та̄диса̄нанти йе маггабха̄вана̄йа асати уппаттираха̄, та̄диса̄нам̣. дхаммо ева ча уппаджджати, на дхамма̄ка̄роти адхиппа̄йо. на хи дхамма̄ка̄ра̄ аниччата̄дайо уппаджджантӣти вуччанти. йади пана те уппа̄да̄дисаман̇гино сийум̣, дхамма̄ ева сийум̣. тена вуттам̣ ‘‘аппахӣна̄ка̄ро ча уппаджджатӣти ваттум̣ на йуджджатӣ’’ти.
вуттампи тха̄магаманам̣ аггахетва̄ аппахӣнат̣т̣хаматтамева гахетва̄ чодако чодетӣти дассенто а̄ха ‘‘сатта̄нусайа…пе… а̄паджджатӣти че’’ти. на хи тха̄магамане гахите чодана̄йа ока̄со аттхи. тена̄ха ‘‘на̄паджджатӣ’’тиа̄ди. вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣, на кеваламат̣т̣хакатха̄йамева па̄т̣хагатова̄йаматтхо, тасма̄ евамева гахетабботи дассенто ‘‘тха̄магато…пе… йутта’’нти ватва̄ ким̣ пана там̣ тха̄магамананти пара̄сан̇кам̣ ниваттенто ‘‘тха̄магатанти ча…пе… вутта̄’’ти а̄ха. таттха ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣оти килесаваттхуа̄дӣнам̣ килесата̄дисабха̄во вийа ка̄мара̄га̄дито ан̃н̃аттха алаббхама̄но тесам̣йева а̄вен̣ико сабха̄во, йато те бхавабӣджам̣ бхавамӯланти ча вуччанти. йасма̄ ча тха̄магаманам̣ тесам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о сабха̄во, тасма̄ анусайананти вуттам̣ хотӣти дассенто ‘‘тха̄магатоти анусайасаман̇гӣти аттхо’’ти а̄ха.
‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо анусети, тасса пат̣игха̄нусайо анусетӣти? а̄манта̄’’тиа̄дина̄ (йама. 2.анусайайамака.3) анусайава̄ре вутто ева аттхо ‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо уппаджджати, тасса пат̣игха̄нусайо уппаджджатӣти? а̄манта̄’’тиа̄дина̄ (йама. 2.анусайайамака.300) вуттоти анусайана̄ка̄ро ева уппаджджанава̄ре уппаджджати-саддена гахитоти ‘‘уппаджджанава̄ро анусайава̄рена нинна̄на̄каран̣о вибхатто’’ти йам̣ вуттам̣, таттха вича̄рам̣ а̄рабхати ‘‘анусайауппаджджанава̄ра̄нам̣ сама̄нагатикатта̄’’тиа̄дина̄. ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ сийа̄ти уппаджджанава̄ре ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ аппахӣна̄ка̄радӣпакам̣ сийа̄. татха̄ ча сати йатха̄ ‘‘имасса уппа̄да̄’’ти еттха имасса аниродха̄ти айаматтхопи н̃а̄йати, евам̣ ‘‘уппаджджатӣ’’ти вутте аттхато ‘‘на уппаджджатӣ’’ти айаматтхо вутто хоти аппахӣна̄ка̄расса уппаттирахабха̄васса ануппаджджама̄насабха̄ватта̄ти чоданам̣ дассенто ‘‘уппаджджатӣти вачанасса авуттата̄ на сакка̄ ваттунти че’’ти а̄ха. вачанаттхависесена там̣двайасса вуттатта̄ти етена дхаммана̄натта̄бха̄вепи падаттхана̄наттхена ва̄рантарадесана̄ хоти йатха̄ сахаджа̄тасам̣сат̣т̣хава̄ресӯти дассети. анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄тиа̄ди тамева вачанаттхависесам̣ вибха̄ветум̣ а̄раддхам̣. уппаттийогганти уппаттийа̄ йоггам̣, уппаджджанасабха̄гатанти аттхо. йато анусайа̄ уппаттираха̄ти вуччанти, екантена четадева сампат̣иччхитаббам̣ ‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо уппаджджати, тасса пат̣игха̄нусайо уппаджджатӣти? а̄манта̄’’тиа̄дивачанато (йама. 2.анусайайамака.300). ‘‘анусентӣти анусайа̄’’ти еттаке вутте сада̄ виджджама̄на̄ ну кхо те апариниппханна̄нусайанат̣т̣хена ‘‘анусайа̄’’ти вуччантӣти айаматтхо а̄паджджатӣти там̣ниседханаттхам̣ ‘‘анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣ’’ти вуттам̣. уппаттиарахабха̄вена тха̄магатата̄ анусайат̣т̣хоти йам̣ тесам̣ уппаттийогавачанам̣ вуттам̣, там̣ саммадева вуттанти имаматтхама̄ха ‘‘анусайасаддасса̄’’тиа̄дина̄. тена ва̄радвайадесануппа̄дика̄ анусайасаддаттханиддха̄ран̣а̄ти дассети. тампи сувуттамева имина̄ тантиппама̄н̣ена̄ти идампи ‘‘абхидхамме та̄ва̄’’тиа̄дина̄ а̄гатам̣ тивидхамева тантим̣ сандха̄йа̄ха̄ти дассенто а̄ха ‘‘тантиттайенапи хи читтасампайуттата̄ дӣпита̄ хотӣ’’ти.
париччхедапариччхиннуддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
уппаттит̣т̣ха̄нава̄раван̣н̣ана̄
2. евам̣ сатӣти ведана̄нам̣ висеситаббабха̄ве ка̄мадха̄туйа̄ ча висесанабха̄ве сати. ка̄ма̄дха̄туйа̄ анусайанат̣т̣ха̄ната̄ на вутта̄ хоти аппадха̄набха̄вато, падха̄на̄ппадха̄несу падха̄не киччадассанато, висесанабха̄вена чаритаббата̄йа ча̄ти адхиппа̄йо. хоту ко досоти када̄чи вадеййа̄ти а̄сан̇кама̄но а̄ха ‘‘двӣсу пана̄’’тиа̄ди. двӣсӯти ниддха̄ран̣е бхуммам̣, татха̄ ‘‘тӣсу дха̄тӯсӯ’’ти еттха̄пи. тасма̄ти йасма̄ дха̄туа̄дибхедена тивидхам̣ анусайат̣т̣ха̄нам̣, таттха ча рӯпа̄рӯпадха̄тӯнам̣ бхавара̄гасса анусайат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄ти ка̄мадха̄туйа̄ ка̄мара̄гасса анусайат̣т̣ха̄ната̄ екантена ваттабба̄, тасма̄. тӣсу дха̄тӯсу тӣсу ведана̄сӯти ча ниддха̄ран̣е бхуммам̣, ка̄мадха̄туйа̄ двӣсу ведана̄сӯти ча а̄дха̄ре.
двӣсвева̄ти двӣсу сукхопеккха̄су ева. сабба̄су двӣсӯти йа̄су ка̄сучи двӣсу. тена̄ти ‘‘ка̄мара̄го двӣсу ведана̄су анусетӣ’’ти вачанаса̄маттхийаладдхена висесаниччхайенева. бхавара̄га̄нусайат̣т̣ха̄нам̣ рӯпа̄рӯпадха̄туйо таданурӯпа̄ ча ведана̄. на хи двӣсу ведана̄су ка̄мара̄га̄нусайова анусетӣти авадха̄ран̣ам̣ иччхитам̣, двӣсу ева пана ведана̄сӯти иччхитам̣. тенева̄ха ‘‘двӣсвева анусети, на тӣсӯ’’ти. ат̣т̣ха̄нан̃ча анусайа̄нам̣, ким̣ там̣ апарийа̄паннам̣ сакка̄йе? саббо локуттаро дхаммо. ча-саддена пат̣игха̄нусайат̣т̣ха̄нам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тена вуттам̣ ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄ди. ан̃н̃а̄ти ка̄мара̄га̄нусайат̣т̣ха̄набхӯта̄ две ведана̄.
ан̃н̃есу двӣхи ведана̄хи виппайуттесу. пийарӯпаса̄тарӯпесӯти пийа̄йитаббамадхурасабха̄весу. висесанан̃четам̣ рӯпа̄дӣнам̣ саббадва̄расаббапурисесу ит̣т̣хабха̄васса анийатата̄йа катам̣. са̄тасантасукхагиддхийа̄ти са̄тасукхе сантасукхе ча гиджджхана̄ка̄рена абхикан̇кхана̄ка̄рена. таттха са̄тасукхам̣ ка̄йикам̣, сантасукхам̣ четасикам̣. са̄тасукхам̣ ва̄ ка̄йикасукхам̣, сантасукхам̣ упеккха̄сукхам̣. татха̄ ча̄ху ‘‘упеккха̄ пана сантатта̄, сукхамиччева бха̄сита̄’’ти (висуддхи. 2.644; маха̄ни. ат̣т̣ха. 27). париттам̣ ва̄ ол̣а̄рикам̣ сукхам̣ са̄тасукхам̣, анол̣а̄рикам̣ сантасукхам̣. париттаггахан̣ан̃четтха ка̄мара̄га̄нусайасса адхиппетатта̄. ан̃н̃аттха̄ти ведана̄хи ан̃н̃аттха. соти ка̄мара̄га̄нусайо. ведана̄су анугато хутва̄ сетӣти ведана̄пеккхо ева хутва̄ паваттати йатха̄ путта̄пеккха̄йа дха̄тийа̄ анугган̣ханаппаватти, сайанасан̇кха̄та̄ паватти ча ка̄мара̄гасса ника̄манамева. тена̄ха ‘‘сукхамиччева абхилапатӣ’’ти. йатха̄ тасса, евам̣ пат̣игха̄нусайа̄дӣнампи вуттанийа̄мена йатха̄сакам̣ киччакаран̣амева дуккхаведана̄дӣсу анусайанам̣ дат̣т̣хаббам̣. тена вуттам̣ ‘‘евам̣ пат̣игха̄нусайо ча̄’’тиа̄ди. тӣсу ведана̄су анусайанавачанена̄ти тӣсу ведана̄су йатха̄рахам̣ анусайанавачанена. ит̣т̣ха̄дибха̄вена гахитесӯти ит̣т̣ха̄дӣсу а̄рамман̣апакатийа̄ васена ит̣т̣ха̄дибха̄вена гахитесу випарӣтасан̃н̃а̄йа васена анит̣т̣ха̄дӣсу ит̣т̣ха̄дибха̄вена гахитесӯти йоджана̄. на хи ит̣т̣ха̄дибха̄вена гахан̣ам̣ випарӣтасан̃н̃а̄.
таттха̄ти ит̣т̣ха̄рамман̣а̄дӣсу. еттха̄ти анусайане. ка̄масса̄да̄диваттхубхӯта̄нам̣ ка̄мабхава̄дӣнанти ка̄масса̄дабхавасса̄даваттхубхӯта̄нам̣ ка̄марӯпа̄рӯпабхава̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббанти йоджана̄. таттха̄ти ведана̄ттайадха̄туттайесу. ниддха̄ран̣е четам̣ бхуммам̣. дуккхапат̣игха̄то дуккхе анабхирати. йаттха таттха̄ти дуккхаведана̄йа там̣сампайуттесу анит̣т̣харӯпа̄дӣсу ва̄ти йаттха таттха. махаггата̄ упа̄диннаккхандха̄ рӯпа̄рӯпабхава̄, анупа̄диннаккхандха̄ рӯпа̄рӯпа̄вачарадхамма̄. таттха̄ти йатха̄вуттесу махаггатадхаммесу бхавара̄гоиччева ведитаббо. тена вуттам̣ ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ еттха ка̄мара̄га̄нусайо на̄нусетӣ’’ти. дит̣т̣ха̄нусайа̄дӣнанти а̄ди-саддена вичикиччха̄нусайаавиджджа̄нусайа̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.
дха̄туттайаведана̄ттайавинимуттам̣ дит̣т̣ха̄нусайа̄дӣнам̣ анусайанат̣т̣ха̄нам̣ на вуттанти сувуттаметам̣ дит̣т̣ха̄нусайа̄дӣнам̣ уппаттит̣т̣ха̄напуччха̄йам̣ ‘‘саббасакка̄йапарийа̄паннесу дхаммесу’’иччева виссаджджитатта̄. ка̄мара̄го пана йаттха на̄нусети, там̣ дуккхаведана̄рӯпа̄рӯпадха̄тувинимуттам̣ дит̣т̣ха̄нусайа̄дӣнам̣ анусайанат̣т̣ха̄нам̣ аттхӣти дассетум̣ ‘‘нану ча̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таданусайанат̣т̣ха̄натоти тасса ка̄мара̄га̄нусайасса анусайанат̣т̣ха̄нато. ан̃н̃а̄ неккхаммасситасоманассупеккха̄сан̇кха̄та̄. айаметтха сан̇кхепаттхо – неккхаммасситадоманассе вийа пат̣игха̄нусайо неккхаммасситасоманассупеккха̄су ка̄мара̄га̄нусайо на̄нусетӣти ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄нусайо на̄нусети, таттха дит̣т̣ха̄нусайо на̄нусетӣ’’ти сакка̄ ваттунти тасма̄ там̣ уддхаритва̄ на вуттанти. хонтӯти та̄сам̣ ведана̄нам̣ аттхитам̣ пат̣иджа̄нитва̄ уддхаритва̄ авачанасса ка̄ран̣ам̣ дассенто а̄ха ‘‘на пана…пе… там̣ на вутта’’нти. таданусайанат̣т̣ха̄нанти тесам̣ дит̣т̣ха̄нусайа̄дӣнам̣ анусайанат̣т̣ха̄нам̣. тасма̄ти йасма̄ сатипи ка̄мара̄га̄нусайанат̣т̣ха̄нато ан̃н̃асмим̣ дит̣т̣ха̄нусайа̄дӣнам̣ анусайанат̣т̣ха̄не там̣ пана дха̄туттайаведана̄ттайавинимуттам̣ наттхи ведана̄двайабха̄вато, тасма̄. там̣ ведана̄двайам̣ на вуттам̣ висум̣ на уддхат̣анти аттхо. тасма̄ти йасма̄ ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄дайо на̄нусенти, таттха дит̣т̣хивичикиччха̄ на̄нусентӣ’’ти айаматтхо ‘‘а̄манта̄’’ти имина̄ пат̣ивачанависсаджджанена авибха̄гато вуттоти ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄дайо анусенти, таттха дит̣т̣хивичикиччха̄ анусентӣ’’ти айампи аттхо авибха̄гатова лаббхати, тасма̄. авибха̄гато ча дуккхам̣ пат̣игхасса анусайанат̣т̣ха̄нанти дӣпитам̣ хоти. тена̄ха ‘‘ависесена…пе… ведитабба’’нти. таттха ависесена̄ти гехасситам̣ неккхаммасситанти висесам̣ акатва̄. самуда̄йавасена гахетва̄ти йатха̄вуттаавайава̄нам̣ самӯхавасена дуккхантвева гахетва̄. ‘‘ависесена самуда̄йавасена гахетва̄’’ти имаматтхам̣ татха̄-саддена анукад̣д̣хати ‘‘двӣсу ведана̄сӯ’’ти еттха̄пи гехассита̄дивибха̄гасса аниччхитатта̄.
йади евам̣ ‘‘пат̣игхам̣ тена паджахати, на таттха пат̣игха̄нусайо анусетӣ’’ти идам̣ суттападам̣ катханти чоданам̣ сандха̄йа ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха̄ти тасмим̣ доманассе, там̣сампайутте ва̄ пат̣игхе. неккхаммасситам̣ доманассантиа̄дина̄ неййаттхамидам̣ суттам̣, на нӣтаттханти дассети. йатха̄ пана суттам̣ уда̄хат̣ам̣, татха̄ идха касма̄ на вуттанти а̄ха ‘‘пат̣игхуппаттирахат̣т̣ха̄ната̄йа̄’’тиа̄ди. евампи сутта̄бхидхаммапа̄т̣ха̄нам̣ катхамавиродхоти а̄ха ниппарийа̄йадесана̄ хеса̄, са̄ пана парийа̄йадесана̄ти. еван̃ча катва̄ти парийа̄йадесанатта̄ ева. ра̄га̄нусайоти ка̄мара̄га̄нусайо адхиппето. йато ‘‘ана̄га̄мимаггена самуггха̄танам̣ сандха̄йа̄’’ти вуттам̣, тасма̄ тасса на махаггатадхамма̄ анусайанат̣т̣ха̄нанти там̣ пат̣хамаджджха̄нан̃ча ана̄маситва̄ ‘‘на хи локийа̄…пе… на̄нусетӣти сакка̄ ватту’’нти вуттам̣. аваттхубха̄ватоти сабха̄венева ануппаттит̣т̣ха̄натта̄. идха̄ти имасмим̣ анусайайамаке. вуттанайена̄ти ‘‘неккхаммасситам̣ доманассам̣ уппа̄детва̄’’тиа̄дина̄ вуттена найена. там̣пат̣ипаккхабха̄ватоти тесам̣ пат̣игха̄дӣнам̣ пат̣ипаккхасса маггасса саббха̄вато. на кевалам̣ маггасаббха̄вато, атха кхо балававипассана̄саббха̄ватопӣти дассенто а̄ха ‘‘там̣самуггха̄…пе… бха̄вато ча̄’’ти.
ида̄ни йадетам̣ таттха таттха ‘‘анусайанат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣, там̣ гахетаббадхаммавасена ва̄ сийа̄ гахан̣ависесена ва̄ти две викаппа̄, тесу пат̣хамам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘а̄рамман̣е анусайанат̣т̣ха̄не сатӣ’’ти. рӯпа̄диа̄рамман̣е анусайа̄нам̣ анусайанат̣т̣ха̄нанти гайхама̄не йаматтхам̣ сандха̄йа ‘‘на сакка̄ ватту’’нти вуттам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘дуккха̄йа хӣ’’тиа̄дима̄ха. йади сийа̄ти йади ка̄мара̄га̄нусайо сийа̄. етассапӣти дит̣т̣ха̄нусайасампайутталобхассапи ‘‘саббасакка̄йапарийа̄паннесу дхаммесӯ’’ти ка̄мара̄гасса т̣ха̄нам̣ ваттаббам̣ сийа̄, на ча вуттам̣. атха пана̄тиа̄ди дутийавикаппам̣ сандха̄йа вуттам̣. аджджха̄сайавасена там̣нинната̄йа̄ти асатипи а̄рамман̣акаран̣е йаттха ка̄мара̄га̄дайо аджджха̄сайато нинна̄, там̣ тесам̣ анусайанат̣т̣ха̄нам̣. тена вуттам̣ ‘‘анугато хутва̄ сетӣ’’ти. атха пана вуттанти самбандхо. йатха̄тиа̄ди йатха̄вуттасса аттхасса уда̄харан̣авасена нирӯпанам̣. дуккхе пат̣ихан̃н̃анавасенева паваттати, на̄рамман̣акаран̣авасена̄ти адхиппа̄йо. дуккхамева тасса анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти аджджха̄сайасса таттха ниннатта̄ дуккхамева тасса пат̣игхасса анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣, на̄ламбитам̣ рӯпа̄ди сукхаведана̄ ча̄ти адхиппа̄йо. еванти йатха̄ ан̃н̃а̄рамман̣ассапи пат̣игхасса аджджха̄сайато дуккханинната̄йа дуккхамева анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣, евам̣. дуккха̄дӣсу…пе… вуттанти ‘‘дуккхена сукхам̣ адхигантаббам̣. наттхи динна’’нти ча а̄дина̄ ка̄йакиламанадуккхе да̄на̄нубха̄ва̄дике ча миччха̄бхинивесанавасена уппаджджама̄нена дит̣т̣ха̄нусайена сампайутто ан̃н̃а̄рамман̣опи лобхо ‘‘евам̣ сукхам̣ бхависсатӣ’’ти аджджха̄сайато сукха̄бхисан̇гавасенева паваттатӣти сукхупеккха̄бхедам̣ са̄тасантасукхадвайамева асса лобхасса анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣ па̄л̣ийам̣, на йатха̄вуттам̣ дуккха̄ди, тасма̄ бхавара̄га…пе… на вируджджхати. екасмим̣йева ча̄тиа̄ди дутийавикаппам̣йева упабрӯханаттхам̣ вуттам̣. таттха ра̄гасса сукхаджджха̄сайата̄ там̣саман̇гино пуггаласса васена ведитабба̄, танниннабха̄вена ва̄ чаккхусса висамаджджха̄сайата̄ вийа. еса найо сесесупи. тесам̣ ра̄гапат̣игха̄нам̣ на̄на̄нусайат̣т̣ха̄ната̄ хоти екасмимпи а̄рамман̣ети аттхо.
еван̃ча катва̄ти асатипи гахетаббабхеде гахан̣ависесена анусайанат̣т̣ха̄насса бхиннатта̄ ева. ‘‘йаттха…пе… но’’ти вуттам̣, ан̃н̃атха̄ вируджджхеййа. гахетаббабхедена хи ра̄гапат̣игха̄нам̣ анусайанат̣т̣ха̄набхеде гайхама̄не випа̄каматте т̣ха̄таббам̣ сийа̄, на ча там̣ йуттам̣, напи саббесам̣ пурисадва̄ра̄нам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ нийатанти. йадипи йатха̄вутталобхасса вуттанайена ка̄мара̄га̄нусайата̄ самбхавати, йатха̄ пана сукхупеккха̄су ит̣т̣ха̄рамман̣е ча уппаджджантена доманассена саха паватто досо дуббалабха̄вена пат̣игха̄нусайо на хоти, евам̣ йатха̄вутталобхопи ка̄мара̄га̄нусайо на хотӣти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. на пат̣игха̄нусайоти еттха на-ка̄ро пат̣иседханаттхо, на ан̃н̃аттхо, итараттха пана самбхаво ева наттхӣти дассенто ‘‘йам̣ панета’’нтиа̄дима̄ха. таттха ‘‘на хи доманассасса пат̣игха̄нусайабха̄ва̄сан̇ка̄ аттхӣ’’ти имина̄ на-ка̄расса ан̃н̃аттхата̄бха̄вадассанамукхена абха̄ваттхатам̣ саматтхети.
десана̄ сам̣кин̣н̣а̄ вийа бхавеййа̄ти еттха десана̄сан̇карам̣ дассетум̣ ‘‘бхавара̄гассапи…пе… бхавеййа̄’’ти вуттам̣. тассаттхо – йатха̄ ка̄мара̄гасса ка̄мадха̄туйа̄ двӣсу ведана̄су а̄рамман̣акаран̣авасена уппатти вутта̄ ‘‘ка̄мара̄го ка̄мадха̄туйа̄ двӣсу ведана̄су анусетӣ’’ти, евам̣ йади ‘‘бхавара̄го ка̄мадха̄туйа̄ двӣсу ведана̄су анусетӣ’’ти вуччеййа, бхавара̄гассапи…пе… бхавеййа. тато ча ка̄мара̄гена саддхим̣ бхавара̄гасса десана̄ сам̣кин̣н̣а̄ бхавеййа, ка̄мара̄гато ча бхавара̄гасса висесо дассетаббо. со ча сахаджа̄та̄нусайавасена на сакка̄ дассетунти а̄рамман̣акаран̣авасена дассетаббо. тена вуттам̣ ‘‘тасма̄ а̄рамман̣а…пе… адхиппа̄йо’’ти. таттха а̄рамман̣ависесена̄ти рӯпа̄рӯпадха̄тусан̇кха̄таа̄рамман̣ависесена. висесадассанаттханти ка̄мара̄гато бхавара̄гасса висесадассанаттхам̣. евам̣ десана̄ ката̄ти ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ еттха бхавара̄га̄нусайо анусетӣ’’ти евам̣ висайе бхуммам̣ катва̄ десана̄ ката̄. тена̄ха ‘‘сахаджа̄таведана̄висеса̄бха̄вато’’ти.
уппаттит̣т̣ха̄нава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
маха̄ва̄ро
1. анусайава̄раван̣н̣ана̄
3. паватта̄вира̄мавасена̄ти анусайаппаваттийа̄ авира̄мавасена, авиччхедавасена̄ти аттхо. катхам̣ пана кусала̄бйа̄катачиттаккхан̣е анусайа̄нам̣ паваттӣти а̄ха ‘‘маггенева…пе… пуббе’’ти.
20. читтачетасика̄нан̃ча т̣ха̄нам̣ на̄ма читтуппа̄доти а̄ха ‘‘екасмим̣ читтуппа̄де’’ти. тесам̣ тесам̣ пуггала̄нанти путхуджджана̄дӣнам̣ пуггала̄нам̣. пакатийа̄ сабха̄вена. сабха̄васиддха̄ хи дуккха̄йа ведана̄йа ка̄мара̄гасса ананусайанат̣т̣ха̄ната̄. евам̣ сесесупи йатха̄рахам̣ ваттаббам̣. ваккхати хи ‘‘пакатийа̄ дуккха̄дӣнам̣ ка̄мара̄га̄дӣнам̣ ананусайанат̣т̣ха̄натам̣ сандха̄йа вутта’’нти. паха̄нена̄ти тасса тасса анусайасса самуччхинданена. тин̣н̣ам̣ пуггала̄нанти путхуджджанасота̄паннасакада̄га̄мӣнам̣. двиннам̣ пуггала̄нанти ана̄га̄миараханта̄нам̣. еттха̄ти етасмим̣ пуггалока̄сава̄ре. пуриманайети ‘‘тин̣н̣ам̣ пуггала̄на’’нтиа̄дике пуримасмим̣ виссаджджананайе. ока̄санти уппаттит̣т̣ха̄нам̣, идха пана дуккхаведана̄ ведитабба̄. паччхиманайети ‘‘двиннам̣ пуггала̄на’’нтиа̄дике виссаджджананайе. анока̄сата̄ ананусайанат̣т̣ха̄ната̄.
анусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄
66-131. ‘‘са̄нусайо, паджахати, париджа̄на̄тӣ’’ти пуггало вуттоти ‘‘ка̄мара̄гена са̄нусайо, ка̄мара̄гам̣ паджахати, ка̄мара̄гам̣ париджа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсу анусайасаман̇гибха̄вена паха̄напарин̃н̃а̄кирийа̄йа каттубха̄вена ча пуггало вутто, на дхаммо. бхавависесена ва̄ти кевалена бхавависесена ва̄. итаресӯти пат̣игха̄нусайа̄дӣсу. бхава̄нусайависесена ва̄ти ка̄мабхава̄дибхавависит̣т̣ха̄нусайависесена ва̄. са̄нусайата̄ниранусайата̄дика̄ти еттха а̄ди-саддена паха̄на̄паха̄напарин̃н̃а̄парин̃н̃а̄ сан̇гайханти. нану ча бхавависесе кесан̃чи анусайа̄нам̣ аппаха̄нанти? на там̣ анусайакатам̣, атха кхо паччайавекаллато анока̄сата̄йа ча̄ти на̄йам̣ виродхо. двӣсу ведана̄сӯти сукхаупеккха̄су ведана̄су дуккха̄йа ведана̄йа ка̄мара̄га̄нусайена ниранусайоти йоджетаббам̣. идампи наттхи пуггалавасена вуччама̄натта̄. тена̄ха ‘‘на хи пуггаласса…пе… анусайа̄на’’нти. йадипи пуггаласса анусайанока̄со анока̄со, тасса пана са̄нусайата̄дихету хотӣти дассенто ‘‘анусайасса пана̄’’тиа̄дима̄ха. ниранусайата̄дӣнанти а̄ди-саддена аппаха̄на̄парин̃н̃а̄ сан̇ган̣ха̄ти. париджа̄нанам̣ саматиккамананти парин̃н̃а̄ва̄репи ‘‘апа̄да̄не ниссаккавачана’’нти вуттам̣.
анусайанат̣т̣ха̄натоти анусайанат̣т̣ха̄нахету. ‘‘ананусайанат̣т̣ха̄нато’’ти еттха̄пи есева найо. нимитта̄па̄да̄набха̄вадассанаттханти са̄нусайава̄ре нимиттабха̄вадассанаттхам̣, паджаханапарин̃н̃а̄ва̄ресу апа̄да̄набха̄вадассанаттхан̃ча̄ти йоджетаббам̣. паджахатӣти еттха ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ тато ма̄на̄нусайам̣ паджахатӣ’’ти па̄л̣ипадам̣ а̄харитва̄ йоджетаббам̣, на паджахатӣти еттха пана ‘‘дуккха̄йа ведана̄йа тато ка̄мара̄га̄нусайам̣ наппаджахатӣ’’ти. евама̄дӣсӯти а̄ди-саддена парин̃н̃а̄ва̄рампи сан̇ган̣ха̄ти. бхумманиддесенева хетуаттхенева ниддит̣т̣ха̄ти аттхо.
чатуттхапан̃хависсаджджанена̄ти ‘‘йато ва̄ пана ма̄на̄нусайена са̄нусайо, тато ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо’’ти етасса пан̃хасса виссаджджанена. таттха хи ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄’’тиа̄дина̄ сарӯпато анусайанат̣т̣ха̄на̄ни дассита̄ни. тадаттхети там̣ анусайанат̣т̣ха̄надассанам̣ аттхо етасса̄ти тадаттхо, тасмим̣ тадаттхе. ‘‘анусайасса уппаттит̣т̣ха̄надассанаттхам̣ айам̣ ва̄ро а̄раддхо’’тиа̄дина̄ ‘‘йато’’ти етена анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти имаматтхам̣ вибха̄ветва̄. пама̄даликхитам̣ вийа диссати уппанна-саддена ваттама̄нуппанне вуччама̄не. йатха̄ пана уппаджджанава̄ре уппаджджати-саддена уппаттийогадӣпакатта̄ уппаттираха̄ вуччанти, евамидха̄пи уппаттиарахе вуччама̄не на кочи виродхо. йам̣ пана ваккхати ‘‘на хи апарийа̄панна̄нам̣ анусайуппаттирахат̣т̣ха̄ната̄’’ти, сопи на досо. йаттха йаттха хи анусайа̄ уппаттираха̄, тадева екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘саббаттха̄’’ти вуттанти. татхева диссатӣти там̣ пама̄даликхитам̣ вийа диссатӣти аттхо.
йато уппаннена бхавитаббанти йато анусайанат̣т̣ха̄нато ка̄мага̄ра̄нусайена уппаннена бхавитаббам̣, тена ка̄мара̄га̄нусайена уппаттирахат̣т̣ха̄не ниссаккавачанам̣ катам̣ ‘‘йато’’ти. татха̄ти еттха татха̄-саддо йатха̄ ‘‘йато уппаннена̄’’ти еттха уппаттирахат̣т̣ха̄нато анусайасса уппаттирахата̄ вутта̄, татха̄ ‘‘уппаджджанакена̄’’ти еттха̄пи са̄ ева вуччатӣти дӣпетӣти а̄ха ‘‘саббадхаммесу…пе… а̄паннена̄’’ти. таттха ‘‘уппаджджанако’’ти вутте ануппаджджанако на хотӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йати, татха̄ ча сати тена ануппатти ниччхита̄ти уппаннасабха̄вата̄ ча пака̄сита̄ хотӣти. тена̄ха ‘‘саббадхаммесу…пе… апанетӣ’’ти. ‘‘йо йато ка̄мара̄га̄нусайена ниранусайо, со тато ма̄на̄нусайена ниранусайо’’ти пуччха̄йа ‘‘йато тато’’ти а̄гататта̄ виссаджджане ‘‘саббаттха̄’’ти падасса ниссаккавасенева сакка̄ йоджетунти дассенто ‘‘саббаттха̄ти…пе… на на самбхаватӣ’’ти а̄ха. бхуммато ан̃н̃аттха̄пи саддавидӯ иччханти, йато саббесам̣ па̄дакам̣ ‘‘саббаттхапа̄дака’’нти вуччати, идха пана ниссаккавасена ведитаббам̣.
са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. паджаханава̄раван̣н̣ана̄
132-197. аппаджаханасаббха̄ва̄ти аппаха̄насса, аппахӣйама̄насса ва̄ саббха̄ва̄. тасма̄ти йасма̄ йо ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахати, на со ма̄на̄нусайам̣ ниравасесато паджахати, йо ча ма̄на̄нусайам̣ ниравасесато паджахати, на со ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахати пагева пахӣнатта̄, тасма̄ ‘‘йо ва̄ пана ма̄на̄нусайам̣ паджахати, со ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахатӣти? но’’ти вуттанти ведитаббам̣. йади евам̣ пат̣хамапуччха̄йам̣ катханти а̄ха ‘‘йасма̄ пана…пе… вутта’’нти. таттха паха̄накаран̣аматтамева̄ти паха̄накирийа̄самбхаваматтамева, на ниравасесаппаха̄нанти адхиппа̄йо. те т̣хапетва̄ти дит̣т̣хивичикиччха̄нусайа̄дӣнам̣ ниравасесападжаханаке ат̣т̣хамака̄дике т̣хапетва̄. авасеса̄ти тасса тасса анусайасса ниравасесаппаджаханакехи авасит̣т̣ха̄. тесу йесам̣ екачче анусайа̄ пахӣна̄, тепи аппаджаханасаббха̄венева наппаджахантӣти вутта̄. на ча йатха̄виджджама̄нена̄ти маггакиччабха̄вена виджджама̄наппака̄рена паха̄нена ваджджита̄ рахита̄ ева вутта̄ти йоджана̄.
кесан̃чӣти сота̄паннасакада̄га̄мимаггасаман̇гисакада̄га̄мӣнам̣. пуна кесан̃чӣти ана̄га̄миаггамаггасаман̇гиараханта̄нам̣. убхайанти ка̄мара̄гавичикиччха̄нусайадвайам̣. сеса̄нанти ‘‘сеса̄’’ти вутта̄нам̣ йатха̄вуттапуггала̄нам̣. тесанти вуттаппака̄ра̄нам̣ двиннам̣ анусайа̄нам̣. убхайа̄ппаджаханасса̄ти ка̄мара̄гавичикиччха̄нусайа̄ппаджаханасса. ка̄ран̣ам̣ на хотӣти йесам̣ вичикиччха̄нусайо пахӣно, тесам̣ тасса пахӣната̄, йесам̣ йатха̄вуттам̣ убхайаппахӣнам̣, тесам̣ тадаппаджаханасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣти аттхо. тена̄ха ‘‘тесам̣ пахӣнатта̄ ‘наппаджахантӣ’ти на сакка̄ ватту’’нти. атха пана на таттха ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, йена ка̄ран̣авачанена йатха̄вуттадоса̄патти сийа̄, кевалам̣ пана саннит̣т̣ха̄нена тесам̣ пуггала̄нам̣ гахитата̄дассанаттхам̣ вуттам̣ ‘‘ка̄мара̄га̄нусайан̃ча наппаджахантӣ’’ти, евампи пуччхитасса сам̣сайаттхасса ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣. татха̄ ча сати ‘‘сесапуггала̄ тасса анусайасса пахӣнатта̄ наппаджахантӣ’’ти ка̄ран̣ам̣ ваттаббамева̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘на ваттабба’’нтиа̄ди. таттха на ваттаббанти вуттанайена ка̄ран̣ам̣ на ваттаббам̣ ка̄ран̣абха̄вассева абха̄вато. ‘‘убхайа̄ппаджаханасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣ’’ти вуттам̣, йатха̄ пана ваттаббам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘йо ка̄мара̄га̄нусайам̣…пе… ваттаббатта̄’’ти а̄ха. тена пахӣна̄ппахӣнавасена ка̄ран̣ам̣ на ваттаббам̣, пахӣна̄нам̣йева пана васена ваттаббанти дассети. сам̣сайаттхасан̇гахитети сам̣сайаттхена падена сан̇гахите. саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахитам̣ пана пахӣйама̄натта̄ ‘‘наппаджахатӣ’’ти на сакка̄ ваттунти.
паджаханава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пахӣнава̄раван̣н̣ана̄
264-274. пхалат̣т̣хавасенева десана̄ а̄раддха̄, на маггат̣т̣хавасена, куто путхуджджанавасена. касма̄? пхалаккхан̣е хи анусайа̄ пахӣна̄ти вуччанти, маггаккхан̣е пана пахӣйантӣти. тенева̄ха ‘‘маггасаман̇гӣнам̣ аггахитатам̣ дӣпетӣ’’ти. пат̣иломе хи путхуджджанавасенапи десана̄ гахита̄ ‘‘йасса дит̣т̣ха̄нусайо аппахӣно, тасса вичикиччха̄нусайо аппахӣноти? а̄манта̄’’тиа̄дина̄. анусайаччантапат̣ипаккхекачиттаккхан̣ика̄нанти анусайа̄нам̣ аччантам̣ пат̣ипаккхабхӯтаекачиттаккхан̣ика̄нам̣. маггасаман̇гӣнанти маггат̣т̣ха̄нам̣. еттха ча анусайа̄нам̣ аччантапат̣ипаккхата̄ггахан̣ена уппаттирахатам̣ пат̣иккхипати. на хи те аччантапат̣ипаккхасамуппаттито парато уппаттираха̄ хонти. маггасаман̇гита̄ггахан̣ена ануппаттирахата̄па̄дитатам̣ пат̣иккхипати. на хи маггаккхан̣е те ануппаттирахатам̣ а̄па̄дита̄ на̄ма хонти, атха кхо а̄па̄дӣйантӣти. екачиттаккхан̣иката̄ггахан̣ена санта̄набйа̄па̄рам̣. тена̄ха ‘‘на кочӣ’’тиа̄ди. таттха тети маггасаман̇гино. на кевалам̣ пахӣнава̄рейева, атха кхо ан̃н̃есупӣти дассенто ‘‘анусайа…пе… гахита̄’’ти а̄ха.
275-296. йаттха анусайо уппаттирахо, таттхевасса ануппаттирахата̄па̄дананти ‘‘аттано аттано ока̄се ева ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дито’’ти а̄ха. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ уппаджджама̄на̄ уппаджджати, еттха нивисама̄на̄ нивисатӣ’’ти (вибха. 203) ватва̄ пуна вуттам̣ ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ пахӣйама̄на̄ пахӣйати, еттха нируджджхама̄на̄ нируджджхатӣ’’ти (вибха. 204). тасма̄ти йасма̄ тадока̄саттамева ка̄мадха̄туа̄диока̄саттамева анусайа̄нам̣ дӣпенти пахӣна̄ппахӣнавачана̄ни, тасма̄. анока̄се тадубхайа̄ваттаббата̄ вутта̄ти йасма̄ ка̄мара̄гапат̣игха̄нусайа̄нам̣ двиннам̣ уппаттит̣т̣ха̄нам̣, со ева паха̄нока̄соти сва̄йам̣ тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анока̄со, тасмим̣ анока̄се тадубхайасса паха̄на̄ппаха̄насса наваттаббата̄ вутта̄. ка̄мара̄га̄нусайока̄се хи пат̣игха̄нусайасса аппахӣнатта̄ со ‘‘таттха пахӣно’’ти на ваттаббо, ат̣т̣хитатта̄ пана ‘‘таттха аппахӣно’’ти ча, тасма̄ анока̄се тадубхайа̄ваттаббата̄ вутта̄ти. тена саддхим̣ сама̄нока̄сети тена ка̄мара̄гена саддхим̣ сама̄нока̄се. ‘‘са̄дха̄ран̣ат̣т̣ха̄не’’ти вутте ка̄мадха̄туйам̣ сукхупеккха̄су пахӣно на̄ма хоти, на сама̄нака̄ле пахӣно татийачатуттхамаггаваджджхатта̄ ка̄мара̄гама̄на̄нусайа̄нам̣.
пахӣнава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. дха̄тува̄раван̣н̣ана̄
332-340. аппахӣнуппаттирахабха̄ва̄ идха анугаманасайана̄нӣти дассенто ‘‘йасмим̣ …пе… аттхо’’ти а̄ха. идха̄пи йутта̄ти пуббе вуттамеваттхам̣ пара̄масати. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘ка̄ран̣ала̄бхе уппаттиарахатам̣ дассетӣ’’ти (йама. мӯлат̣ӣ. анусайайамака 1). чха пат̣иседхавачана̄нӣти тиссаннам̣ дха̄тӯнам̣ чутӯпапа̄тависит̣т̣ха̄нам̣ пат̣иседханавасена вуттавачана̄ни, тато ева дха̄тувисесаниддха̄ран̣а̄ни на хонти. пат̣иседхоти хи идха сатта̄пат̣иседхо вуттоти адхиппа̄йена вадати. ан̃н̃аттхе пана на-ка̄ре на̄йам̣ досо. имам̣ на̄ма дха̄тум̣. там̣мӯлика̄сӯти пат̣иседхамӯлика̄су. еван̃хӣти ‘‘на ка̄мадха̄туйа̄ чутасса ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’тиа̄дина̄ пат̣хамайоджана̄йа сати. нака̄мадха̄туа̄дӣсу упапаттикиттаненева нака̄мадха̄туа̄диггахан̣енапи дха̄тувисесассева гахитата̄йа аттхато вин̃н̃а̄йама̄натта̄. тена̄ха ‘‘на ка̄мадха̄ту…пе… вин̃н̃а̄йатӣ’’ти. бхан̃джитабба̄ти вибхаджитабба̄. вибха̄го панеттха дувидхо иччхитоти а̄ха ‘‘двидха̄ ка̄табба̄ти аттхо’’ти. пуччха̄ ча виссаджджана̄ни ча пуччха̄виссаджджана̄ни. йатха̄ авутте бхан̇га̄бха̄васса авин̃н̃а̄татта̄ ‘‘анусайа̄ бхан̇га̄ наттхӣ’’ти ваттаббам̣, татха̄ тайидам̣ ‘‘кати анусайа̄ бхан̇га̄’’ти етадапеккханти тадапи ваттаббам̣. пуччха̄пеккхан̃хи виссаджджананти.
дха̄тува̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
анусайайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. читтайамакам̣
уддесава̄раван̣н̣ана̄
1-62. сара̄га̄дӣти еттха а̄ди-саддена ‘‘йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхатӣ’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘йасса авимуттам̣ читта’’нти ва̄ро, та̄ва сан̇ган̣ха̄ти. кусала̄дӣти пана а̄ди-саддена ‘‘йасса кусалам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхатӣ’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘йасса саран̣ам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхатӣ’’ти ва̄ро, та̄ва сан̇ган̣ха̄ти, тасма̄ сара̄га̄дикусала̄дӣхӣти сара̄га̄дӣхи авимуттантехи, кусала̄дӣхи аран̣антехи падехи миссака̄ ва̄ра̄. суддхика̄ти кевала̄ йатха̄вуттасара̄га̄дӣхи кусала̄дӣхи ча амиссака̄. тайо тайоти пуггаладхаммавасена тайо тайо маха̄ва̄ра̄. йади евам̣ катхам̣ сол̣аса пуггалава̄ра̄ти а̄ха ‘‘таттха таттха пана вутте сампин̣д̣етва̄’’ти. таттха таттха сол̣асавидхе сара̄га̄димиссакачитте вутте пуггале ева екаджджхам̣ сампин̣д̣етва̄ сан̇гахетва̄ ‘‘сол̣аса пуггалава̄ра̄’’ти вуттам̣. ‘‘дхаммапуггаладхаммава̄ра̄’’ти еттха̄пи есева найо. на нирантарам̣ вуттети дхамме пуггаладхамме ча ана̄маситва̄ сол̣асасупи т̣ха̄несу нирантарам̣ пуггале ева вутте сампин̣д̣етва̄ сол̣аса пуггалава̄ра̄ на вутта̄ти аттхо.
сам̣саггавасена̄ти сам̣саджджанавасена десана̄йа вимиссанавасена. ан̃н̃атха̄ хи уппа̄даниродха̄ паччуппанна̄на̄гатака̄ла̄ ча катхам̣ сам̣саджджӣйанти. сеса̄нампи ва̄ра̄нанти уппа̄дуппаннава̄ра̄дӣнам̣. там̣там̣на̄мата̄ти йатха̄ ‘‘йасса читтам̣ уппаджджати, тасса читтам̣ уппанна’’нтиа̄дина̄ уппа̄дауппаннабха̄ва̄масанато уппа̄дауппаннава̄роти на̄мам̣ па̄л̣ито ева вин̃н̃а̄йати, евам̣ сесава̄ра̄нампӣти а̄ха ‘‘там̣там̣на̄мата̄ па̄л̣иануса̄рена ведитабба̄’’ти.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
63. татха̄рӯпассева̄ти паччхимачиттасаман̇гино ева. тан̃ча читтанти тан̃ча йатха̄вуттаккхан̣ам̣ паччхимачиттам̣. ‘‘евам̣пака̄ра’’нти имасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘бхан̇гаккхан̣асаман̇гимева̄’’ти вуттам̣ нируджджхама̄на̄ка̄расса ‘‘евам̣пака̄ра’’нти вуттатта̄.
65-82. двайаметанти йам̣ ‘‘кхан̣апаччуппаннамева читтам̣ уппа̄даккхан̣а̄пагамена уппаджджиттха на̄ма, тадева уппа̄даккхан̣е уппа̄дам̣ паттатта̄ уппаджджиттха, анатӣтатта̄ уппаджджати на̄ма̄’’ти вуттам̣, етам̣ убхайампи. евам̣ на сакка̄ ваттунти имина̄ вуттаппака̄рена на сакка̄ ваттум̣, пака̄рантарена пана сакка̄ ваттунти адхиппа̄йо. таттха ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ пат̣хамапаккхам̣ вибха̄вети. вибхаджитаббам̣ сийа̄ти ‘‘бхан̇гаккхан̣е там̣ читтам̣ уппаджджиттха, но ча уппаджджати, уппа̄даккхан̣е там̣ читтам̣ уппаджджиттха чева уппаджджати ча̄’’ти вибхаджитаббам̣ сийа̄, на ча вибхаттам̣. ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄ кхан̣апаччуппанне читте вуттанайена убхайассапи лаббхама̄натта̄, на ча вуттам̣. ида̄ни йена пака̄рена сакка̄ ваттум̣, там̣ дассетум̣ ‘‘читтасса бхан̇гаккхан̣е’’тиа̄дима̄ха. пуггало вутто, пуггалава̄ро хесоти адхиппа̄йо. тасса̄ти пуггаласса. на ча кин̃чи читтам̣ уппаджджати читтасса бхан̇гаккхан̣асаман̇гибха̄вато. там̣ пана читтам̣ уппаджджати, йам̣ читтасаман̇гӣ со пуггалоти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. йади анекачиттавасена̄йам̣ йамакадесана̄ паватта̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘читтанти хи…пе… тит̣т̣хатӣ’’ти. саннит̣т̣ха̄навасена нийамо ведитаббо, ан̃н̃атха̄ ‘‘но ча тесам̣ читтам̣ уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ пат̣иседхо на йуджджеййа̄ти адхиппа̄йо. та̄дисанти татха̄рӯпам̣, йадаваттхо уппаннауппаджджама̄ната̄дипарийа̄йехи ваттаббо хоти, тадаваттханти аттхо.
83-113. имасса пуггалава̄ратта̄ти ‘‘йасса читтам̣ уппаджджама̄на’’нтиа̄динайаппаваттасса имасса атиккантака̄лава̄расса пуггалава̄ратта̄. пуггало пуччхитоти ‘‘йасса читтам̣ уппаджджама̄нам̣…пе… тасса читта’’нти читтасаман̇гипуггало пуччхитоти пуггалассева виссаджджанена бхавитаббам̣, итаратха̄ ан̃н̃ам̣ пуччхитам̣ ан̃н̃ам̣ виссаджджитам̣ сийа̄. на кочи пуггало на гахито саббасатта̄нам̣ аниббаттачиттата̄бха̄вато. те ча пана саббе пуггала̄. нируджджхама̄наккхан̣а̄тӣтачитта̄ти нируджджхама̄наккхан̣а̄ хутва̄ атӣтачитта̄. татха̄ дутийататийа̄ти йатха̄ пат̣хамапан̃хо анавасесапуггалависайатта̄ пат̣ивачанена виссаджджетаббо сийа̄, татха̄ тато ева дутийататийапан̃ха̄ ‘‘а̄манта̄’’иччева виссаджджетабба̄ сийунти аттхо. чатуттхо пана пан̃хо евам̣ вибхаджитва̄ пуггалавасенева виссаджджетабботи дассенто ‘‘паччхимачиттасса̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ татха̄ авачане ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘читтавасена пуггалававаттха̄нато’’тиа̄дима̄ха. ‘‘бхан̇гаккхан̣е читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ вӣтикканта’’нти имина̄ ваттама̄насса читтасса васена пуггало уппа̄даккхан̣а̄тӣтачитто, ‘‘атӣтам̣ читтам̣ уппа̄даккхан̣ан̃ча вӣтиккантанти бхан̇гаккхан̣ан̃ча вӣтикканта’’нти имина̄ пана атӣтасса читтасса васена пуггало уппа̄даккхан̣а̄тӣтачитто вутто.
таттха̄ти тесу двӣсу пуггалесу. пуримасса̄ти пат̣хамам̣ вуттасса саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахитасса читтам̣ на бхан̇гаккхан̣ам̣ вӣтиккантам̣. ‘‘но ча бхан̇гаккхан̣ам̣ вӣтикканта’’нти хи вуттам̣. паччхимасса вӣтиккантам̣ читтам̣ бхан̇гаккхан̣анти самбандхо. ‘‘бхан̇гаккхан̣ан̃ча вӣтикканта’’нти хи вуттам̣. евама̄дико пуггалавибха̄готи дутийапан̃ха̄дӣсу вуттам̣ сандха̄йа̄ха. тасса читтасса там̣там̣кхан̣авӣтиккама̄вӣтиккамадассанавасена̄ти тасса тасса уппа̄даккхан̣асса бхан̇гаккхан̣асса ча йатха̄рахам̣ вӣтиккамасса авӣтиккамасса ча дассанавасена дассито хоти пуггалавибха̄готи йоджана̄. идха̄ти имасмим̣ атиккантака̄лава̄ре. пуггалависит̣т̣хам̣ читтам̣ пуччхитам̣ ‘‘йасса читтам̣ тасса читта’’нти вуттатта̄. йадипи пуггалаппадха̄на̄ пуччха̄ пуггалава̄ратта̄. атха̄пи читтаппадха̄на̄ пуггалам̣ висесанабха̄вена гахетва̄ читтасса висеситатта̄. убхайатха̄пи дутийапуччха̄йа ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄ анавасесапуггалависайатта̄. татха̄ пана аватва̄ ‘‘атӣтам̣ читта’’нти вуттам̣, касма̄ ниродхаккхан̣а…пе… дассанаттханти дат̣т̣хаббанти йоджана̄. еса найо ‘‘на нируджджхама̄на’’нти еттха̄пӣти нируджджхама̄нам̣ кхан̣ам̣ ниродхаккхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантака̄лам̣ ким̣ тасса читтам̣ на хотӣти аттхо.
114-116. сара̄гапаччхимачиттасса̄ти сара̄гачиттесу паччхимасса читтасса, екасса пуггаласса ра̄гасампайуттачиттесу йам̣ саббапаччхимам̣ читтам̣, тасса. со пана пуггало ана̄га̄мӣ ведитаббо. на нируджджхати ниродха̄саман̇гита̄йа. нируджджхиссати ида̄ни ниродхам̣ па̄пун̣иссати. аппат̣исандхикатта̄ пана тато ан̃н̃ам̣ нуппаджджиссати. итаресанти йатха̄вуттасара̄гапаччхимачиттасаман̇гим̣ вӣтара̄гачиттасаман̇гин̃ча т̣хапетва̄ авасеса̄нам̣ итарасеккха̄нан̃чева путхуджджана̄нан̃ча.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
читтайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.